Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде және соғыстан кейінгі алғашқы кезеңде АҚШ, Ұлыбритания және Канададағы ядролық қару жасау немесе жобалау туралы ақпаратты Кеңес Одағына жасырын түрде берген адамдар болды. Дәл қандай ақпарат берілгені және тізімдегі барлық адам бергені рас па, әлі де ғылыми даулы мәселе болып табылады. Кейбір жағдайларда тұтқындалған күдіктілердің немесе куәгерлердің берген куәліктері кейіннен қайтарылып алынды немесе өтірік екені айтылды. Бұл оқиға ядролық қару тарихындағы ядролық тыңшылықтың ең жақсы құжатталған және кең танымал жағдайы болып табылады. Сонымен қатар, көптеген ядролық ғалымдар ақпаратты әлемдік ғылыми қауыммен бөлісуді қалаған, бірақ АҚШ үкіметі бұл ұсынысты қатаң түрде қабылдамады. Манхэттен жобасында жұмыс істеген көптеген ғалымдар өз жұмысының этикалық аспектілеріне байланысты күйреуге ұшырады және кейбіреулері ядролық қаруды қолдануға белсенді түрде қарсы болды. Атом тыңшыларының мотивациясы әртүрлі болды. Кейбіреулері, мысалы, идеологиялық немесе коммунизмге сенуі салдарынан Кеңес Одағының мүдделерін ілгерілетуге ұмтылды. Басқалары қаржылық пайда табуға тырысты, ал кейбіреулері мәжбүрлеуге немесе шантажға ұшыраған болуы мүмкін. Суық соғыстың барысын анықтауда рөл атқару перспективасы да кейбіреулері үшін тартымды болған шығар. Тағы бір маңызды мотивация – тарихқа ену және өзінен гөрі үлкен іс жасаған адам ретінде есте қалу. Олардың нақты мотивациясына қарамастан, әрбір адам Суық соғыстың қалыптасуына және қазіргі ядролық қарулардың жағдайына үлкен үлес қосты. Тыңшылық жұмысы туралы ақпарат Венона жобасы арқылы алынды, ол Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде және одан кейін жіберілген кеңестік барлау хабарламаларын ұстап алып, шифрдан шығарды. 1995 жылы АҚШ 1949 жылғы шифрланған кеңестік барлау туралы мәліметтерді қамтитын «Венона файлдарын» жариялады. Бұл Лос-Аламоста және басқа жерлердегі бірнеше тыңшылардың кім екенін анықтауға көмектесті, олардың кейбіреулері әлі анықталған жоқ. Бұл шифрларды шешу 1950 жылы британдық азамат Клаус Фукстің тұтқындалуына әкелді. Фукстің мойындауы оның кеңестік курьері болған тыңшы Гарри Голдты анықтауға көмектесті. Голд Лос-Аламостағы армия машиналарын жасаушысы Дэвид Грингласты тыңшы ретінде таныстырды. Гринглас өзінің бақылаушысы ретінде әйелінің інісі, тыңшы Джулиус Розенбергті көрсетті. Бұл ақпараттың бір бөлігі 1950 жылдардағы сот процестерінде үкіметке қолжетімді болды, бірақ оның құпиялылығына байланысты сотта пайдаланылмады. Сонымен қатар, тарихшылар Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін зерттеушілерге қысқа мерзімге ашылған кеңестік архивтеріндегі жазбаларда кейбір тыңшылар туралы қосымша ақпарат бар екенін анықтады. Бұрынғы КГБ офицері Александр Васильевтің құпиясы ашылған КГБ құжаттарын транскрипциялауы 1930 жылдан 1950 жылға дейінгі кеңестік тыңшылық туралы қосымша мәліметтерді, соның ішінде Фукс, Холл және Грингластың үлесін көрсетті. Васильевтің жазбаларына сәйкес, Фукс Кеңес Одағына уранды электромагниттік бөлу және тізбекті реакцияны бастау үшін қажетті алғашқы жарылыс туралы алғашқы ақпаратты, сондай-ақ екі бөлінуі бар бомбаның ерекшеліктерімен толық және егжей-тегжейлі техникалық есепті ұсынды. Физиктер өз жаңалықтарын практикалық қолдану мүмкін еместігіне өкініш білдірді. Олар атом қаруын жасау мүмкін емес деп ойлады. АҚШ Конгресінің бірлескен комитетінің пікірінше, ғалымдар адам жасаған бөліну реакциясын бірінші болып жасаған болса да, оларға амбиция, қаржыландыру, инженерлік мүмкіндіктер, басшылық және, әрине, оны жасауға қабілеті жетіспеді. Бұл іс-шара көзге көрінбейтін масштабта болар еді, ал ядролық бомба мен ядролық энергияны жасау үшін қажетті инженерлік ресурстар тым көп деп саналды. Альберт Эйнштейн мен Лео Силардтың 1939 жылғы 2 тамыздағы хатында айтылғандай, АҚШ Ұлыбритания және Канадамен бірлесіп атом бомбасының әлеуетті маңыздылығын мойындады. 