Кіріспе

Эдвард Мунктың 1893 жылғы суреті "Шыңырлау" – норвегиялық суретші Эдвард Мунктың 1893 жылы жасаған туындысы. Бұл шығарманың норвег тіліндегі атауы – Skrik (Шыңырлау), ал алғаш рет көрсетілген неміс тіліндегі атауы – Der Schrei der Natur (Табиғаттың зарлы айқайы). Суреттегі азапты бет-әлпет өнердегі ең танымал бейнелердің біріне айналып, адамның күйзелісін символдайды. Мунктың "Шыңырлау" туындысы экспрессионизм қозғалысына зор әсер етті. Мунк күн батқанда серуендеп жүргенін есіне алады, сол кезде батып бара жатқан күннің сәулесі бұлттарды "қан қызыл" түске бояп жіберді. Ол "табиғат арқылы өтіп жатқан шексіз зарлық" сезімін бастан өткерді. Ғалымдар бұл орынды Ослоға қарап тұрған фьорд деп анықтады және табиғи емес қызғылт аспанның себептерін түсіндіруге тырысты, олар жанартаудың атқылауынан бастап Мунктың әпкесінің жақын маңдағы психиатриялық емханаға жатқызылуына дейінгі психологиялық реакцияға дейін жетеді. Мунк екі нұсқасын бояумен және екі пастельмен, сондай-ақ бірнеше басылымдар сақталған литографиялық тасқа түсірді. Екі бояу нұсқасы да ұрланған, бірақ кейін табылды. 2012 жылы пастель нұсқаларының бірі мемлекеттік аукционда сол кездегі ең жоғары номиналды бағаға сатылды.

Нұсқалар

Мунк төрт нұсқасын жасады, екеуі бояумен, екеуі пастельмен. Алғашқы нұсқасы 1893 жылы Германиядағы Берлин мен Норвегиядағы Асгардстранд арасында салынған. Сол жылы ол басқа туындылармен бірге Мунктың «Өмір фризі» деп атаған сериясында көрмеге қойылды. Ол Норвегияның Ослодағы Ұлттық мұражайының қорында сақталады. Осы нұсқада «Kan kun være malet af en gal Mand!» («Оны тек ақылсыз адам ғана сурете алатын») деген, көз жартылай көрінетін қарындаш жазуы бар. Сол жылы жасалған пастельдік нұсқасы, бұл алдын ала зерттеу болуы мүмкін, сондай-ақ Ослодағы Мунк мұражайының жинағында. Екінші пастельдік нұсқасы 1895 жылы 2 мамыр күні Sotheby's импрессионистік және заманауи өнер аукционында финансист Леон Блэкке 119 922 600 долларға сатылды. Екінші боялған нұсқасы 1910 жылға жатады, бұл Мунктың бұрынғы композицияларын қайта қараған кезеңі болатын. Ол да Мунк мұражайының қорында сақталады. Бұл нұсқалар көбінесе саяхаттаған емес, бірақ 1895 жылғы пастель Нью-Йорктегі Заманауи өнер мұражайында 2012 жылдың қазанынан 2013 жылдың сәуіріне дейін, ал 1893 жылғы пастель 2015 жылы Амстердамдағы Ван Гог мұражайында көрмеге қойылды. Сонымен қатар, Мунк 1895 жылы осы композицияның литографиялық тасын жасады, одан Мунк жасаған бірнеше басылымдар сақталған. Баспагер Мунктың қатысусыз, бастапқы тасты қайта жаңартқанша шамамен қырыққа жуық дана басылды. 1893 жылғы боялған нұсқаның материалдық құрамы 2010 жылы зерттелді. Пигменттерді талдау нәтижесінде 19 ғасырда қолданылған кадмий сарысы, вермильон, ультрамарин және виридиан сияқты пигменттердің қолданылғаны анықталды.

Қарындашпен жазылған жазу

Норвегияның Ұлттық мұражайында сақталған нұсқасының жоғарғы сол жақ бұрышында кішкентай әріптермен "Kan kun være malet af en gal Mand!" деп жазылған. ("Оны тек бір ақылсыз суретші суреттеп шығарған болуы мүмкін"). Бұл жазуды суретті жақыннан қарағанда ғана көруге болады. Бұрын бұл сыншы немесе көрмеге келген адамның пікірі деп есептелген. Ол алғаш рет 1904 жылы Копенгагенде, осы нұсқасы суреттенгеннен кейін он бір жыл өткен соң байқалды. Инфрақызыл фотосуреттерді зерттеу және қолжазбаны талдау көрсеткендей, бұл жазуды Мунк өзі қосыпты. Мунк сурет алғаш рет 1895 жылғы қазанда Норвегияда көрмеге қойылғанда айтылған сындық пікірлерден кейін бұл жазуды қосыпты деген болжам бар. Мунк сол сынға қатты ренжігеніне және отбасында жиі кездесетін психикалық ауруға сезімтал болғанына сенімді дәлелдер бар.

