Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1920–1924 жылғы қазіргі Хорватиядағы жағалау қала-мемлекеті.
1920–1924 coastal city state in modern Croatia
Фиуме еркін мемлекеті (ˈfjuːme) – 1920 және 1924 жылдар аралығында болған тәуелсіз еркін мемлекет. Оның аумағы Фиуме қаласынан (қазіргі Риека, Хорватия) және солтүстікке қарайғы ауылдық аймақтардан тұрды, ал батысында Италия Корольдігімен байланыстыратын дәліз болды. Фиуме алғаш рет 1719 жылы император Карл VI-ның жарлығымен Киелі Рим империясының еркін порты деп жарияланғанда автономияға ие болды. 1776 жылы Мария Тереза патшайымы тұсында қала Венгрия Корольдігіне берілді және 1779 жылы осы Корольдікте Corpus separatum (Фиуме) мәртебесін алды. 1848 жылы хорват бан (вице-королі) Иосип Желачич қаланы басып алғаннан кейін қала қысқа мерзімге автономиясын жоғалтты, бірақ 1868 жылы Венгрия Корольдігіне қайта қосылғанда оны қайта алды. Фиуме Венгрияның эксклавы ретінде теңізге шығу мүмкіндігі болмаса да, Корольдіктің порты болуын қамтамасыз етті. 1924 жылға дейін Фиуме мемлекеттік элементтері бар автономды бірлік ретінде сақталды. 19 ғасырда қалада негізінен итальяндықтар, ал азшылық ретінде хорваттар мен венгрлер және басқа да этникалық топтар тұрды. Халықтың ұлттық құрамы санақтар бойынша өзгеріп отырды, себебі сол кезде «ұлттық принадлежность» көбінесе адамның сөйлейтін тілімен анықталды. Қаланың ерекше статусы, түрлі мемлекеттердің арасында орналасуы, көпшілік халықтың арасында жергілікті ерекшеліктерді қалыптастырды. Ресми тілдер итальян, венгр және неміс тілдері болды; іскерлік хат алмасудың көп бөлігі итальян тілінде жүргізілді, ал көптеген отбасылар жергілікті диалектте сөйледі, ол венеция тілінің және хорват тілінің кейбір сөздерімен араластырылған. Қала сыртындағы ауылдарда көптеген итальяндық және венециялық сөздермен қатар хорват шакави диалектісінің ерекше түрі қолданылды.
The Free State of Fiume (ˈfjuːme) was an independent free state that existed between 1920 and 1924. Its territory of comprised the city of Fiume (today Rijeka, Croatia) and rural areas to its north, with a corridor to its west connecting it to the Kingdom of Italy. Fiume gained autonomy for the first time in 1719 when it was proclaimed a free port of the Holy Roman Empire in a decree issued by the Emperor Charles VI. In 1776, during the reign of the Empress Maria Theresa, the city was transferred to the Kingdom of Hungary and in 1779 gained the status of [[Corpus separatum (Fiume) within that Kingdom. The city briefly lost its autonomy in 1848 after being occupied by the Croatian ban (viceroy) Josip Jelačić, but regained it in 1868 when it rejoined the Kingdom of Hungary, again as a corpus separatum. Fiume's status as an exclave of Hungary meant that, despite being landlocked, the Kingdom had a port. Until 1924, Fiume existed for practical purposes as an autonomous entity with elements of statehood. In the 19th century, the city was populated mostly by Italians, and as minorities by Croats and Hungarians, and other ethnicities. National affiliations changed from census to census, as at that time "nationality" was defined mostly by the language a person spoke. The special status of the city, being placed between different states, created a local identity among the majority of the population. The official languages in use were Italian, Hungarian, and German; most of the business correspondence was carried out in Italian, while most families spoke a local dialect, a blend of Venetian with a few words of Croatian. In the countryside outside the city, a particular kind of Croatian Chakavian dialect with many Italian and Venetian words was spoken.