1942 жылы олар қолдануға болатын құрылғыны жасау бойынша жұмысты бастады. Атом бомбасын жасауға жұмсалған инвестиция 2 миллиард долларды құрады, 13000 тонна күміс уақытша пайдаланылды және 24000 білікті жұмысшы жобаның зерттеу және әзірлеу кезеңін жүргізді. Бұл білікті жұмысшылар зерттеуге қажетті жабдықты күтіп-ұстау және пайдалану үшін жұмыс істейтін адамдарды қамтиды. Батыстың ең ірі зауытында жобада бес жүз ғалым жұмыс істеді, сондай-ақ реакцияны жүргізу үшін қажетті нейтрондар каскадының теңдеулерін шығару үшін елуден тұратын топ жұмыс істеді. Кеңес бағдарламасы мұнан өзгеше болды: Бағдарламаға елу ғалым мен екі математик кірді, олар бөлшектер каскадының теңдеулерін шығаруға тырысты. Жақсы байытылған уран мен плутонийді өндіру техникаларын зерттеу және әзірлеу кеңестік топтың күшіне және мүмкіндіктеріне жетпеді. Одақтас бағдарламалары қолданған және кеңестік тыңшылық алған техникалар мен стратегиялар туралы білім соғыстан кейін кеңестік бомбаның жылдам дамуына ықпал еткен болуы мүмкін. Ядролық қарудың заряды үшін қажетті реактивті изотоптарды қосу және бөлуге қатысты әдістерді зерттеу және әзірлеу жылдарға созылды және көптеген ресурстарды жұмсады. АҚШ және Ұлыбритания өздерінің ең жақсы ғалымдарын бұл мақсатқа арнады және әрқайсысы әртүрлі изотоптарды бөлу әдісі бар үш зауыт салды. Одақтас бағдарламасы атомдық жарылыс үшін қажетті таза уран алу үшін газ фазалық экстракцияны пайдалануды шешті. 1943 жылдың ақпанында Кеңес Ғылым академиясының жарлығымен №2 зертхана құрылды, оның басшысы Игорь В. Курчатов болды. Курчатов онымен бірге жұмыс істеу үшін Харитонды шақырды. Материалдардың жетіспеуі оларға жаңа зерттеулер жүргізуді немесе қажетті отынға жол табуды қиын етті. Кеңес ғалымдары уран отынын арзан бағада өндірудің қиындықтарына наразы болды және олардың тазарту өнеркәсіптік техникалары жеткіліксіз деп тапты. Манхэттен жобасынан ұрланған ақпарат бұл мәселені шешуге көмектесті. Мұндай ақпарат болмағанда, кеңестік атомдық команданың проблемаларын түзетуге көп жыл кеткен болар еді, бұл кеңестік атомдық қаруын өндіруге үлкен әсер еткен болар еді. Кейбір тарихшылар Кеңес Одағының атомдық бағдарламасындағы үлкен жетістіктері Манхэттен жобасынан Мәскеудің сәтті алған тыңшылық ақпараты мен техникалық деректердің арқасында болды деп санайды. Кеңес Одағы 1940 жылдары американдықтар атом бомбасын жасауды жоспарлап жатқанда, Мәскеу ақпарат алу үшін агенттерді тарта бастады. Мәскеу АҚШ-тағы барлау ошақтарынан өте нақты ақпарат талап етті және одақтас жобаның прогресі туралы жаңарулар сұрады. Мәскеу U 235 бөлу процедураларына, қандай жарылыс әдісі қолданылып жатқанына және осы техникалар үшін қандай өнеркәсіптік жабдықтар қолданылып жатқанына да қатты алаңдады. Кеңес Одағына Манхэттен жобасындағы құпия ақпаратқа қол жеткізе алатын және оны түсініп, интерпретациялай алатын қауіпсіздік рұқсаты бар тыңшылар қажет болды. Мәскеуге коммунистік идеалға сенетін және дұрыс ақпарат беретін сенімді тыңшылар да қажет болды. Теодор Холл – АҚШ Жапонияға тастаған плутоний бомбасын жасауға қатысқан тыңшы. Холл Нагасакиге тасталған бомбаның техникалық сипаттамаларын ұсынды. Бұл ақпарат кеңестік ғалымдарға Манхэттен жобасымен жасалған сәтті атом қаруының құрылымын бірінші болып көруге мүмкіндік берді. Атом тыңшыларының ең ықпалдысы Клаус Фукс болды. Германияда туған британдық физик Фукс АҚШ-қа...

