Кіріспе

1781 жылы Генри Фузелидің салған суреті – 1781 жылы швейцариялық суретші Генри Фузелидің майға салған картинасы. Онда терең ұйқыда жатқан әйелдің қолы төменге түсіп, кеудесіне демон мен маймылға ұқсайтын инкубус отырған бейнесі көрсетілген. Картинаның арманға толы, құмарлық пен манияны эротикалық тұрғыдан бейнелеуі үлкен сәттілікке жетті. 1782 жылы Лондон Корольдік академиясында алғаш рет қойылғаннан кейін, сыншылар мен демеушілер қорқынышпен аралас қызығушылық танытып, туынды кеңінен танымал болды, тіпті саяси сатирада пародияланды және гравировкасы көптеп таратылды. Оған жауап ретінде Фузели кем дегенде үш нұсқасын жасады. Түсіндірмелер әртүрлі. Суретте бір мезгілде арман көріп жатқан әйел де, оның арманының мазмұны да бейнеленгендей. Инкубус пен жылқының басы түстерге қатысты заманауи сенімдер мен халық ауыз әңгімелерін көрсетеді, бірақ кейбір теориялықтар оларға нақты мағына беріп түсіндіреді. Заманауи сыншылар картинаның ашық сексуалдылығына таң қалды, ал кейбір ғалымдар оны Юнгтің санасыздық туралы идеяларын болжағандай деп санайды.

Интерпретация

Қазіргі сыншылар осы туындының жыныстық тақырыптарына байланысты көбінесе жанжалды деп тапты. Бірнеше жыл бұрын Фузели Римнен Лондонға жол тартқанда Цюрихте Анна Ландхольдт есімді әйелге ғашық болған. Ландхольдт оның досы, швейцариялық физиогномист Иоганн Каспар Лаватердің немересі болды. Фузели 1779 жылы Лаватерге өз қиялдарын былай деп жазды: "Кеше түнде мен оны төсекте ұстадым – төсек жамылғыларын шашыратып, құшақтап, қолымды қызып, тығыз жаптым, оның денесі мен жанын өзімнің руыммен біріктірдім – маңызымды, демімді және күшімді құйдым. Енді оған тиген әркім зина жасаған болады және туысқандыққа барады! Ол – менікі, мен – онікі. Мен оны аламын". "Әйел – жыныстық нысан ретінде" (1972) еңбегінде Марсия Аллентук картинаның мақсаты әйелдің оргазмын көрсету екенін айтады. Бұл Фузелидің жыныстық жағынан ашық және тіпті порнографиялық жеке суреттерімен (мысалы, Екі әйелмен ер адамның Симплегмасы, 1770–78) расталады. Ал оның неміс тіліндегі баламасы Альбтраум (әдеби аудармасы – ), ұйықтап жатқан адамның кеудесіне отырып, жаман түс көрсететін зұлым күшті бейнелейді. Корольдік академия көрмесі Фузели мен оның картинасына мәңгілік даңқ әкелді. Көрмеге Фузелидің Шекспир тақырыбындағы туындылары да кірді, осының арқасында ол Джон Бойделлдің Шекспир галереясы үшін сегіз картина жасауға тапсырыс алды. "Қорқыныштың" бір нұсқасы Фузелидің жақын досы және баспагері Джозеф Джонсонның үйінде ілінді, ол Лондондық ойшылдар мен жазушыларға арналған апталық кешкі асханасын көркейтіп тұрды. "Қорқыныш" кеңінен көшірілді, оның пародиялары Джордж Крюишанк, Томас Роулендсон және басқалардың саяси карикатураларында жиі қолданылды. Бұл сатирикалық көріністерде инкубус Наполеон Бонапарт, Людовик XVIII, британдық саясаткер Чарльз Джеймс Фокс және премьер-министр Уильям Питт сияқты тұлғаларды мазақтайды. Басқа бір мысалда адмирал Лорд Нельсон – жын, ал оның сүйіктісі Эмма, леди Гамильтон – ұйықтап жатқан адам. Кейбір бақылаушылар пародияларды Фузелиді мазақтау деп қараса, "Қорқыныш" карикатуралық бейнеленген тұлғаны мазақтау үшін пайдаланылған құрал болуы мүмкін. Фузели Римде танысқан Дания суретшісі Николай Абрахам Абильдгаард, Фузелидің туындыларының эротикалық сипатын дамытатын "Қорқыныш" (дани: Mareridt) картинасының өзіндік нұсқасын жасады. Абильдгаардтың картинасында төсекте ұйықтап жатқан екі жалаңаш әйел бейнеленген; төсектегі әйел қорқыныш сезімін басынан өткеріп жатыр, ал инкубус – әйелдің ішкі жағына, ашық аяқтарына қарап, бүгіліп отыр, оның құйрығы ашық кеудесінің арасында қысылған. Фузели алғашқы нұсқасының табысынан кейін "Қорқыныштың" басқа нұсқаларын да жасады; кем дегенде үш нұсқасы сақталған. Басқа маңызды туынды 1790 және 1791 жылдар аралығында салынған және Франкфурттағы Гете мұражайында сақтаулы. Ол түпнұсқадан кішірек, әйелдің басы сол жаққа қараған, ал оң жағында оған қарсы айна орналасқан. Жын суреттен емес, әйелге қарайды, сондай-ақ мысыққа ұқсайтын үшкір құлақтары бар. Қалған екі нұсқадағы ең маңызды айырмашылық – үстелдегі ерлі-зайыптылардың эротикалық мүсіні. Эдгар Аллан По 1839 жылы жазылған "Ашер үйінің құлауы" атты әңгімесінде "Қорқынышқа" сілтеме жасаған болуы мүмкін. Оның баяндаушысы Ашер үйінде ілінген суретті Фузелидің туындысымен теңеп, "басқарылмайтын діріл біртіндеп менің бойымды басып, ақырында жүрегімде себепсіз үрейдің инкубисі пайда болды" дейді.

