Кіріспе
Екі немесе одан көп тілдің немесе тілдердің нұсқаларының сөйлеуде араласуы.
Кодты араластыру – бұл сөйлеуде екі немесе одан көп тілдің немесе тілдердің нұсқаларын араластыру. Кейбір ғалымдар "кодты араластыру" және "кодты ауыстыру" терминдерін, әсіресе синтаксис, морфология және тілдің басқа да формальды аспектілерін зерттеуде, мағынасы бірдей қолданады. Ал басқалары кодты араластырудың нақты анықтамасы бар деп санайды, бірақ мұндай нақты анықтамалар лингвистиканың, білім беру теориясының, коммуникацияның және т.б. әртүрлі салаларында өзгеше болуы мүмкін. Кодты араластыру пиджин тілдерін қолдану немесе жасауға ұқсас, бірақ пиджин тілі ортақ тілі жоқ топтар арасында пайда болатын болса, кодты араластыру көп тілді ортада, бірнеше тілді білетін адамдар арасында жүзеге асуы мүмкін.
Кодты ауыстыру ретінде
Кейбір лингвистер кодты араластыру және кодты ауыстыру терминдерін көбінесе бірін-бірі алмастыра қолданады. Әсіресе синтаксис, морфология сияқты формальды зерттеулерде екі термин де екі немесе одан көп грамматикалық жүйе элементтерін қолданатын тілдік құрылымдарды атау үшін қолданылады. Дегенмен, басқа зерттеулерде кодты ауыстыру термині көп тілді сөйлеушінің бір грамматикалық жүйеден екіншісіне өтуін білдірсе, кодты араластыру әртүрлі грамматикалық жүйелерден алынған элементтердің қосылған гибридтік түрін көрсетеді. Яғни, кодты араластыру тілдік құрылымдардың немесе тілдік біліктіліктің формальды жақтарын, ал кодты ауыстыру тілдік қолданылуын баса назар аударады. Көптеген лингвистер кодты ауыстыру мен сөздердің немесе тіркестердің қарызға алынуы арасындағы айырмашылықты анықтауға тырысқанмен, кодты араластыру термині осы екі түрлі тілдік мінез-құлқыны да қамтуы мүмкін.
Әлеуметтік-лингвистикада
Тіл кодының құрылымы мен формасына басымдық беретін лингвистер кодты араластыруды кодты ауыстырудан бөліп қарастыруға көп мән бермесе де, кейбір әлеуметтік тіл білімі мамандары осы екі құбылыстың аражігін ажыратуға көп еңбек сіңірген. Олар үшін кодты ауыстыру нақты прагматикалық салдарлармен, сөздік функциялармен немесе топтық идентичностьпен байланысты. Осы дәстүрде кодты араластыру немесе тіл алмасу терминдері бірнеше тілдің осындай прагматикалық салдарларсыз қолданылатын тұрақты жағдайларын сипаттау үшін пайдаланылады. Сондай-ақ, төмендегі «кодтың біріккен диалект ретінде араласуы» тақырыбын қараңыз.
Тіл үйренуде
Екі тілді тілдерді меңгеруді зерттеуде кодты араластыру – баланың бірнеше тілдің элементтерін араластыратын даму кезеңі. Көптеген екі тілді балалар бір тілден екінші тілге көшу кезеңінен өтеді, бұл кезде тілдерді ажыратуға тырыспайды. Бұл кодты ауыстырудан ерекшеленеді, ол әлеуметтік және грамматикалық тұрғыдан тиімді көп түрлілікті қолдану ретінде қарастырылады. Сөйлеуді бастау кезеңінен бастап, екі немесе көп тілді ортада өсетін кішкентай балалар өсіп келе жатқан тілдерінің элементтерін біріктіретін сөйлемдер жасайды. Кейбір тіл білімі мамандары бұл кодты араластыру тілдерді бақылау немесе ажырату қабілетінің жетілмегендігін көрсетеді деп санайды. Ал басқалары мұны сөздік қорының шектеулі болуымен байланыстырады; өте кішкентай балалар бір тілдегі сөзді білуі мүмкін, бірақ екінші тілде білмейді. Жақындағы зерттеулер бұл ертедегі кодты араластыру – әлеуметтік жағдайға сәйкес кодты ауыстыру қабілетін дамытудың белгісі екенін көрсетеді.
Психология мен психолингвистикада
Психологияда және психолингвистикада кодты араластыру термині екі тілділіктің негізіндегі танымдық құрылымдарды сипаттау үшін тіл алмасу немесе кодты ауыстыру зерттеулеріне сүйенетін теорияларда қолданылады. 1950-1960 жылдары психологтар мен лингвистер екі тілді сөйлеушілерді Гросжанның сөзімен "бір адамдағы екі монолингв" ретінде қарастырды. Бұл "фрагментарлық көзқарас" екі тілді сөйлеушінің екі бөлек ақыл-ойының грамматикасын ұстап жүретінін, олар монолингвтердің ақыл-ойының грамматикасына шамалы ұқсас екенін және идеалды жағдайда бөлек сақталып, бөлек қолданылатынын болжайды. Алайда, 1970 жылдан бері жүргізілген зерттеулер екі тілді адамдардың "бөлек" тілдердің элементтерін үнемі біріктіретінін көрсетті. Бұл нәтижелер психология мен психолингвистикада кодты араластыруды зерттеуге алып келді. Шридхар мен Шридхар кодты араластыруды "бір тілдің тілдік бірліктерін (сөздер, тіркестер, клаузалар және т.б.) екінші тілдің тілдік бірліктеріне ауысу" деп анықтайды, яғни "бір сөйлем ішінде бір тілден екінші тілге өту". Ал "жиі кодты ауыстыру" жақында "тілді араластыру" деп сипатталды, немесе ең қатаң грамматикаланған формаларында "қосылған диалект" деп аталды. Екі немесе одан көп тілдің арасында кодты ауыстыру кең таралған аймақтарда екі тілден шыққан сөздердің күнделікті сөйлеуде бірге қолданылуы қалыпты жағдайға айналуы мүмкін. Кодты ауыстырудан айырмашылығы, онда ауысу семантикалық немесе социолингвистикалық тұрғыдан маңызды жерлерде орын алады, бұл кодты араластырудың жергілікті контексте нақты мағынасы жоқ. Қосылған диалект семантика мен прагматика тұрғысынан аралас тілге ұқсас, бірақ қосылған диалекттер толық грамматикаланғандықтан, аз өзгеріске мүмкіндік береді. Басқаша айтқанда, қай тілдің элементтері пайда болатынын анықтайтын қосылған диалекттің грамматикалық құрылымдары бар. Аралас тілдер кодты ауыстыру жағдайларынан пайда болады. (Жоғарыда кодты араластыру мен пиджин арасындағы айырмашылықты қараңыз.)