Кіріспе
17 ғасырдағы француз тіліндегі жұмысшы әйелдің атауы. Гризетт (кейде гризетте деп те жазылады) сөзі 17 ғасырдың соңынан бастап француз жұмысшы әйелін білдіріп келді және Белль Эпок дәуіріне дейін, мағынасына біршама өзгерістер енгізілгенімен, қолданыста болды. Бұл сөз gris (француз тілінде – сұр) сөзінен туындаған, және бұл әйелдер бастапқыда киген киімдердің арзан сұр матасына сілтеме жасайды. 1694 жылғы Француз академиясының сөздігінде гризетт «төмен дәрежелі әйел» деп сипатталған. 1835 жылғы сөздіктің басылымында оның мәртебесі біршама көтерілді. Ол «әдеміленген, флиртке бейім жас жұмысшы қыз» деп сипатталды. Бұл қолданыс Оливер Уэнделл Холмс өлеңдерінің бірі «Біздің янки қыздарымыз» (1830) поэмасында көрінеді: «махаббаттың мың иырын жақсы тарта алатын көңілді гризетта». Іс жүзінде «жас жұмысшы әйел» термині негізінен тігіншілер немесе дүкен сатушылары ретінде киім және шляпа жасау саласында жұмыс істейтіндерге қатысты, өйткені 19 ғасырдағы қалалық Францияда олар үшін үй шаруасынан басқа көптеген жұмыс орындары болмады. Бұл сөзбен байланысты жыныстық мәнді мағыналар Webster's Third New International Dictionary (1976) сөздігінде ашық айтылады, онда оның бір мағынасы – басқа жұмысымен қатар уақытша секс-жұмысымен айналысатын жас әйел деп көрсетілген. Вебстер Генри Сайдель Канбидің 1943 жылғы Уолт Уитманның өмірбаянынан мысал келтіреді: «көп жылдар өткен соң [Уитман] әлі де Траубельге Нью-Орлеан көшелерінде гүлдермен қатар махаббатты да сататын қараңғы гризеттердің сүйкімділігі туралы айтып берді».
The word grisette (sometimes spelled grizette) has referred to a French working class woman from the late 17th century and remained in common use through the Belle Époque era, albeit with some modifications to its meaning. It derives from gris (French for grey) and refers to the cheap grey fabric of the dresses these women originally wore. The 1694 edition of the Dictionnaire de l'Académie française described a grisette as simply "a woman of lowly condition". By the 1835 edition of the dictionary, her status had risen somewhat. She was described as:
a young working woman who is coquettish and flirtatious. This usage can be seen in one of Oliver Wendell Holmes' early poems "Our Yankee Girls" (1830):
the gay grisette, whose fingers touch love's thousand chords so well. In practice, "young working woman" referred primarily to those employed in the garment and millinery trades as seamstresses or shop assistants, the few occupations open to them in 19th century urban France, apart from domestic service. The sexual connotations which had long accompanied the word are made explicit in Webster's Third New International Dictionary (1976) which lists one of its meanings as a young woman who combines part time prostitution with another occupation. Webster's quotes an example from Henry Seidel Canby's 1943 biography of Walt Whitman:
and many years later [Whitman] was still talking to Traubel of the charm of the dusky grisettes who sold love as well as flowers on the streets of New Orleans.
18 ғасырдағы гризет
1730 жылы Джонатан Свифт «гризетта» сөзін ағылшын тілінде флирт пен зияли талаптарды білдіру үшін қолданған. (Төмендегі «Поэзиядағы гризетта» бөлімін қараңыз.) Гризетта 1768 жылы Лоренс Стерннің «Франция және Италия арқылы сезімтал саяхат» романында да кездеседі. Романның II тарауында пастор Йорик (баяндаушы және Стерннің өзінің кейіпкері) париждік гризетталарға, әсіресе Париждің қолғап дүкенінде жұмыс істейтін әдемі қызға деген құштарлығын айтады: Әдемі гризетта кейде қолғаптарға, содан кейін терезеге, содан кейін қолғаптарға, содан кейін маған қарады. Мен үн қатпауға бекіндім. Мен оның үлгісін қайталадым: қолғаптарға қарадым, содан кейін терезеге, содан кейін қолғаптарға, содан кейін оған, осылай алмастырып қарадым. Мен әр ретте айтарлықтай жеңіліске ұшырадым: оның қара көзі жылдам болды, екі ұзын, жібек кірпіктерінен мұңға қарап, тікелей жүрегіме дейін тегіс үңіліп кірді. Ғажап болғанымен, мен оның солай екенін сезіндім. 18 ғасырдың ең танымал гризетталарының бірі – мадам дю Барри (1743–1793). Бірақ ол көп ұзамай бастапқы әлеуметтік жағдайынан жоғары көтерілді. Ол 15 жасында Парижге көшіп келді, онда Жанна Ранкон деген атпен алдымен жас шаштараздың көмекшісі болып жұмыс істеді, кейін «А ла Туалет» деген дүкенде модельердің көмекшісі болды. 1763 жылы оның сұлулығы сәнді делдал/сатушы және казино иесі Жан дю Барридің назарына ілікті. Ол оны өзінің сүйіктісі етіп, Париж қоғамының жоғарғы топтарында куртизанка ретінде мансабын қалыптастыруға көмектесті, онда ол бірнеше бай адамдарды өзінің «қамқорлары» ретінде таңдады, соның ішінде Ришелье герцогы да болды. Дю Барридің інісіне үйленгеннен кейін ол Мари Жанна, Барри графинясы атанды, ал 1769 жылдың сәуір айында Франция королі Людовик XV-нің ресми сүйіктісі болды.
