Кіріспе

1934 Балтық ынтымақтастық ұйымы

Балтық Антантасы Литва, Латвия және Эстония арасында 1934 жылдың 12 қыркүйегінде Женева қаласында қол қойылған Жақсы түсіністік және ынтымақтастық шартына негізделген. Келісімнің басты мақсаты – сыртқы саясатта бірлескен әрекеттер жасау болды. Онда бір-бірін саяси тұрғыдан қолдау көрсету және халықаралық қарым-қатынастарда дипломатиялық көмек беру міндеттемелері де қарастырылған. Аталған бастама, нәтижесінде сәтсіз аяқталды, себебі үш елдің біріккен күші мен бейтараптық жариялаулары Польша, Германия және Кеңес Одағының зор әскерлеріне қарсы тұруға жеткіліксіз болды. 1939 жылдың тамызында нацистік-кеңестік пактіде екі үлкен держава арасындағы Еуропа территориясын бөлісу жоспары Балтық елдерін кеңестік "әсер ету аймағына" жатқызды. 1940 жылдың маусымында үш елдің барлығы да сталиндік Кеңес Одағының шабуылына ұшырап, 1940 жылдың тамызында КСРО құрамына ресми түрде қосылды.

Құрылу

Балтық одағын құру идеясы 1914-1918 жылдар аралығында күш алып, халықтың тәуелсіздік үмітінің тікелей нәтижесі болды. Эстония, Латвия және Литваны біріктіру тұжырымы көптеген қашқындардың санасында туды, олардың өз елдеріндегі зорлықтан құтылудың балама жолы болмады. Олар азаттық пен ұлтты құру үшін күресте күштерін біріктірді. Олардың күш-жігері 1918 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін анық байқалды. Бірінші дүниежүзілік соғыста Антантаның жеңісі және Германия мен Ресейдің халықаралық аренадағы әлсіреуі Балтық мемлекеттеріне теориялық идеяларды іске асырып, халықаралық сахнада саяси құрылым қалыптастыруға мүмкіндік берді. Балтық елдерінің үшеуі де 1920 жылы Ресеймен жеке бейбітшілік шарты жасау арқылы тәуелсіздіктерін қамтамасыз етті. Бұл Балтық мемлекеттері арасындағы дипломатиялық ынтымақтастықтың маңызды қадамы болды және әр ұлттың өзге елдерден егемендігін мойындауына жағдай жасады. 1921 жылдың қыркүйегінде Балтық мемлекеттерінің Ұлттар Лигасына қабылдануы Латвия, Эстония және Литваның қауіпсіздігіне кепілдік берді. Бірінші дүниежүзілік соғыстың басты нәтижесі Еуропадағы жаңа халықаралық тәртіптің қалыптасуын анықтады. Жаңа жағдайларда Балтық мемлекеттерінің тәуелсіздігін нығайту мәселесі ең бастысы болып табылды. Дегенмен, одақ құру 1934 жылға дейін мүмкін болмады. Литва бұл идеяға ықылымды қарсылық көрсетті, себебі оның халықаралық саяси стратегиясы Латвия мен Эстонияның стратегиясымен келіспеді. Латвия мен Эстония Германия мен Кеңес Одағын басты қауіп-қатерлер деп қараса, Литва осы мемлекеттермен одақтасуға ұмтылды. Алайда, 1934 жылы Кеңес-Польша және Германия-Польша арасындағы шабуылға қатыспау туралы келісімдер Литваның сыртқы саясатын күйретіп, ұстанымын өзгертуге мәжбүр етті.

Мақсаты

Антантаның құрылуының түпкі себебі – оның мүшелерінің бейбітшілікті сақтау және нығайтуға деген ұмтылысы болды. Антантаның құрылу себептері 1934 жылдың 12 қыркүйегінде қол қойылған шарттың кіріспе бөлімінде айқын көрсетілген: «Балтық мемлекеттері бейбітшілікті сақтауға және кепілдік беруге белсенді үлес қосуға, сондай-ақ Ұлттар Лигасының шартының қағидаларына сәйкес сыртқы саясатын үйлестіруге ниеттеніп, осы шартты жасауға шешім қабылдады».

Ұйым

Ұйымның ядросында үйлестіру агенттігі болды, себебі Балтық Антантасының жоспарлары бірыңғай сыртқы саясатты қажет етті.

Жарамсыздық себептері

"Ішкі әлсіздіктер" мен Польшамен туындаған қақтығыс болмаса, Балтық Антантасы "маңызды күшке айналуы мүмкін еді". Дегенмен, одақтың құлауына соққан алғашқы оқиғалардың бірі – 1938 жылғы поляк-литвалық дағдарыс, ол Литва шекарасында поляк әскерінің қаза болуынан туындады. Польша үкіметі осы оқиғаны Литваны Польшамен дипломатиялық байланысқа қайта оралуға және Литваның Вильнюс аймағын аннексиялауға мәжбүрлеу үшін пайдаланды. Антанта сондай-ақ, Екінші дүниежүзілік соғыс қадам басып жатқан кезде де, дұрыс есептелмеген бейтараптық саясатын ұстанғандықтан, нақты саяси күшке айнала алмады. Сонымен қатар, ол қандай нәрсені қауіп деп санау керек және ортақ жау кім екендігі туралы нақты анықтама бермеді. Антанта құрылған күнінен бастап-ақ, оның мүшелері қауіп-қатер мен жаулар туралы біртұтас түсінікке ие болған жоқ. Бұл беймәлімдік мүшелері арасында ортақ мақсаттардың болмауына және ынтымақтастықтың өзара тиімді емес екендігіне әкелді. Өзара қауіпсіздік құруға да қабілеті жетпеді. Антанта әскери одақ болмағандықтан, мүшелері өздерінің қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін оған сене алмады. Экономикалық негіздің болмауы да маңызды фактор болды. Үш ел өзара тиімді экономикалық кеңістікке біріктірілмеді, бұл одақтың әлсіреуіне себеп болды. Экономикалық құрылымдары ұқсас болғанымен, олар өзара ынтымақтастықтан гөрі бәсекелесуге мәжбүр болды. Соңғысы – бірлік сезімін қалыптастырудағы сәтсіздік. Ұлттардың тағдыры, санасы және мәдениетіндегі айырмашылықтар түсініспеушіліктерге алып келді. Балтық елдерінің ортақ тарихи біртұтастық сезімі болмағандықтан, Антанта осы сезімдерді күшейтіп, оларды одан да алыстатты.