Кіріспе
Француз географы Пол Видаль де Ла Блаш (Pól Vidal də la blaʃ, Pézenas, Hérault, 22 қаңтар 1845 – Tamaris sur Mer, Provence Alpes Côte d'Azur, 5 сәуір 1918) – француз географы. Ол қазіргі француз географиясының және француз геосаясаты мектебінің негізін қалаушы деп есептеледі. Ол «жанр де ви» (genre de vie) тұжырымын жасады, ол белгілі бір аймақтың өмір салты ландшафтқа сіңген экономикалық, әлеуметтік, идеологиялық және психологиялық ерекшеліктерді көрсетеді деген сенімді білдіреді.
Paul Vidal de La Blache (pɔl vidal də la blaʃ, Pézenas, Hérault, 22 January 1845 – Tamaris sur Mer, Provence Alpes Côte d'Azur, 5 April 1918) was a French geographer. He is considered to be the founder of modern French geography and also the founder of the French School of Geopolitics. He conceived the idea of genre de vie, which is the belief that the lifestyle of a particular region reflects the economic, social, ideological and psychological identities imprinted on the landscape.
Өмір
Пауль Видаль де ла Блаше – профессордың ұлы, кейіннен академиялық әкімші болған. Ол Париждегі Шарль лицейінің Фавард институтына оқуға жіберілді. Содан кейін École Normale Supérieure мектебінде білім алды. 1863 жылы он сегіз жасында École Normale Supérieure колледжіне түсіп, 1866 жылы тарих және география пәндерінен агрегация (сертификат) алды. Ол Афинадағы француз мектебіне тағайындалды, осы мүмкіндікті пайдаланып Италия, Палестина және Египетке сапар шекті (соңғысында Суэц каналының ашылуына куә болды). Ол үш жыл бойы грек археологиясын зерттеді. Францияға оралғаннан кейін 1870 жылы Лора Мари Элизабет Мондонға үйленді, олардың бес баласы болды. Ол бірнеше оқытушылық қызметтер атқарды, әсіресе Анже лицейінде және Жоғары әдебиет және ғылымдарды дайындау мектебінде. Ла Блаше 1872 жылы Сорбоннада ежелгі тарих бойынша диссертация қорғап, докторлық дәрежесін алды, ол кейін «Hérode Atticus: étude critique sur sa vie» деген атпен жарияланды. Ол Нанси университетінде жұмыс істей бастады. Видаль де ла Блаше 1877 жылы география профессоры болып École Normale Supérieure мектебіне қайта оралды және келесі 21 жыл бойы сабақ берді. Ол Париж университетіне ауысты, онда 1909 жылы 64 жасқа толғанда зейнетке шықты. Видаль де ла Блаше француз география мектебінің негізін қалады және Марсель Дюбуа мен Люсьен Галлуамен бірге «Annales de Géographie» (1893) журналын құрды, ол өмірінің соңына дейін оның редакторы болды. «Annales de Géographie» адам географиясын адам мен оның қоршаған ортасы арасындағы қарым-қатынасты зерттеу ретінде насихаттаған ықпалды ғылыми журналға айналды. Видаль де ла Блашенің шәкірті Альберт Деманжон географияны зерттеуде тарихи факторлардың маңыздылығына жасаған баса назарының арқасында үлкен әсерге ие болды және адам географиясы саласындағы Францияның жетекші ғалымы атанды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде (1914–1918) 1915 жылдың қаңтарында Географиялық комиссия құрылды, ол 2-ші армия штабы бюросымен тығыз байланыста жұмыс істеді және құрамында Альберт Деманжон, Люсьен Галлуа, Эммануэль де Мартон, Эммануэль де Маржери, Луи Равенно және Пол Видаль де ла Блаше сияқты алты географ болды. Антуан Вахер Комиссия жұмысына белсенді түрде қатысты.
Шығармалары
Видаль де ла Блаше көптеген басылымдар шығарды; оның ішінде 17 кітап, 107 мақала және 240 есеп пен шолу. Олардың тек бір бөлігі ғана ағылшын тіліне аударылған. Оның ең ықпалды еңбектерінің қатарында "Картографиялық қабырғалық карталар жинағы және түсіндірмелер" (Collection de Cartes Murales Accompagnées de Notices), "Тарих және география: Жалпы атлас" (Histoire et Géographie: Atlas General) және "Шығыс Франциясы" (La France de l'Est) кітаптары бар. Оның ең белгілі екі жазбасы – "Франция географиясының суреті" (1903) және "Адам географиясының принциптері" (1918).