Ұрлық

"Шыңырау" бірнеше рет ұрлыққа ұшыраған және ұрлыққа талпынулар жасалған. Осы ұрлықтар кезінде белгілі бір зақымдар келтірілген.

1994 жылғы ұрлық

1994 жылғы 12 ақпанда, Лиллехаммердегі 1994 жылғы Қысқы Олимпиада ойындарының ашылу күні екі адам Ослодағы Ұлттық галереяға еніп, "Шырылдау" суретінің нұсқасын ұрлап, "Нашар қауіпсіздік үшін рахмет" деген хабарлама қалдырды. Сурет Олимпиада мерекесінің бөлігі ретінде екінші қабаттағы көрме залына көшірілген болатын. 1994 жылғы наурыз айында галерея 1 миллион АҚШ доллары көлеміндегі сыйақы талабын төлеуден бас тартқаннан кейін, Норвегия полициясы британдық полиция (SO10) және Гетти мұражайының көмегімен арнайы операция жүргізді. Сурет 1994 жылғы 7 мамырда зақымдалмаған күйде табылды. Олар заңдық негіздер бойынша апелляциялық сотта босатылды: операцияға қатысқан британдық агенттер Норвегияға жалған куәліктермен кірген.

2004 жылғы ұрлық

1910 жылғы «Шыңырлау» нұсқасы 2004 жылғы 22 тамызда күндіз уақытында ұрланды, бетперделі қарулы адамдар Ослодағы Мунк мұражайына кіріп, оны және Мунктың «Мадоннасын» ұрлап кеткен кезде. Көрермендердің бірі тонаушыларды суретпен бірге көліктеріне қашып бара жатқанда фотоға түсірген. 2005 жылғы 8 сәуірде Норвегия полициясы ұрлыққа қатысы бар деген күдікпен бір адамды қамауға алды, бірақ картиналар табылмай, ұрлар оларды дәлелдерді жою үшін өртеп жіберген деген қауесет тарады. 2005 жылғы 1 маусымда қылмысқа қатысы бар екі күдікпен төрт адам қамауда болған кезде, Осло қалалық әкімдігі картиналарды табуға көмектесетін ақпарат үшін 2 миллион норвегиялық крон (шамамен 313 500 АҚШ доллары немесе 231 200 евро) сыйлық ұсынды. Картиналар табылмай тұрғанмен, 2006 жылдың басында алты адам сотқа тартылды, олардың кейбіреулері тонауды жоспарлауға көмектескені, ал кейбіреулері оған қатысқандары айыпталды. Үш адам 2006 жылдың мамырында төрт жылдан сегіз жылға дейін түрмеге кесілді, ал сотталғандардың екеуі – Бьёрн Хоен мен Петтер Тхаральдсенге 750 миллион крон (шамамен 117,6 миллион АҚШ доллары немесе 86,7 миллион евро) өтемақы төлеуге міндеттелді. Мунк мұражайы қауіпсіздік шараларын күшейту үшін он айға жабылды. 2006 жылғы 31 тамызда Норвегия полициясы полиция операциясы барысында «Шыңырлау» мен «Мадонна» картиналарын тапқанын хабарлады, бірақ олардың қалай табылғаны туралы егжей-тегжейлі мәлімет бермеді. Картиналар күткеннен жақсы жағдайда екені айтылды. «Біз олардың түпнұсқа екеніне жүз пайыз сенімдіміз», - деді полиция бастығы Ивер Стенсруд баспасөз мәслихатында. «Зақым күткеннен әлдеқайда аз». Мунк мұражайының директоры Ингебьёрг Йдсти картиналардың жағдайы күткеннен жақсы екенін және зақымды қалпына келтіруге болатынын растады. «Шыңырлау» картинасының төменгі сол жақ бұрышы ылғалданған, ал «Мадонна» картинасының оң жағында бірнеше жыртықтар және Мадоннаның қолында екі тесік болған. Жөндеу және қалпына келтіру жұмыстары басталғанға дейін картиналар Мунк мұражайында 2006 жылғы 27 қыркүйектен бастап көпшілікке қойылды. Бес күндік көрменің кезінде 5500 адам зақымдалған картиналарды көрді. Сақталған туындылар 2008 жылғы 23 мамырда Ослодағы Мунк мұражайында «Шыңырлау және Мадонна – Жаңадан қарау» көрмесінде тағы да көрсетілді. 2008 жылы Idemitsu Petroleum Norge AS компаниясы «Шыңырлау» және «Мадонна» картиналарын сақтау, зерттеу және көрсетуге 4 миллион норвегиялық крон қаржы бөлді.

