Кіріспе

Эдвард Мунктың өнер композициясы. «Мадонна» – норвегиялық экспрессионист суретші Эдвард Мунктың 1892 және 1895 жылдар аралығында мақтаға майлы бояумен салған, жалаңаш кеуделі, жартылай бой суретінің бірнеше нұсқасына берілген әдеттегі атау. Ол сонымен қатар, осы композицияның басылымдарын да жасаған. Ослодағы Мунк мұражайына тиесілі нұсқасы 2004 жылы ұрланған, бірақ екі жыл өткен соң, 2006 жылы қайта табылды. Тағы екі нұсқасы Норвегияның Ұлттық галереясы мен Гамбург Кунстхаллесінде сақталады. Ал тағы бірін бизнесмен Нельсон Блиц иеленсе, екіншісін 1999 жылы Стивен А. Коэн сатып алған. Композицияның литографиялық түрі төменгі сол жақ бұрышында ұрыққа ұқсас бейнесі бар, қозғалып жатқан сперматозоидтарды бейнелейтін әсем жиекпен ерекшеленеді. 1893 жылғы картинаның нұсқасы да осындай безендірілген қоршаумен жасалған, бірақ кейін ол алынып тасталды және жоғалып кетті.

Түсіндірме

Вернер Хофманн бұл суретті «жаман махаббатты дәріптейтін таңғажайып ғибадат суреті» деп санайды. Әйелдің еркекті бағындыруға мәжбүрлейтін күшті әйелге табыну бейнесіне монументалдық көлем береді, бірақ оны сонымен бірге қасіреттіге айналдырады. Осло ұлттық галереясының өнер тарихшысы Сигрун Рафтер Мунктің әйелді өмірлік акт – жыныстық қатынаста бейнелеуді көздегенін, ал одақтың қасиеттілігі мен сезімталдығын Мунк түсіргенін айтады. Мәриямның әдеттегі алтын сәулесі махаббат пен азабының символы – қызыл сәулеге ауыстырылған. Көрмеге келген көрерменнің көзқарасы – онымен жыныстық қатынаста болатын еркектің көзқарасы. Осы ерекше позада да ол Мәриямның канондық бейнелерінің негізгі элементтерін сақтайды: ол тыныш және өзіне сенімді. Оның көздері жабық, қарапайымдылықты көрсетеді, бірақ бір уақытта ол жоғарыдан жарық алады; оның денесі, шын мәнінде, жарықтан аздап бұрылып, тіпті оған көзбен қарағанда да одан аз жарық алады. Бұл элементтер Аян туралы дәстүрлі бейнелеулердің ерекшеліктерін көрсетеді. Роберт Мелвилл бұл сурет «махаббат актісіндегі экстаз бен азабын» бейнелейді дейді. Литографиялық нұсқаға қатысты ол «декоративтік жиек – ұзын, иректелген жіпшелермен оралған, үш жағына айналып өтетін және ұрық тәрізді аспаға айналатын сперматозоидтардан тұрады» дейді. Феминисттік сыншы Кэрол Дункан бұл бейнені femme fatale ретінде түсіндіруге бейім. Басқа сыншылар да әйелдің бейнесі парадоксалды екенін айтады. Питер Дей бұл бейнені потенциалды вампирлік тұлға деп сипаттайды. Дей «қорқынышты ана мен әйелдің жеке басының және өзін-өзі жетілдіруінің арасындағы қақтығысты» анықтайды. Олар келесі пигменттерді анықтады: хромды сары, прус көгі, сары охр, көмір қара, жасанды ультрамарин және қызыл бояу.

Даму

Норвегияның Ұлттық мұражайындағы нұсқада кейбір сызықтар болған, олар бастапқы сурет үстінен боялған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Мунктің түрлі поздарды сынап көріп жатқан эскиздері сақталған. Музей консерваторы Тьерри Форд пен фотограф Бьорре Хостланд картинаның беті астындағы қабаттарды көрсету үшін инфрақызыл рефлектографияны пайдаланды. Астыңғы сурет Мунктің бастапқыда суретшінің қолдарын дәстүрлі портреттердегідей төмен түсіргенін көрсетеді. Астыңғы суреттердің болуы Норвегия мұражайындағы картинаның бірінші нұсқа екенін ұсынуда. Сурет 2022 жылдың маусым айында Ослода ашылатын жаңа NM ғимаратындағы Мунк бөлмесінде көрсетілуі алдында зерттеулер мен консервациядан өтті.

Ұрлық

1990 жылдың 29 наурызында Ослодағы Kunsthuset AS галереясынан «Мадонна» туындысының нұсқасы және тағы үш өнер туындысы ұрланды. 1990 жылдың 22 маусымында полиция Норвегияның Драмен қаласындағы жеке үйден үш өнер туындысын тапты. Төртінші туындысы бұрынғы күні, жақын орналасқан Сандедегі жеке үйден табылды. Сот процесінде Оле Кристиан Бах ұрлықты ұйымдастырғаны және ұрланған заттарды иеленгені үшін күдікке ілікті. 1992 жылдың қыркүйегінде Бах ұрланған заттарды ұстағаны үшін жеті айға сотталды. 2004 жылдың 22 тамызында, жексенбі күні, Мунх мұражайынан «Мадонна» және «Шырылдау» туындыларының нұсқалары қарулы, бетперделі адамдар тарапынан ұрланды. Ұрылар мұражай күзетшілерін еденге жатқызып, суреттерді қабырғаға бекіткен кабельдерді үзіп, қара Audi A6 универсалында қашып кетті. Полиция кейіннен осы көлікті тастап кеткен күйде тапты. Екі сурет те 2006 жылдың 31 тамызында Осло полициясымен табылды. Келесі күні Мунх мұражайының директоры Ингебьёрг Йдсти картиналардың күйі күткеннен жақсырақ екенін, ал «Мадоннадағы» 2,5 см тесік қоса алғанда, зақымдануды жөндеуге болатынын мәлімдеді. 2008 жылы Indemitsu Petroleum Norge AS компаниясы «Мадонна» мен «Шырылдау» туындыларын сақтау, зерттеу және көрсету мақсатында 4 миллион норвегиялық кронасы көлемінде қаржылай көмек бөлді.

Ерекшелігі

2010 жылы қолмен боялған нұсқасы Лондонның Бонхамс аукционында 1,25 миллион фунт стерлингке сатылды, бұл Ұлыбританияда сатылған ең қымбат гравюра болды. 2013 жылдың 15 ақпанында Posten Norge Мунктің туғанына 150 жыл толуына арналған төрт норвегиялық пошта маркасын жариялады, оларда оның өнерінен алынған суреттер бейнеленген. 17 норвегиялық крона маркасының дизайны үшін литографиялық нұсқалардың бірінен Мадоннаның бетінің жақыннан түсірілген суреті пайдаланылды.