"Видальдік" бағдарлама
"Франция географиясының сипаттамасы" Видаль әдістемесінің жиынтығы, манифест болды, оның жазылуына он екі жылдық еңбек жұмсалды. Ол бүкіл елді зерттеп, өзінің көптеген жазбаларында байқағандарын тіркеді. Ол адам және саяси мәселелерге, геологияға (сол кезде географиямен байланысы шамалы, жаңа ғылым), көлік және тарихқа қызығушылық танытты. Ол осы салаларды белгілі бір дәрежеде сандық тәсілмен біріктірген алғашқы адам болды, сандарды сирек қолданып, негізінен суреттеу, тіпті сипаттамалық стильде жазды – кейбір жағдайларда пейзаж салу бойынша нұсқаулықтан немесе оқулықтан айырмашылығы шамалы болды. Немец ой-санасының, әсіресе Германияда кездескен Фридрих Ратцельдің ықпалымен, Видаль "мүмкіндіктер" терминімен байланыстырылды, ол оны өзі қолданбағанмен, 19 ғасырдың кейбір географтары қорғаған детерминизмге қарсылығын көрсететін тиімді ұғым болды. Тарихшылар "мүмкіндіктер" тұжырымын Видаль мектебінің көзқарасын сипаттайтын эпистемологиялық тұйықтықты түсіндіру үшін пайдаланды. "Идиографиялық" деп сипатталған бұл тәсіл, тәжірибелік зерттеулер нәтижесінде пайда болатын "номотетикалық" бағыттағы ғылымның дамуына кедерілді, заңдарды ашуға немесе ғылыми дәлелдер келтіруге мүмкіндік бермейтін еді. Видаль 1910 жылы Францияның аймақтары туралы көреген мақала жариялады. Оған премьер-министр Аристид Бриан өкілдік органдары бар аймақтық топтар құруды тапсырған еді. Видаль Францияны метрополиялар төңірегінде ұйымдастырылған аймақтарға бөлуді ұсынды. Қазіргі заманғы экономикалық жағдайлар, әлемдік бәсекелестік және коммуникацияның үдеуі планетаны кішірейтіп, орталықтандырылмаған, тұрақсыз ұйымдастыру формаларын дамыту қажеттігін сезіндірді. "Видальдық" география әртүрлі картографиялық формаларға, монографияларға және бірнеше маңызды ұғымдарға негізделген, соның ішінде "ландшафттар" (пейзаждар), "орталар" (орта), "аймақтар", "өмір салты" (жанрлар) және "тығыздық". Көптеген магистранттар, әсіресе диссертацияларында, физикалық және адамдық (сондай-ақ экономикалық) аймақтық географиялық зерттеулер жүргізді. Бұл сипаттамалар үшін таңдалған контекст – аймақ болды, оның шекаралары ғылыми тұрғыдан әрқашан анық бекітілмеген. Бұл тәсілдің құрылымдылығы жоғары болғандықтан, Видальдің көптеген ізбасарлары, және тіпті Мартонннің шәкірттері, біртіндеп күшейе түскен, бірақ тарлығы француз географиясын әлсіреткен геоморфологияға маманданған. Екі дүниежүзілік соғыс аралығында "классикалық география" Видаль дәстүрімен қалыптасқан үлгіде сақталды. Оны эпистемологиялық жаңаруға жасалған барлық әрекеттерді маргиналдандырған қауымдық институт қорғады, сондықтан Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ғылым Видаль қайтыс болған кезде қалған қалпында болды. Оның шәкірттері ұстазының ой-пікірінің белгілі бір аспектісіне тоқталып, күрделілік пен өсумен күресуді білмеді, нәтижесінде ғылымның саласы тарылды. Зерттеулер мен университет оқуларында өзгересіз үштік қалыптасты: физикалық география (Мартон, Баулиг), аймақтық география (Бланшар, Чолли) және адам географиясы (Брунес, Деманжон, Сорре); жиілігі мен маңыздылығының төмендеу ретімен геоморфология, содан кейін ауылдық география, аймақтық география және, соңында, тропикалық география. Бұл классикалық география – натуралистік, монографиялық, морфологиялық, әдеби және дидактикалық – 1960-1970 жылдардағы революциямен және қалалық және өнеркәсіптік зерттеулердің өркендеуімен әлеуметтік ғылымға тез жаңарту мен радикалды өзгерістерге ұшырады.
Видаль географиясының сын-пікірлері
Кейбір заманауи географияны кеңістіктің әлеуметтік өлшемінің ғылымы ретінде қарастыратын жақтаушылар Видальдің географиясын өмір салтының табиғи ғылымы ретінде сынға алды. Олардың пікірінше, Видальдің идеялары табиғатты қоғамды басқаратын сыртқы күш ретінде көрсетті. Бұл идеялар ұлт, территория және егемендік теңдеуін, сондай-ақ Францияның Үшінші Республикасының патриотизм – ең жоғары құндылық деген тұжырымын қолдауға себін тигізді. Табиғатты қоғамды қозғаушы күш деп есептеудің негізі тек ауылдық және көрінетін тұрақты қоғамдарға қатысты болды. Видаль индустрияландыру, колонизация және қалалану мәселелерін назардан тыс қалдырды. Ол бұл құбылыстарды көл бетіндегі жел сияқты "тарихи желдер" деп атады. Ол Франция географиясының шолуында былай деп жазды: "Францияның географиялық жағдайларындағы тұрақты және өзгермейтін нәрсені жан-жақты зерттеу біздің бағыт-бағдарымыз болуы керек, тіпті бұрынғыдан да маңыздырақ". Видальдің географиясы 1950 жылға дейін Францияда үлкен табысқа ие болуының себебі неде? Маңызды түсіндірме – үшінші республика кезеңінде француздық ой-санада ұлтшылдық басымдық құрды, бұл халықты бақылау құралы болды. Тарих өзіне ұлттың қалыптасуын көрсету міндетін қойды, ал географияның міндеті саясатқа араласпау болды. Тұрақты қоғамды тұрақты табиғат арқылы түсіндіруге болады. Видальдің идеялары сол дәуірдегі географиялық ғылымның басты парадигмасын құрады, университеттерге, зерттеу орталықтарына және ғылыми дәрежелер беруге бақылау жасады. 1950 жылға дейін Францияда қалалық ойшылдарға орын болмады, осы себепті Жан Готтман сияқты географтар Францияны тастап, АҚШ-та мансап құруға мәжбүр болды.