Кіріспе

Нацистердің "арий еместерді" қоғамдық өмірден күштеп шығаруы, Солтүстік Үндістанға индо-арий тілінде сөйлейтіндердің үстемдік ету процесі. Арийлендіру (Аризация) – яһудилерден мүлікті тартып алып, оны яһуди емес адамдарға беру, сондай-ақ нацистік Германияда, Остік державаларда және олар басып алған аумақтарда яһудилерді экономикалық өмірден күштеп шығару. Бұл процесте яһудилердің мүлігі "арийлердің" немесе яһуди емес адамдардың қолына өтті. Кройцмюллер мен Зальтиннің "Dispossession: Plundering German Jewry, 1933–1953" еңбегінде айтылғандай, "арийлендіру" – "ұрлықты және оның саяси салдарларын жасыру үшін қолданылған нацистік ұран". Бұл процесс 1933 жылы нацистік Германияда яһудилердің мүлігін беруден басталып, Холокостпен аяқталды. Әдетте екі кезеңге бөлінеді: бірінші кезеңде яһудилерден ұрлық заңдық көрініспен жасырылды, ал екінші кезеңде мүлік ашық түрде тартылып алынды. Екі жағдайда да арийлендіру нацистік саясатқа сәйкес келіп, Германияның заңдық және қаржылық бюрократиясымен анықталды, қолдау көрсетілді және іске асырылды. Майкл Базлер Холокосты "тарихтағы ең үлкен кісі өлтіру және ең үлкен ұрлық" деп атады. Еуропа бойынша яһудилерден 230-320 миллиард доллар (2005 жылғы АҚШ долларымен) ұрланды, жүздеген мыңдаған кәсіпорындар арийлендірілді.

Германия

Гитлер билікке келгенге дейін Германияда 100 000 еврей меншікті кәсіпорын болды. 1938 жылға қарай бойкоттар, қорқыту, мәжбүрлеп сату және кәсіптерге қойылған шектеулер еврейлерді экономикалық өмірден көбінесе шығарып тастады. Яд-Вашемнің мәліметінше, "1933 жылы бар болған 50 000 еврей меншікті дүкеннің ішінде 1938 жылы тек 9 000-ы ғана қалды".

1933 жылдан бастап яһудилерді шеттету және жерлерін иемдену

1933 жылдан бастап, «арийлік параграф» және кейін Нюрнберг заңдары арқылы еврейлер Германиядағы қоғамдық өмірден көбінесе шеттетілді. Еврейлер мемлекеттік қызметтерде, мысалы, мемлекеттік аппаратта және оқытушылықта жұмыстан алынды, ал нацистік кезеңде одан да көп шектеулер енгізілді. Гамбург, Берлин, Франкфурт-на-Майне, Бреслау, Гейдельберг, Бонн, Кёльн, Вюрцбург және Йена қалаларындағы неміс университеттеріндегі еврей профессоры мен оқытушылары кафедралардан босатылды. Кейіннен олардың саны артып, нацистік концлагерьлерге қамалды, соңында шығысқа депортацияланды, онда олар өлім лагерьлерінде тікелей өлтірілді немесе Einsatzgruppen тобымен атылды. 1938 жылдың 1 қаңтарына дейін неміс еврейлеріне кәсіпкерлік және сауда-саттықпен айналысуға, сондай-ақ тауарлар мен қызметтер ұсынуға тыйым салынды. 1938 жылдың 26 сәуірінде еврейлер 5000 рейхсмаркадан асатын барлық мүлікті жариялауға міндеттелді, ал олардың банк шоттарына қол жеткізуі шектелді. 1938 жылдың 14 маусымында Ішкі істер министрлігі барлық еврей кәсіпорындарын тіркеуді бұйырды. Мемлекет еврей фирмаларының сату құнын нарықтық құнынан әлдеқайда төменге бағалады және сатуды тек қана қажетті адамдарға жүзеге асыру үшін түрлі қысым тактикасын қолданды. Ірі «арийлендіруден пайда тапқандардың» қатарында IG Farben, Фликтер отбасы және ірі банктер болды. «Арийлендірілген» фирмалардан түскен табыс жинақ шоттарына салынды және еврей салымдарушыларына тек шектеулі сомада ғана қол жетімді болды, сондықтан арийлендіру, ең соңғы салдарында, іс жүзінде өтемақысыз тәркілеуге тең болды. 1938 жылдың күзінде бұрынғы 100 000 еврей кәсіпорынының тек 40 000-ы ғана бұрынғы иелерінің қолында қалды. Арийлендіру 1938 жылдың 12 қарашасында «Неміс экономикалық өмірінен еврейлерді жою туралы ереже» (Verordnung zur Ausschaltung der Juden aus dem deutschen Wirtschaftsleben) қабылдануымен аяқталды, осы ереже арқылы қалған кәсіпорындар еврей емес иелеріне берілді, ал түскен табыс мемлекетке қаланды. Олар әшекейлерді, акцияларды, жылжымайтын мүлікті және басқа да құнды заттарды сатуға мәжбүр болды. Тікелей күш көрсету арқылы, үкіметтің араласуы арқылы, мысалы, кенеттен салық талаптары қою арқылы, немесе жағдайдың ауырлығына байланысты еврей мүлігі көбінесе нарықтық құнынан төмен бағамен иеліктен өтті. Еврей қызметкерлері жұмыстан босатылды, ал жеке кәсіпкерлікпен айналысатындарға өз мамандықтары бойынша жұмыс істеуге тыйым салынды.

