Кіріспе

Трибханга немесе Трибунга – дәстүрлі үнді өнерінде және үнді классикалық би түрлерінде, мысалы Одиссиде қолданылатын тұру позасы немесе дене ұстанымы. Онда дене тізелерде бір жаққа, жамбаста екінші жаққа, ал иықтар мен мойында үшінші жаққа иіледі. Бұл поза үнді өнерінде кем дегенде 2000 жыл бұрын пайда болған және осы кезеңнің көп бөлігінде өте ерекшеленген, "үнді мүсіншілігі мен сурет салудың көптеген мысалында қайта-қайта кездеседі". Үнді діндері оны Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Азияға таратыпты. Батыс өнеріндегі "S қисығы" (S Curve) және "контраппост" (contrapposto) сияқты, бұл поза фигураларда қозғалыс сезімін тудырады және "ритмдік ағымдылық пен жастық күшті" сыйлайды. Бұл сөз санскриттен келген, онда бханга (немесе бхангха) – поза немесе ұстанымды білдіреді, ал "три" – "үш" деген мағынаны береді, сондықтан "үштік иілген поза" деп аударуға болады. Би туралы ежелгі мәтіндерде сипатталған басқа да позалар бар: "самабханга" – "тепе-теңдіктегі фигура", ол тұрғанда, отырғанда немесе жатқанда қолданылады, ал "абханга" – бір аяқтың сәл иілуінен фигураға кішігірім қисық түседі. Бидегі тағы бір күрделі поза – "атибханга"; Шива Натараджаның әйгілі мүсіндері осыған мысал болады.

Тарих

Бұл позаның тарихы шамамен 2300–1750 жылдарға дейін Мохенджо-Дародан табылған әйгілі Билеуші қызға дейін жетеді, бірақ бұл кейінірек қалыптасқан әдеттегі форманы дәл көрсетпейді. Бұл өнерге дейінгі биден пайда болған болуы мүмкін, бірақ ерте өнердегі қалған жазбалар анығырақ. Ең алғашқы нұсқалары көбінесе әйелдер бейнесінде кездеседі, бірақ ол бірте-бірте еркектерге де тарады. Позаның нұсқаларын б.з.д. 100 жылғы Бхархуттағы (буддистік) якшилерде, шамамен 10 жылғы Санчидегі позаның классикалық түрінде және Бутешвара якшилерінде (б.з. 2-ші ғасыры) көруге болады. Бұл поза Гупта империясының көптеген монеталарында (б.з.д. 319–543 жж.) қолданылған, монетаның алдыңғы жағында патшалар, артқы жағында құдайлар, сондай-ақ Гупта мүсіндерінде де кездеседі. Осы кезеңде буддалық және индуистік өнерде (сондай-ақ джайнистік өнерде) кең таралды. Ең танымал ежелгі үнді суреті – Ажанта үңгірлеріндегі 1-ші үңгірдегі (шамамен 478 ж.) Падмапанидің үлкен бейнесі осы позаны көрсетеді, ол бодисаттва бейнелерінде де жиі кездеседі. Позаның стилі ғасырлар бойы өзгеріп отырады, Үндістанның ішкі және сыртқы аймақтарында әртүрлі болып келеді, өйткені ол шетелге, негізінен шығысқа және оңтүстік-шығысқа, екі негізгі діннің өнерімен бірге таралды. Айтарлықтай жеңілдету үшін, Гупта және Гуптадан кейінгі өнердегі ерте бейнелерде негізгі тұлғалар жұмсақ иілген позада көрсетілген, ал кіші тұлғаларда және әсіресе апсаралар мен якшинилер сияқты әйелдерде поза айқынрақ. Шамамен 9-шы ғасырда позаның күшейтілген нұсқасы көптеген тұлғаларға тарады және одан да айқын болды. Бұл тенденция шамамен 13-шы ғасырдан бастап азая бастайды. Будда әрқашан жеңіл трибханга позасын ғана көрсетеді, ал джайнистердің тиртханкаралары осы позада сирек бейнеленеді. Вишну мен Брахма да көбінесе позаның жеңіл нұсқаларын көрсетеді; Трибханга позаларының көптеген мысалдарын ұсынатын Хаджурахоның әйгілі храмдарында екеуінің де бейнелері бар. Кришнаның флейтада ойнауы бір аяғы екіншісінің үстіне (немесе артына) кесіп, аяқ жапырағымен тұрған күйде бейнеленеді, ал оған және Шиваға көбінесе позаның күшті нұсқалары беріледі. Шығыс Азия мен Оңтүстік-Шығыс Азияның буддалық және индуистік өнерінде поза ерте кезеңдерде соңғы үнді әсерінің белгісі болып табылады, ал кейіпкерлер, әсіресе ірілері, уақыт өте келе бірте-бірте түзеледі. Бұл тенденция барлық жерлерде би билеген тұлғаларға қатысты болмауы мүмкін.