Саясат
Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін және Австрия-Мажарстанның құлдырауынан кейін Фиуме мәртебесі халықаралық проблемаға айналды. Сербтер, хорваттар және словендер Корольдігі (кейін Югославия Корольдігі деп аталды) мен Италия Корольдігі арасындағы даудың ең қызу кезінде Ұлы державалар (Ұлыбритания, Франция және АҚШ) тәуелсіз буферлік мемлекет құруды жақтады. АҚШ президенті Вудро Вильсон Югославия мен Италияның қала мәселесіндегі дауды шешуге төреші болды. Ол Фиумені тәуелсіз мемлекет ретінде құруды ұсынды, тіпті Ұлттар Лигасы ұйымының болуы мүмкін орталық ретінде қарастырды. Бұл дау заңсыздыққа алып келді, қала оңтүстік славян ұлттық комитеті мен итальяндық ұлттық кеңес арасында бірнеше рет ауысты, нәтижесінде британ және француз әскерлері қалаға енгізілді. Ұлттық кеңес австро-венгерлік банкноттарды – Фиуме кроналарын – басып шығарды, олар ресми валюта ретінде қолданылды. Бұл жағдайды итальяндық ақын және генерал Габриэль д'Аннунцио пайдаланып, 1919 жылдың 12 қыркүйегінде қалаға кірді және 15 айлық оккупация кезеңін бастады. Бір жылдан кейін, Италия үкіметімен келіссөздер сәтсіз аяқталып, д'Аннунцио Карнароның итальяндық регенттігін жариялады. 1920 жылдың 12 қарашасында Италия Корольдігі мен Сербтер, хорваттар және словендер Корольдігі Рапалло шартына қол қойды, онда екі тарап та "Фиуме мемлекетінің толық бостандығы мен тәуелсіздігін мойындауға және оны мәңгілікке сақтауға" міндеттенді. Осы актімен мәңгілік "Фиуме еркін мемлекеті" құрылды, ол тәуелсіз мемлекет ретінде шамамен төрт жыл өмір сүрді. Жаңа құрылған мемлекетті АҚШ, Франция және Ұлыбритания бірден мойындады. Д'Аннунцио келісімді мойындаудан бас тартты және 1920 жылдың 24-30 желтоқсанында "Қанды Рождество" әрекеттері барысында Италия армиясының ресми әскерлері оны қаладан қуды. 1921 жылдың сәуір айында сайлаушылар еркін мемлекет құру және портының басқаруын жүзеге асыру үшін консорциум құру жоспарын мақұлдады. Алғашқы парламенттік сайлау өтті, онда автономистер мен Италияны қолдайтын Ұлттық блок бақталасты. Хорваттардың көпшілігі дауыс берген Автономиялық партия 6558 дауыс алды, ал фашистік, либералдық және демократиялық партиялардан құралған Ұлттық блок 3443 дауыс алды. Автономиялық партияның басшысы Риккардо Занелла президент болды. Фиуме еркін мемлекетінің басқаруы тұрақсыз болды. 1920 жылдың желтоқсанында д'Аннунцио әскерлері кеткеннен кейін Фиумедегі Италия ұлттық кеңесі басқаруды қайта қолға алып, уақытша үкімет тағайындады. Жергілікті итальяндық қолбасшымен жасалған келісім бойынша 1921 жылдың 18 қаңтарында басқару әскерилерге жүктелді. Д'Аннунционың адал ізбасарларының тобы қаланың бір бөлігін басып алды, бірақ қыркүйекте олар қайтадан қуылды. Қазан айында автономист Риккардо Занелла уақытша президент болып тағайындалды, оның билігі 1922 жылдың 3 наурызына дейін созылды, сол күні итальяндық фашистер төңкеріс жасады және заңды үкімет Кральевицаға қашып кетті. 6 наурызда Италия үкіметінен тәртіпті қалпына келтіруді сұрады және итальян әскерлері 17 наурызда қалаға кірді. Олар басқаруды Италияның анексиялық саясатын қолдайтын конституциялық жиналыстың азшылық бөлігіне қайтарды. Рапалло шарты жарияланғаннан кейін 1921 жылдың қарашасында Фиуме коммунистік партиясы құрылды. Фиуме коммунистік партиясы әлемдегі ең кішкентай коммунистік партия болды. Ол Үшінші Интернационал қағидаларына сәйкес құрылды, онда әрбір тәуелсіз мемлекеттің өзінің коммунистік партия ұйымы болуы керек еді. 1924 жылдың 27 қаңтарында Италия Корольдігі мен Сербтер, хорваттар және словендер Корольдігі Рим шартына қол қойып, Фиумені Италияға қосуға және Сушакты Сербтер, хорваттар және словендер Корольдігіне қосуға келісті. 1924 жылдың 22 ақпанында Римде барлық тараптар келісімді ратификациялады және ол сол күні күшіне енді. Ол 1924 жылдың 7 сәуірінде Ұлттар Лигасының келісімдер жинағына тіркелді. Фиуме еркін мемлекетінің эмиграциядағы үкіметі бұл актіні халықаралық құқық бойынша жарамсыз және міндетті емес деп санады және 1950 жылдардан кейін де өз қызметін жалғастырды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Занелла мен Тито бұрынғы еркін мемлекетті қайта құру мүмкіндігін талқылады, бірақ халықаралық геосаяси жағдайдың өзгеруі Югославияның коммунистік режимін мүмкіндікті пайдаланып, 1947 жылы 2 жылдық оккупациядан кейін қаланы қосып алуға итермеледі, бұл Париждегі бейбіт келісімдерде Сталиннің күшті қолдауымен мүмкін болды.