Кристалл түнінен кейін

"Хрустальдық түн" погромынан кейін арийлендіру қысымы күрт күшейді. 1938 жылғы 12 қарашада еврейлерге кәсіпорын менеджерлері болып жұмыс істеуге тыйым салынды, бұл еврей иелерін "арий" өкілдерін тағайындауға мәжбүр етті. Көбінесе партия тарапынан қолдау көрсетілген бұл адамдар алдымен кеңселерді, ал жақын арада бүкіл кәсіпорынды өз басқаруына алды. "Қызмет көрсететін арийлерге" (Gefälligkeitsarier) еврей фирмаларын жасыруға қатысқандары үшін жазалау шаралары қолданылатыны туралы ескертілді (1938 жылғы 22 сәуірдегі ереже). "Хрустальдық түн" кезінде SA және антисемиттердің шабуылдарынан келген зиянды "кәфеттеу" ретінде еврейлерге ауыр төлемдер таңылғандықтан, еврей мүлігін сату сұрағы уақыт мәселесіне айналды. 1938 жылғы 3 желтоқсанда еврейлерге тиесілі жерлердің құны ең төменгі деңгейде тоқтатылып, құнды заттар мен әшекейлерді тек мемлекеттік кеңселер арқылы сатуға рұқсат берілді. Арийлендіру салдарынан еврей халқының кедейлеуі, қудалау арқылы эмиграцияға қол жеткізу мақсатына жиі кедергі келтірді, себебі зардап шеккендердің эмиграцияға қажетті қаражаты болмады. Олар "Соңғы шешімнің" құрбандары болды. Бұл процесте көптеген маңызды кәсіпорындар сатылып-сатылды, олардың кейбіреулері (мысалы, Hertie универмагы) соғыстан кейінгі Батыс Германияның "Wirtschaftswunder" жылдарында маңызды рөл атқарды. Соғыстан кейін Германия Федеративтік Республикасы материалдық шығындар үшін белгілі бір мөлшерде өтемақы төледі.

Көшіру, жою және мәдени меншіктендіру

Арийлендіру термині кейде еврей ғалымдары мен мәдени сала қызметкерлерін қуып шығуға және мәдени ұрлыққа байланысты қолданылады, мысалы, нацистік жобада Генделдің "Иуда Макабей" сияқты шығармаларға түпнұсқадағы Ескі өсиет контекстінен алынған жаңа мәтін берілді. Климттің әйгілі Адель Блох Бауэр портреті сияқты еврейлерді бейнелейтін өнер туындыларының атаулары еврейлік байланыстарын жою мақсатымен өзгертілді ("Алтын әйел").