Өнер саласында

Одисси, Бхарата Натьям және Катхак сияқты дәстүрлі үнді билерінде қолданылатын көптеген позалар сияқты, Трибанги немесе Трибанга үнді мүсіндерінде де кездеседі. Дәстүрлі түрде Якши ағаш бұтағына қолын тигізіп, икемді позада, трибханга позында бейнеленеді, сондай-ақ Салабханджика да осылай көрсетіледі. Оның 12 ғасырға жататын мысалдары Оңтүстік-Орталық Карнатакадағы Белур қаласындағы Хойсала храмдарында және 9-шы ғасырдың соңында салынған Кхаджурахо храмдарында табылады. Кхаджурахода Вишну Иесі әртүрлі орындарда осы позада бейнеленген, бұл поза көбінесе флейта тартып тұрған Кришна Иесіне арналған. Агамик мәтіндер Шива мүсіндерінің 8-12 ғасырлардағы храмдарда көрініп тұрғандай, шығысқа қарап трибханга позасында жасалуы керектігін көрсетеді. Вишахапатнам қаласының жанындағы Симхачалам храмының орталық құдайы, Махавишну Иесінің арыстан-адам бейнесі трибханга позасында. Мүсіннің арт жағында 1098 жылға жататын жазу бар, ол Чола патшасы Кулоттунганың кезеңіне сәйкес келеді. Андхра-Прадеш штатындағы әйгілі Тирумала Венкатешвара храмындағы Тирумала Рама мүсіні де осы позада тұр. Бұл стиль Үндістанның ықпалымен бірге Қытайға дейін жеткен, мысалы, Кейінгі Цин дәуірінде (384-417 жж.) салынған Майцзишань үңгірлеріндегі мүсіндерде де кездеседі. Таиландтағы кейбір Будда мүсіндері трибханга (еңкейген) позасында, сондай-ақ 680 жылы салынған Жапонияның Нара қаласындағы ежелгі Якуши-дзи буддалық храмдарындағы Бодхисаттва мүсіндері де осылай бейнеленген, бұл Хакухо кезеңіне жатады. Такколам Паллава дәуіріндегі Шива храмындағы Дурга мүсіні де Трибханга стилінде жасалған, бұл Тамил Надудағы ең жақсы мысал. Еуропалық контраппосто және "S қисығы" позаларымен салыстырғанда, "үш бөліктің үзілуі" деген мағына беретін Трибханга денеде үш иілістен тұрады: мойында, белде және тізеде. Сондықтан дене бел және мойында қарама-қарсы иілген, бұл оған жұмсақ "S" пішін береді. Бұл поза индус құдайы Кришнамен тығыз байланысты, ол көбінесе осы позада бейнеленеді.

Биге

Бұл Одисси биінің ең әдемі және сезімтал позы болып саналады және көптеген басқа да классикалық үнді билерінде қолданылады. Үнді классикалық Одисси биі әртүрлі бхангалармен немесе позалармен сипатталады, олардың ішінде аяқтың иесін басу және әртүрлі позаларды жасау бар. Олардың ең көп таралған төртеуі – Бханга, Абанга, Атибанга және Трибанга.