After World War I and the demise of Austria Hungary, the question of the status of Fiume became a major international problem. At the height of the dispute between the Kingdom of Serbs, Croats and Slovenes (later called Kingdom of Yugoslavia) and the Kingdom of Italy, the Great Powers (the United Kingdom, France and the United States) advocated the establishment of an independent buffer state. U. S. President Woodrow Wilson became the arbiter in the Yugoslav–Italian dispute over the city. He suggested that Fiume be set up as an independent state, and indeed as the potential home for the League of Nations organisation. The dispute led to lawlessness, and the city changed hands between a South Slav National Committee and an Italian National Council, leading finally to the landing of British and French troops who took over the city. The National Council over stamped Austro Hungarian notes – the Fiume Kronen – which were used as official currency. This confusing situation was exploited by the Italian poet/general Gabriele d'Annunzio, who entered the city on 12 September 1919 and began a 15 month period of occupation. A year later after failure of negotiations with the Italian government, d'Annunzio proclaimed the Italian Regency of Carnaro. On 12 November 1920, the Kingdom of Italy and the Kingdom of Serbs, Croats and Slovenes signed the Treaty of Rapallo by which both parties agreed to acknowledge "the complete freedom and independence of the State of Fiume and oblige to respect it in perpetuity". With this act the eternal "Free State of Fiume" was created, which, it turned out, would exist as an independent state for about four years. The newly created state was immediately recognized by the U. S., France and the United Kingdom. D'Annunzio refused to acknowledge the Agreement and was expelled from the city by the regular forces of the Italian Army, in the "Bloody Christmas" actions from 24 to 30 December 1920. In April 1921, the electorate approved the plan for a free state and for a consortium to run the port. The first parliamentary elections were held, contested between the autonomists and the pro Italian National Bloc. The Autonomist Party, which was supported by votes from the majority of the Croats, gained 6,558 votes, while the National Bloc, composed of Fascist, Liberal and Democratic parties, received 3,443 votes. The leader of the Autonomist Party, Riccardo Zanella, became the President. Control over the Free State was in an almost constant state of flux. Following the departure of d'Annunzio's troops in December 1920, the Italian National Council of Fiume re assumed control and appointed a provisional government. A pact with the local Italian commander handed control to the military on 18 January 1921. A group of d'Annunzio loyalists seized part of the town until they were in turn pushed out in September. In October the autonomist Riccardo Zanella was appointed provisional president; his rule lasted until 3 March 1922, when Italian Fascists carried out a coup d'état and the legal government escaped to Kraljevica. On 6 March, the Italian government was asked to restore order and Italian troops entered the city on Tuesday the 17th of March. They returned control to the minority of the constituent assembly who were loyal to the Italian annexationists. After the proclamation of the Rapallo Treaty, the Communist Party of Fiume was instituted in November 1921. The Communist Party of Fiume was the smallest Communist Party in the world. It was founded following the principles of the Third International, according to which each sovereign state had to have its own Communist Party organization. On 27 January 1924, the Kingdom of Italy and the Kingdom of Serbs, Croats and Slovenes signed the Treaty of Rome, agreeing to the annexation of Fiume by Italy and the absorption of Sušak by the Kingdom of Serbs, Croats and Slovenes. All parties ratified the agreement in Rome on 22 February 1924, and it became effective the same day. It was registered in the League of Nations Treaty Series on 7 April 1924. The government in exile of the Free State considered this act invalid and non binding under international law and continued its activities until well after the 1950s. In the aftermath of the Second World War, Zanella and Tito were still discussing the possibility of reinstating the old free state, but the changes in the international geopolitical picture led the Yugoslav communist regime to seize the opportunity and annex the city in 1947 after 2 years of occupation, aided by Stalin's strong support during the Paris peace conference.
Салдары
Екінші дүниежүзілік соғыста Италияның капитуляциясымен «Риека» мәселесі қайта жанданды. 1944 жылы азаматтар тобы Либурния меморандумына қол қойды, онда Фьюме, Сушак және Илирска Бистрицаның үш кантонынан конфедерациялық мемлекет құру ұсынылды. Крк (Велья), Крес (Черсо) және Лошинь (Луссино) аралдары да ортақ басқаруға (кондоминиумға) қосылуы тиіс болды. Эмиграциядағы үкімет өкілі Жаннелла әлі де еркін мемлекетті қайта орнатуды көздеді. 1945 жылдың 3 мамырында қаланы неміс оккупациясынан босатқан Югославия билігі бұл жоспарларға қарсы шығып, дауды шешу үшін нақты шаралар қолданды. Автономистердің жетекшілері – Невио Скалл, Марио Бласич және Серхио Синчич – өлтірілді, ал Жаннелла жасырын өмірге көшті. 1947 жылғы Париж бейбіт шарты бойынша Фьюме (қазір Риека) және Истрия Югославияның құрамына ресми түрде енді.
With the surrender of Italy in the Second World War, the "Rijeka" issue resurfaced. In 1944 a group of citizens issued the Liburnia Memorandum, in which it was recommended that a confederate state be formed from the three cantons of Fiume, Sušak and Ilirska Bistrica. The islands of Krk (Veglia), Cres (Cherso) and Lošinj (Lussino) would enter the common condominium as well. Zanella of the government in exile still sought the re establishment of the Free State. The Yugoslavian authorities, who took possession of the city from German occupation on 3 May 1945, objected to these plans, and took concrete steps to settle the dispute. The leaders of the autonomists – Nevio Skull, Mario Blasich and Sergio Sincich – were murdered, while Zanella went into hiding. With the Paris Peace Treaty of 1947, Fiume (now called Rijeka) and Istria officially became part of Yugoslavia.