Арийлендіруге қатысы бар

Арийлендіруді дайындауда қоғамдық "Landessippenämter" (әдеп-ғұрыптар жөніндегі мемлекеттік кеңселер) басшылары, әсіресе протестант пасторлары мен евангелиялық лютеран шіркеуі маңызды рөл атқарды. Олар арий тегін анықтау, отбасы және шаруа қожалықтарын зерттеу, көші-қон ағымдарын қадағалау, сондай-ақ адам өмірі мен жергілікті мәдениетті зерттеуге жауапты болды. Осы қызметтерінде олар кеңседегі қызметкерлер ретінде белсенді қатысып, нацистік режимнің идеологиялық пропагандасын жалпы тұрғысынан және нацистік нәсілдік саясатты жүзеге асыруды әсіресе жауапкершілікпен атқарды.

Австрия

1938 жылы 12 наурызда Австрия Аншлюс арқылы Үшінші рейхке қосылғаннан кейін, австриялық еврейлер тоналып, мыңдаған мүліктері арийлендіру арқылы тартылып алынды. Эдуард Штайнерге тиесілі Винер Ризенрад сияқты еврейлерге тиесілі маңызды ескерткіштер арийлендіріліп, олардың иелері өлтірілді. Ірі банктерден бастап шағын отбасылық кәсіпорындарға дейін, барлық түрдегі бизнес арийлендіру деген желеумен еврейлерден тартып алынды. "Вугеста" нацистік тонау ұйымы тоналған еврейлердің мүлкін жоюда басты рөл атқарды.

Франция

Виши Франциясында арийлендіру 1941 жылғы 22 шілдедегі француз мемлекетінің заңымен реттелді, бұл 1940 жылғы 18 қазандағы оккупациялық аймақтағы нацистердің жарлығынан кейін жасалды. Тарихшы Генри Руссо арийлендірілген кәсіпорындардың саны 10 000 екенін көрсетеді. 1942 жылы Еврей телеграф агенттігі (JTA) нацистердің 35 000 француз кәсіпорнының арийлендірілгенін мәлімдегенін хабарлады. 1990 жылдардан бері осы мәселе бойынша көп зерттеулер жүргізіліп, бірнеше монографиялар жарық көрді. Ірі және шағын кәсіпорындар, оның ішінде өнер галереялары да еврей емес адамдарға берілді. Францияда арийлендірілген компаниялардың мысалы ретінде Галерея Лафайетті атауға болады.

Италия

1938 жылдың шілдесінде итальяндықтарды арий тегінің ұрпақтары деп жариялаған "Тұқым манифесті" жарияланды. 1938 жылдың қазанында Италия Корольдігіндегі нәсілдік заңдар қабылданды, олар еврейлерді итальян азаматтығынан және мемлекеттік, кәсіби лауазымдардан айырды. Бұл шаралардың мақсаты – еврейлерді экономиканың, білім берудің және қоғамдық өмірдің түрлі салаларынан шеттету арқылы, сондай-ақ эмиграцияға мәжбүрлеу арқылы итальян қоғамын "арийлендіруге" қол жеткізу болды.

Румыния

Румынияда арийлендіру процесі салық жеңілдіктерімен, сондай-ақ тікелей тәркілеу арқылы ынталандырылды. Керікөздер кейбір еврейлер бизнесін румындық иелеріне (қағаз бетінде ғана) беру арқылы қағидалардан қашуға үлкерді деп шағымданды. Арийлендіру шаралары Германиядағы ұқсас саясаттың ықпалымен болғанымен, румын билігі арийлендіруді іске асыру бойынша шешімдерді дербес қабылдады.

Словакия

Арийлендіру Словакия мемлекетінде де орын алды. 1940 жылы шамамен 12 300 еврей кәсіпорны болды. 1942 жылға қарай 10 мыңы таратылып, қалғандары еврей емес иелеріне өткізіліп, "арийлендірілді".

Танымал мәдениетте

1965 жылы «Оскар» сыйлығын алған чехословакиялық «Басты көшедегі дүкен» (Obchod na korze) фильмі Словакиядағы арийлендіру мәселесін көтерді.