Кіріспе
Жүйедегі әртүрлі айнымалылардың өзара байланысын визуализациялауға көмектесетін себептік диаграмма. Себептік цикл диаграммасы (CLD) – жүйенің әртүрлі айнымалыларының өзара себепті байланысын визуализациялауға көмектесетін себептік диаграмма. Диаграмма сөздер мен жебелер жиынтығынан тұрады. Себептік цикл диаграммалары КЛД-да сипатталған себептік жабық жағдайды сипаттайтын түсіндірмемен бірге келеді. Диаграммадағы жабық циклдер немесе себептік кері байланыс циклдері CLD-ның маңызды ерекшеліктері, себебі олар көзге көрінбейтін теріс және оң спиральдарды анықтауға көмектеседі. Жебелері кіретін және шығатын сөздер уақыт өте келе мәні өзгеретін айнымалыларды немесе шамаларды көрсетеді, ал байланыстар екі айнымалы арасындағы себеп-салдарлық қатынасты білдіреді (яғни, материалдық ағынды білдірмейді). белгіленген байланыс себептік айнымалының өсуі, басқа жағынан тең болса, салдар айнымалының өсуіне немесе себептік айнымалының төмендеуі, басқа жағынан тең болса, салдар айнымалының төмендеуіне алып келетін оң қатынасты көрсетеді. белгіленген байланыс теріс қатынасты білдіреді, онда себептік айнымалының өсуі, басқа жағынан тең болса, салдар айнымалының төмендеуіне немесе себептік айнымалының төмендеуі, басқа жағынан тең болса, салдар айнымалының өсуіне алып келеді. Оң себептік байланыс бір бағыттағы өзгеріске, ал теріс байланыс – кері бағыттағы өзгеріске алып келеді деуге болады, яғни егер байланыс басталатын айнымалы өссе, екінші айнымалы кемиді және керісінше. Жебесіз сөздер цикл белгілері болып табылады. Байланыстар сияқты, кері байланыс циклдерінің оң (күшейту) немесе теріс (теңгерімдеу) полярлігі болады. CLD-де осы процестерге арналған белгілер болады, көбінесе нөмірлеу қолданылады (мысалы, түсіндірмеде сипатталған бірінші тепе-теңдік циклы үшін B1, екіншісі үшін B2 және т.б.) және циклдің функциясын сипаттайтын сөз тіркестері ("асығу залал келтіреді" сияқты). Күшейту циклы – кез келген айнымалының өзгеруінің әсері цикл арқылы таралып, бастапқы ауытқуды күшейту үшін қайта оралатын цикл (яғни, егер айнымалы күшейту циклында өссе, цикл арқылы әсер сол айнымалыға өсуді қайтарады және керісінше). Теңгерімдеу циклы – кез келген айнымалының өзгеруінің әсері цикл арқылы таралып, бастапқыдан кері ауытқуды қайтаратын цикл (яғни, егер айнымалы теңгерімдеу циклында өссе, цикл арқылы әсер сол айнымалыға кемуді қайтарады және керісінше). Теңгерімдеу циклдері әдетте мақсатқа бағытталған немесе қатеге сезімтал процестер болып табылады және циклдің мақсатын көрсететін айнымалымен ұсынылады. Күшейту циклдері әдетте теріс немесе оң спиральдар болып табылады. Суретте көрсетілген оң күшейту циклының мысалы: ' санының өсуі, көк түсті жебемен көрсетілгендей, ' санының өсуіне әсер етеді. Бұл байланыс оң, ол арқылы белгіленеді. Бұл айнымалылар арасындағы себептік әсер оң күшейту циклын құрайды, ол жасыл жебемен көрсетілген және R арқылы белгіленеді. (Оң және теріс терминдері "өсуге бейім" және "кемуге бейім" дегенді білдіреді, субъективті бағалау емес.)
A causal loop diagram (CLD) is a causal diagram that aids in visualizing how different variables in a system are causally interrelated. The diagram consists of a set of words and arrows. Causal loop diagrams are accompanied by a narrative which describes the causally closed situation the CLD describes. Closed loops, or causal feedback loops, in the diagram are very important features of CLDs because they may help identify non obvious vicious circles and virtuous circles. The words with arrows coming in and out represent variables, or quantities whose value changes over time and the links represent a causal relationship between the two variables (i. e., they do not represent a material flow). A link marked indicates a positive relation where an increase in the causal variable leads, all else equal, to an increase in the effect variable, or a decrease in the causal variable leads, all else equal, to a decrease in the effect variable. A link marked indicates a negative relation where an increase in the causal variable leads, all else equal, to a decrease in the effect variable, or a decrease in the causal variable leads, all else equal, to an increase in the effect variable. A positive causal link can be said to lead to a change in the same direction, and an opposite link can be said to lead to change in the opposite direction, i. e. if the variable in which the link starts increases, the other variable decreases and vice versa. The words without arrows are loop labels. As with the links, feedback loops have either positive (i. e., reinforcing) or negative (i. e., balancing) polarity. CLDs contain labels for these processes, often using numbering (e. g., B1 for the first balancing loop being described in a narrative, B2 for the second one, etc. ), and phrases that describe the function of the loop (i. e., "haste makes waste"). A reinforcing loop is a cycle in which the effect of a variation in any variable propagates through the loop and returns to reinforce the initial deviation (i. e. if a variable increases in a reinforcing loop the effect through the cycle will return an increase to the same variable and vice versa). A balancing loop is the cycle in which the effect of a variation in any variable propagates through the loop and returns to the variable a deviation opposite to the initial one (i. e. if a variable increases in a balancing loop the effect through the cycle will return a decrease to the same variable and vice versa). Balancing loops are typically goal seeking, or error sensitive, processes and are presented with the variable indicating the goal of the loop. Reinforcing loops are typically vicious or virtuous cycles. Example of positive reinforcing loop shown in the illustration:
The amount of the will affect the amount of the , as represented by the top blue arrow, pointing from ' to Since an increase in results in an increase in , this link is positive, which is denoted with a The gets added to the , also a positive link, represented by the bottom blue arrow. The causal effect between these variables forms a positive reinforcing loop, represented by the green arrow, which is denoted with an R. (The terms positive and negative mean "tends to increase" and "tend to reduce", not subjective value judgements.)
Тарих
Сөздер мен жебелерді (желі теориясында түйіндер мен жиектер деп аталады) қолданып, себеп-салдар қатынастарын көрсететін бағытталған график модельдерін құру, кем дегенде, 1918 жылы Сеуолл Райттың жолдарды талдау әдісін қолдануына дейін жетеді. Джордж Ричардсонның "Әлеуметтік ғылымдар мен жүйелер теориясындағы кері байланыс ойы" кітабында айтылғандай, кері байланыс жүйесін сипаттау үшін себептік циклдық диаграмманы алғаш рет ресми түрде қолданған Магоро Маруяманың 1963 жылғы "Екінші кибернетика: Өзара себептік процестердің ауытқуды күшейтуі" атты мақаласы болды.
Оң және теріс себеп-салдар байланыстары
Оң себептік байланыс екі айнымалының бір бағытта өзгеруін білдіреді, яғни байланыс басталатын айнымалы кемісе, екінші айнымалы да кемиді. Сол сияқты, егер байланыс басталатын айнымалы артыса, екінші айнымалы да артады. Керісінше, теріс себептік байланыс екі айнымалының қарама-қарсы бағытта өзгеруін білдіреді, яғни байланыс басталатын айнымалы артыса, екінші айнымалы кемиді, ал керісінше – байланыс басталатын айнымалы кемісе, екінші айнымалы артады.