Аукционда рекордтық сатылым

Норвегиялық кәсіпкер Петтер Олсенге тиесілі 1895 жылғы тақтаға жасалған пастельдік жұмыс 2012 жылдың 2 мамырында Sotheby’s аукционында рекордтық бағамен – шамамен 120 миллион АҚШ долларына сатылды. Бәсеке 40 миллион доллардан басталды және 12 минуттан астам жалғасты, содан кейін американдық бизнесмен Леон Блэк телефон арқылы соңғы ұсынысын жасады, ол сатып алушы комиссиясын қоса алғанда 119,922,500 АҚШ долларын құрады. Аукционға Хьюго Саймонның мұрагерлері де қатысты, ол оны "1937 жыл шамасында" Петтердің әкесі, норвегиялық кеме иесі Томас Олсенге сатқан. Бұрынғы рекорд аукционда сатылған ең қымбат өнер туындысы ретінде Пикассоның «Жылаңаш, жасыл жапырақтар және кеудесі» картинасының еншісінде болды, ол екі жыл бұрын, 2010 жылдың 4 мамырында Christie’s аукционында 106,5 миллион АҚШ долларына сатылды. 2018 жылғы мәліметтер бойынша, бұл пастель аукционда сурет үшін төленген ең жоғары төртінші номиналды баға болып табылады. Жұмыстың алдын ала бағасы 80 миллион долларды құрады, бұл Sotheby’s тағайындаған ең жоғары алдын ала баға.

Танымал мәдениетте

Филип К. Диктің 1968 жылғы «Андроидтар электрлі қойларды армандай ма?» романында басты кейіпкер мен оның серіктесі Фил Реш сурет галереясында картинаны тамашалайды. Реш оның суреті андроидтардың сезімін қалай сезінетінін еске салады дейді. ХХ ғасырдың соңында «Шыңырлау» картинасы еліктеліп, пародияланды, және (авторлық құқығының мерзімі өткеннен кейін) тікелей көшірілді, бұл оған халық мәдениетіндегі ерекше мәртебе берді. Ол Артур Яновтың 1970 жылғы «Түпкілік айқай» кітабының кейбір басылымдарының мұқабасында қолданылды. 1983–1984 жылдары поп-артист Энди Уорхол Мунктің «Шыңырлау» картинасын жібек басып көшіріп алды. Оның мақсаты – картинаны көптеп көбейтілетін нысанға айналдыру арқылы оның қадір-қасиетін төмендету болды. Дегенмен, Мунк осы процесті бастаған еді, өйткені ол картинаның литографиясын жасап, көбейту үшін пайдаланған. Ерроның Мунктің шедеврiн «Екiншi айқай» (1967) және «Динг-Донг» (1979) акрил суреттерiнде ирониялық және бейхуастай қарауы постмодерн өнерiнiң ерекшелiгi саналады. 1990 жылғы «Үйде жалғыз» фильмінің постерiндегi Кевин МакКалистердің (Маколей Калкин) мiнезi «Шыңырлау» картинасынан шабыттанды. «Шыңырау» қорқыныш фильмдерiнiң басты қарсыластары киетiн Ghostface маскасы осы сурет негiзiнде жасалған. Оны Марианна Маддалена мен Уэс Крейвен фильм үшiн тапқанға дейiн Хэллоуин нарығы үшiн Fun World костюм компаниясының Бриджит Слейерттин жасаған. 2011 жылы BBC-нiң «Доктор Кто» сериалында бейнеленген басты шетелдiк қарсыластар «The Silence» деп аталды, олардың кейбiрi «Шыңырлау» картинасына негiзделген. 2013 жылы «Шыңырлау» Эдвард Мунктің туғанына 150 жыл толуына арналған маркалар сериясына енген төрт суреттен бiрi болды. 2018 жылы норвегиялық комедиялық дуэт Ylvis картинаның ұрлануына арналған музыкалық қойылым жасады. Тригеминальды невралгиямен ауыратын науқастар тобы (бұл жағдай әлемдегі ең ауыртпалы жағдай ретiнде сипатталған) осы суретті аурудың символы ретiнде қабылдады. Көптеген жағдайларда эмодзи суреттегi кейiпкерге ұқсайды. Суреттегi кейiпкердiң қарапайымдалған нұсқасы АҚШ Энергетика министрлiгi радиоактивтi қалдықтардың бар екенi туралы болашақ адамзат өркениеттерiне ескерту жасау үшiн тiлге қатыспайтын қауiптi белгi ретiнде пайдалануды қарастырған пиктограммалардың бiрi болды. 2018 жылғы MGMT альбомының мұқабасында «Little Dark Age» суреттегi кейiпкерге ұқсайтын тұлға бейнеленген, бiрақ клоун макияжында.