Белгілі тыңшылар

Моррис Коэн — америкалық, "Коэннің арқасында совет атом бомбасын жасаушылар Лос-Аламостағы құпия зертханадан техникалық құжаттамаларды алды", - деп жазды "Комсомольская правда" газеті. Моррис пен оның әйелі Лона сегіз жыл түрмеде отырды, бұл олардың жаза мерзімінің жартысынан аз, содан кейін олар Кеңес Одағымен тұтқын алмасу арқылы босатылды. Ол Америка Құрама Штаттарының атом бомбасын жасау жөніндегі маңызды ақпаратты беруге көмектескен американдық ғалымның есімін айтпай қайтыс болды. Клаус Фукс — Манхэттен жобасы кезінде Лос-Аламоста британдық делегациямен жұмыс істеген неміс текті британдық физика-теоретик. Фукс Ұлыбританияда тұтқындалып, сотты болды. Лорд Годдард оны он төрт жылға бас бостандығынан айырды, бұл - ресми құпияларды бұзу үшін ең жоғары жаза. Фукс тыңшылыққа қатысты айыптаудан тәуелсіз дәлелдемелердің жоқтығына байланысты және оның қызметі кезінде Кеңес Одағы Ұлыбританияның жауы емес, одақтасы болғандықтан құтылды. 1950 жылдың желтоқсан айында ол британдық азаматтығынан айырылды. Ол Уэйкфилд түрмесінде тоғыз жыл төрт айға сотталғаннан кейін 1959 жылы 23 маусымда босатылды. Фукске Дрезденге көшіп кетуге рұқсат етілді, ол кезде коммунистік Шығыс Германияда болды. 2019 жылы жарық көрген "Троица: Тарихтағы ең қауіпті тыңшының сатқындығы мен ізденуі" атты кітабында Фрэнк Клоуз "әсіресе советтерге америкалықтарды ұстап алуға мүмкіндік берген Фукс болды" деп мәлімдейді. Гарри Голд — америкалық, Голдтың ең атақты әрекеті — Клаус Фукстан, Манхэттен жобасында жұмыс істейтін неміс физигінен кеңестерге ақпарат беру. Ол совет тыңдаушыларына атом бомбасы туралы мәліметтерді қоса алғанда, құпия ақпаратты жеткізуді жеңілдетті. 1950 жылы Голдты ФБР тұтқындап, оның тыңшылық әрекеттерін мойындады. Ол АҚШ-тағы Кеңес өкіметінің тыңшы желілері туралы құнды ақпараттармен қамтамасыз етіп, билікпен ынтымақтасқан. 1951 жылы Голд отыз жылға сотталды, бірақ он бес жылдан астам уақыт қызмет еткеннен кейін 1966 жылы босатылды. Ол өмірінің қалған бөлігін тыныш өмір сүріп, бір ауруханада техник, кейін химияшы болып жұмыс істеді. Дэвид Грингласс — Манхэттен жобасы кезінде Лос-Аламоста жұмыс істеген американдық механизатор. Грингласс екінші дүниежүзілік соғыс кезінде орыстарға зертханалық эксперименттердің қарапайым сызбаларын бергенін мойындады. Ол өз қарындасы Этель мен күйеуінің інісі Джулиус Розенбергке қарсы берген куәліктерінің кейбір тұстарын қайтарып алды, ол өз әйелі Рутты сотталудан қорғау үшін бергенін айтты. Грингласс 15 жылға сотталып, 10 жыл түрмеде отырды, кейіннен әйелімен қайта қосылды. Теодор Холл — америкалық, Лос-Аламостағы ең жас физик. Ол совет тыңдаушыларына "Жұмсақ" плутоний бомбасын және плутонийді тазартудың бірнеше процестерін егжей-тегжейлі сипаттады. Оның мотивациясы өзінің социалистік көзқарастарынан және АҚШ-тың барлық атом қаруына ие болуын қалауынан туындады. Холлдың тыңдау әрекеттері елеулі болды, өйткені олар Кеңес Одағына Манхэттен жобасының қалай жүріп жатқаны туралы маңызды ақпарат берді. Кейін Англияға көшіп, соғыстан кейін физика мамандығы бойынша жұмыс істеді және зерттеуші ретінде танымал болды. Кейбір университеттерде, соның ішінде Кембридж және Чикаго университеттерінде қызмет атқарған. Ол 1999 жылы 1 қарашада Кембридж қаласында қайтыс болды. Оның шұғыл іс-әрекеті ешқашан сотталмаған. Холлдың тыңшылық қызметі АҚШ билігі үшін 1990 жылға дейін белгісіз болды, сонда құпиялықтан шығарылған кеңестік барлау құжаттары мен бұрынғы КГБ агенттерінің мәлімдемелері