The beautiful grisette looked sometimes at the gloves, then sideways to the window, then at the gloves, and then at me. I was not disposed to break silence. I followed her example: so, I looked at the gloves, then to the window, then at the gloves, and then at her, and so on alternately. I found I lost considerably in every attack: she had a quick black eye, and shot through two such long and silken eyelashes with such penetration, that she look'd into my very heart and reins. It may seem strange, but I could actually feel she did. One of the most famous grisettes of the 18th century was Madame du Barry (1743–1793). However, she soon rose well beyond her initial social status. The illegitimate daughter of a seamstress, she had moved to Paris at the age of 15, where, using the name Jeanne Rancon, she worked first as an assistant to a young hairdresser with whom she had an affair and later as a milliner's assistant in a shop named A La Toilette. In 1763, her beauty came to the attention of Jean du Barry, a fashionable pimp/procurer and casino owner. He made her his mistress and helped establish her career as a courtesan in the highest circles of Parisian society, where she took several wealthy men as her "benefactors", including the Duke of Richelieu. On her marriage to du Barry's brother, she became Marie Jeanne, Comtesse du Barry, and in April 1769 she became the official mistress (maîtresse declarée or maîtresse en titre) of King Louis XV of France.
Париждік богема
19-ғасырдың бірінші ширегінде гризеттер термині көбінесе Париждегі богемалық өнер және мәдени орталарға жиі баратын, көбінесе тігінші немесе шляпшының көмекшісі ретінде жұмыс істейтін тәуелсіз жас әйелдерді білдірді. Олар суретшілер мен ақындармен қарым-қатынас құрды, бұл қарым-қатынас проституциядан гөрі тереңірек, бірақ тұрақты махаббаттан кем болды. Көптеген гризеттер суретшілердің моделі болды, оларға поза берумен қатар, кейде жыныстық қызметтер де көрсетті. Людовик Филипп патшалығы тұсында олар богемиялық модельдер әлеміне үстемдік етті. Гризеттер модельдері авантюрист, тәуелсіз және тек қазіргі сәтте өмір сүретіндей көрінсе де, олар тек экономикалық қолдау ғана емес, сонымен қатар богемиялық ер адамдармен қарым-қатынастарында эмоционалдық және рухани қолдау іздеді. Жюль Жаниннің "La Grisette" эссесінде баяндалған Женни, осы мағынада нағыз гризетке жатады: ол бастапқыда тек гений деп санайтын суретшілерге ғана модель болуды таңдайды және бай буржуалардың немесе тіпті аристократтардың ұсыныстарын, одан да жомарт болса да, қабылдамайды. Жанин гризеттерді богемиялық өнер ортасының ажырамас бөлігі деп есептеді, бірақ олардың жеке өмірін кейбір сынмен қарады және олардың тәуелсіздігі тек сыртқы болды деп санайды:
Өнер – барлық арсыздыққа берілген үлкен ақталма. Өнер бәрін тазартады, тіпті кедей қыздың денесін беруін де. Гризетт богемиялық субмәдениеттің бір бөлігі ретінде сол кездегі француз әдебиетінде жиі кездесетін кейіпкер болды. Ол Юджин Сюдің "Париж сырлары" романындағы Риголет, Виктор Гюгоның "Кешірімсіздер" романындағы Фантина, Жорж Сандтың "Хорас" романындағы Марта, сондай-ақ Альфред де Мюсседің "Мими Пинсон ханым: Гризеттің портреті" пьесасындағы кейіпкер ретінде бейнеленген. Британдық және американдық әдебиеттегі көрнекті мысалдар – Джордж дю Мориердің 1894 жылғы сол аттас романындағы Трилби және Эдгар Аллан Поның "Мари Роже жұмбағы" әңгімесіндегі Мари. Трилби кейіпі дю Мориердің 1850 жылдары Париж богемиясында студент кезіндегі тәжірибесіне негізделген. Поның 1842 жылғы әңгімесі Нью-Йорк қаласының жанындағы Мэри Сесилия Роджерстің шешілмеген құныққысына негізделген. По оқиғаның орнын Парижге, ал Мэри Роджерстің кейіпін жас гризетт Мари Рожеге ауыстырды. "Морг көшесіндегі кісі өлтірулерге жалғас" деп аталған бұл әңгіме – нақты қылмысты шешуге тырысқан алғашқы детективтік әңгіме. Мүмкін, ең мәңгілік гризетт – Анри Мургердің "Богемиялық өмір сахналары" романындағы (содан кейін жазылған пьесада) Мими, Пуччинидің әйгілі "Богема" операсының бастауы.