ХХ және ХХІ ғасырларда

Фузелидің «Кошмары» ХХ ғасырдың психологиялық теоретиктерінде жаңғырыс тудырды. 1926 жылы американдық жазушы Макс Истман Зигмунд Фрейдке сапар шегіп, Фрейдтің Венадағы пәтерінде Рембрандттың «Анатомия сабағы» туындысының қасында «Кошмар» картинасының көшірмесін көргенін айтты. Психоаналитик және Фрейдтің өмірбаянын жазған Эрнест Джонс өзінің «Кошмар туралы» (1931) кітабының алқағына Фузелидің тағы бір нұсқасын таңдады; алайда Фрейд де, Джонс та түстер туралы жазған еңбектерінде бұл суреттерді есімдері жоқ. Карл Юнг «Кошмар» және Фузелидің басқа туындыларын «Адам және оның символы» (1964) кітабына қосты. Tate Britain 15 ақпан мен 1 мамыр 2006 аралығында «Готикалық кошмарлар: Фузели, Блейк және романтикалық қиял» атты көрме ұйымдастырды, оның орталық экспонаты – «Кошмар» болды. Көрме каталогында картинаның «Франкенштейн» (1931) және «О-ның маркизасы» (1976) сияқты фильмдерге тигізген әсері көрсетілді. Заманауи суретшілердің арасында Балтюс өзінің туындыларында «Кошмар» элементтерін пайдаланды (мысалы, «Бөлме» (1952–54)). 2015 жылғы «Кошмар» деректі фильмі, суретке сілтеме болуы мүмкін, себебі ол ұйқы парализімен ауыратын адамдарды (көбінесе кеудесіне отырған жандарды көретіндерді) көрсетеді. 2020 жылдың қараша айында танымал дрэг-артист Катя Замолодчикова «Vampire Fitness» атты EP шығарды. EP обложкасы тікелей «Кошмарға» сілтеме жасайды, онда Катя денесінде әйел де, оған отырған демон да бейнеленген. Ол бөлменің бір бұрышына ат мүсінін де қойды. Бұл картинаның заманауи интерпретациясы болып табылады, онда әйел тек күн көзілдірігін кигеннен басқа, толығымен жалаңаш көрінеді. 2021 жылдың ақпан айында постдокторант-зерттеуші және суретші Амая Салазар өнер тарихындағы (18-21 ғасырлар) ұйқы парализінің бейнеленуі бойынша жантық зерттеулер жүргізіп, Фузелидің туындыларынан шабыттанған көркемдік бейнелеудің ұқсас прототиптері мен архетиптерін талдап, анықтады. 2023 жылдың қаңтарында Мартин Роусон «Фузелиден кейін (және басқалар)» атты карикатура жасады, ол «The Guardian» газетінде Ұлыбритания үкіметінің этикалық мәселелерін сынау үшін пайдаланылды, онда консервативтік партияның көпшілігі көрсетілген. Карикатурада Риши Сунак, Борис Джонсон және Надим Захави, сондай-ақ ыстық су бөтелкесі бар ат бейнеленген.