оның рөлін ашты. Ол өзінің тыңшылық жұмысы үшін ешқашан сотталмаған, бірақ кейіннен ол бұны журналистерге және отбасына мойындады. Джордж Коваль — Совет Одағына оралған белорус эмигрант отбасының америкалық ұлы. Қызыл Армияға шақырылып, Бас барлау басқармасына (ГРУ) жұмысқа орналасты. Ол АҚШ армиясына кіріп, арнайы инженерлік бөлімде радиациялық денсаулық офицері болды. Дельмар деген кодпен әрекет етіп, ол Ок-Ридж ұлттық зертханасынан және Дейтон жобасынан Майлы адам плутонийлі бомбасында пайдаланылған Урчин детонаторы туралы ақпарат алды. Оның еңбегі Батыс елдеріне 2007 жылға дейін танымал болмады, ол Владимир Путин оны "Ресей Федерациясының Батыры" деп таныды. Ирвинг Лернер — американдық кинорежиссер, ол 1944 жылы Берклидегі Калифорния университетінде циклотронды суретке түсіріп тұрып ұсталды. Соғыстан кейін ол қара тізімге енді. Алан Нанн Мей — британдық азамат, ол тұңғыш рет ашылған кеңес тыңшыларының бірі. Ол Манхэттен жобасында жұмыс істеді және Канададағы кеңес дезертирімен сатқындыққа ұшырады. Ол сол жылы сотталды, бұл АҚШ-ты Ұлыбританиямен атомдық құпияларды бөлісуді шектеуге әкелді. 1946 жылдың 1 мамырында ол сотталып, он жыл қатаң еңбекке кесілді. Ол 6½ жыл қызмет еткеннен кейін 1952 жылы босатылды. Джулиус және Этель Розенберг — Этельдің інісі Дэвид Грингласс, Лос-Аламос Ұлттық зертханасындағы механизаторды қамтитын тыңшылық желісін үйлестіруге және жұмысқа алуға қатысқан американдықтар. Джулиус және Этель Розенберг тыңшылық жасауға құлықсыздық үшін сотталды. АҚШ пен Кеңес Одағы осы уақытта одақтас болғандықтан, мемлекетке қарсы қылмыс айыптамалары қолданылмайды. Розенбергтер барлық айыптауларды жоққа шығарды, бірақ судья Ирвинг Кауфманмен күнделікті жасырын байланыста болғанын кейіннен мойындаған прокурор Рой Коэн қатысқан сотта сәтті айыпталып сотталды. Халықаралық қозғалыстың кешірімділікке шақыруына және Еуропалық зиялылар мен Папа Рим Франциск Президент Дуайт Д. Эйзенхауэрге шағымдарына қарамастан, екеуі де 1953 жылы Корей соғысының қақпасында өлім жазасына кесілді. Президент Эйзенхауэр Кореяда қызмет ететін ұлына, егер ол Этельді (екеуінің екі кішкентай баласының қадірін біліп) кешірсе, кеңестіктер әйелдерден тыңшыларын тартады деп жазды. Савилл Сакс — америкалық, Клаус Фукс пен Теодор Холл үшін курьер болып жұмыс істеді. Сакс пен Холл Гарвард университетінде бөлмелес болған. Мортон Собелл — американдық инженер, ол Розенбергтермен бірге құлықсыздық үшін сотталды және айыпталып сотталды. Ол Алькатраста 30 жылға сотталды, бірақ 1969 жылы апелляцияға және жақсы мінез-құлқына байланысты босатылды. 2008 жылы Собелл кеңестіктерге ақпарат бергенін мойындады, бірақ бұл қорғаныс жүйелері үшін болғанын айтты. 2008 жылдың қыркүйегінде New York Times газетінде жарияланған сұхбатта Джулиус Розенбергті кінәлады. Мелита Норвуд — британдық коммунист, кем дегенде 1938 жылдан бері белсенді совет тыңшысы және ешқашан анықталмаған. 1932 жылдан бері Британдық Темір емес металдар зерттеу қауымдастығында хатшы болып жұмыс істеген ол 1938 жылғы Вулидж Арсеналы тыңшылық тобымен байланысты болды. Соғыс жылдарында ол "Тюб Аллои" құпия британдық ядролық зерттеу жобасына жіберілді. Кейіннен ол КСРО-ның жалдаған ең маңызды әйел агенті деп есептелді. Ол 1965 жылы алғаш рет қауіпсіздік тәуекелі ретінде күдікке түсті, бірақ ешқашан сотталмады. Оның тыңшылық мансабы 1999 жылы, тірі болғанда және зейнетке шыққанда Василий Митрохин ашты. Артур Адамс — Манхэттен жобасы туралы ақпарат берген совет тыңшысы.