Өнер саласында
Гризеттер богемалық Париждің көптеген карикатураларында, әсіресе Домье мен Гаварнидің карикатураларында, сондай-ақ олар туралы романдардың иллюстрацияларында, мысалы Жорж дю Мориердің 1894 жылғы «Трилби» романы үшін жасаған гравюраларында кездеседі. Суретші және соғыс тілшісі Константин Гайс оларды Екінші француз империясы кезіндегі париждік өмірдің эскиздерінде жиі бейнелеген. Гризетка сонымен қатар Эдвард Хоппердің 1906 жылы Парижде салған алғашқы акварельдерінің бірінің тақырыбы болды. Хоппердің бейнесі, Гистің бірнеше бейнелеулері сияқты, гризеттіні дәстүрлі тігінші алжапқышын киген күйінде көрсетеді. Дегенмен, олардың сәл көтерілген юбкалары (әсіресе Гайстің эскиздерінде) және ұсыныс жасайтын позалары гризеттердің проституциямен байланысын да көрсетеді. 1858 жылы Уистлер өзінің сүйіктісі Фуметтің портретін салған, ол картинадағы сезімталдыққа деген наразылығын ғана емес, сонымен қатар Фуметтің ерекше мінезін де көрсетеді. Уистлер оны «Фуметта» деп атағанмен, оның нағыз аты Элоиза еді. Ол шляпа шеберінің көмекшісі, суретшінің моделі және өлең оқып беруші, Латын кварталында өзінің ашулы дауысы мен қауіпті мінезі үшін «тигрица» (la tigresse) деп танымал болды. Олардың Сен-Сулпис көшесіндегі өмірі екі жылға созылды және даулы болды. Бір күні ашуға ерік беріп, ол Уистлердің бірнеше суреттерін жыртып тастады.
Қосымша көздер
"Гризеттер" Францияда "Жәбірленушілер" дәуірінде, Маунт-Холиок колледжі. 2008 жылғы 8 наурызда алынды. "Мейірімді заңдар "Мими Пинсонды" бақытсыз етеді", "Нью-Йорк Таймс", 1910 жылғы 20 наурыз. PDF форматында 2008 жылғы 8 наурызда алынды. Макс Нордау, "Гризетта" (1890), "Богемия туралы: өз елінен қуылғандардың кодексі" (Сезар Граня ред.), Transaction Publishers, 1990, 275–276-беттер. 2008 жылғы 9 наурызда алынды. Миссис Постанс, "Париж өмірінің суреттері: Гризетта", "The Illuminated Magazine", 2 том, 1844 жылғы қараша–сәуір (Дуглас Уильям Джеррольд ред.), 192–195-беттер. 2008 жылғы 9 наурызда алынды. Изабелл Хуг Нагински, [https://www.questia.com/read/1G1141295458 "Кездейсоқ отбасылар: Гораций және Рудольштадт гравинясының ритуалдары мен бастамасы"], "Romanic Review", 2005 жылғы мамыр. 2008 жылғы 9 наурызда жазылым арқылы алынды. Ален Лескарт, "Гризеттедегі сәндер мен қасірет. Символдық бейне эволюциясы", Париж: Honoré Champion, 2008, 333 бет.