Кіріспе

Еврей Киелі кітабында Бетуел (Bəṯūʾēl) – арамейлік, Нахор мен Милканың кенже ұлы, Ыбырайымның туысы, Лабан мен Ребекканың әкесі. Бетуел сонымен қатар Өлі теңіздің батысындағы Симеон тайпасының жеріндегі қала болған. Кейбір ғалымдар оны Яһуданың оңтүстігіндегі Бетул және Бетел қалаларымен байланыстырады, оларға Давид амалектермен шайқасының жемісінен бөліп берген.

Еврей Киелі кітап

Еврей жазбаларында Бетуел есімді адам тоғыз рет кездеседі, барлығы да Жаратылыс кітабында. Құжаттық гипотезаның жақтаушылары осы тармақтардың көпшілігін Яхвистік дереккөзге, ал қалғанын діни дереккөзге жатқызады. Сириялық Бетуел Падан-Арамда тұрып, Терахтың ұрпағы еді. Бетуелдің інісі Ыбырайым өзінің сенімді қызметшісін Падан-Арамға жіберіп, ұлы Ысқаққа әйел табуын тапсырды. Қызметші Нахор қаласының сыртындағы құдық жанында Арам-Наһараимде Бетуелдің қызы Рабиқамен кездесті. Қызметші Рабиқаның үйіне Ыбырайымның туысы Бетуелдің қызымен кездескенін жеткізді. Лабан мен Бетуел: «Бұл мәселе Тәңір тарапынан белгіленген, біз сізге жақсы немесе жаман айта алмаймыз. Міне, Рабиқа сенің алдында, оны алып, мырзаңның ұлына әйел етіп бер, өйткені Тәңір осылай айтты», – деді.

Рабиқа қызметшімен кездескеннен кейін «үйіне шауып барып, бәрін анасына жеткізді», Рабиқаның «ағасы мен анасы: ‘Қыз бізбен он күндей болсын’ деді», содан кейін «олар Рабиқаны және оның күтімшісін Ыбырайымның қызметшісі мен оның серіктерімен бірге жіберді. Олар Рабиқаға бата беріп: ‘Ей, әпкем! Сен мыңдаған, он мыңдағанға жетейсің!’ деді». Кейбір ғалымдар осылайша Жаратылыс 24:50-дегі Бетуелдің аты бұрынғы оқиғаға кейіннен қосылған деп болжайды. Басқа ғалымдар бұл мәтіндер Бетуелдің белгілі бір себеппен қабілетсіз болғанын көрсетеді деп санайды. Басқа ғалымдар ананың рөліне баса назар аударуды аналық отбасы құрылымымен байланыстырады. Осы библиялық өлеңнің баянында Рабиқаның анасының аты айтылмаса да, оның маңыздылығы айқын. Бір буын өткен соң Ысқақ пен Рабиқа ұлдары Жақыпты Лабанның қыздарынан емес, Бетуелдің немерелерінен, яғни Қанаандықтардан емес, Падан-Арамға әйел алу үшін жіберді.

Раббилердің түсіндірмесі

Талмудта рабби Исақ Бетуелді зұлым адам деп атады. Мидраш Бетуелдің патша екенін айтады. Аморраим дәуіріндегі даналардың сөздерін жинаған "Яшер кітабында" Бетуелдің ұлдары Сахар, Лабан және олардың әпкесі Рабиға туралы жазылған. Талмудта Рабби Рубен б. Эстробильдің атынан Рабби Лабан мен Бетуелдің Ыбырайымның қызметшісіне берген жауабы: "Бұл мәселе Тәңірдің қалауымен шешілді" деген сөздер, Құдай әр ер мен әйелді некеге белгілейді деген пікірге дәлел ретінде келтіріледі. Раввин Жошуа б. Рабби Нехемия Рабби Ханина б. Исақ Рабиғаға қатысты Лаван мен Бетуел мойындаған шешімнің Мория тауынан келгенін айтты. Жаратылыс кітабының 24:55-тарауында (ЖД) келесі күні Рабиғаның бауыры мен анасы: "Қыз бізбен он күн қалсын" дегеннен кейін, раввиндер: "Бетүел қайда еді?" - деп сұрады. Мидраш Бетуел Рабиғаның үйленуіне кедергі келтіргісі келгендіктен, түнде жазаланғанын айтады. (Жаратылыс Раббасы 60:12). Раввиндер Ыбырайымның қызметшісі Бетуелдің тағдырын Ысқаққа жасырғанын айтады. Жүсіптің баяндамасына сәйкес, Рабиға Ыбырайымның қызметшісіне: "Менің әкем Бетуел еді, бірақ ол қайтыс болды; Лабан – менің бауырым; ал анаммен бірге біздің отбасылық істерімізге қарайды және менің тазалығымды сақтайды" деді.