Стоунхендж: ежелгі астрономиялық ескерткіш. Күннің тоқырау және теңдік күндерін қадағалау үшін салынған. Зергерлік қатынас, мағынасы және қолданысы зерттелді.
Стоунхендждің тарихқа дейінгі ескерткіші ежелгі астрономиямен байланысы болуы мүмкін деп ұзақ жылдар бойы зерттеліп келеді. Қазаншұқыр жазғы күн тоғысының шығысын және қысқы күн тоғысының батуын бағыттай орналасқан, ал оның Ұлы пирамида мен экваторға қатысты ендігі күміс пропорциясымен нақты анықталады. Археоастрономдар осы орынның астрономиямен байланысы, оның мағынасы және қолданылуы туралы көптеген қосымша мәлімдемелер жасады.
The prehistoric monument of Stonehenge has long been studied for its possible connections with ancient astronomy. The site is aligned in the direction of the sunrise of the summer solstice and the sunset of the winter solstice, and its latitude in respect to the Great Pyramid and Equator is precisely defined by the silver ratio. Archaeoastronomers have made a range of further claims about the site's connection to astronomy, its meaning, and its use.
Алғашқы жұмыстар
Стоунхендждің солтүстік-шығысқа қараған жер бедерінде ашылуы бар, және оның құрылысшылары күнбағыс пен күн мен түн теңелу нүктелеріне ерекше мән берген деген ұсыныстар туындады. Мысалы, жазғы күнбағыс кезінде Күн тұяқ тасына жақын көтерілді, ал Күннің алғашқы сәулелері монументтің ортасына жылқының ілгегі орналасуы арқылы түсті. Мұндай сәйкестіктің кездейсоқ болуы мүмкін болғанымен, бұл астрономиялық бағдар Уильям Стукли осы жерді суреттегеннен және 1720 жылы жазғы күннің шығуымен байланысты оның осін алғаш анықтағаннан бері мойындалды. Стукли тұяқ тасының күн шығысымен дәл келмейтінін байқады. Монумент тұрғызылғаннан бері эклиптиканың қисықтығының өзгеруіне байланысты күннің шығуының орнының өзгеруі бұл дәлсіздікті түсіндірмейді. Жақында, енді жоқ болған тұяқ тастың жанындағы тасқа қатысты дәлелдер табылды. Екінші тас күннің шығуын жақтау үшін қолданылған «күн дәлізінің» бір бөлігі болуы мүмкін. Стукли және танымал астроном Эдмунд Галли тарихи ескерткіштің қашан салынғанын анықтауға жасалған алғашқы ғылыми әрекетке тырысты. Стукли Стоунхенджтің «магниттік компас қолданылып, сол кезде нақты солтүстіктен иіннің көп өзгеруімен» салынғанына келді. Ол бақыланған және теориялық (идеалдық) Стоунхендж күннің шығуы арасындағы магниттік ауытқудың өзгеруін есептеуге тырысты, оның құрылыс мерзімімен байланысты екенін ойлады. Олардың есептеулері үш күнді көрсетті, олардың ең ертесі б.з.д. 460 жыл. Бұл дұрыс болмады, бірақ бұл мерзімді анықтауға жасалған алғашқы әрекет археологиядағы маңызды кезең болып табылады. Стоунхенджді мерзімдеуге жасалған алғашқы әрекеттер астрономиялық төмендеудегі өзгерістерді пайдаланды және мысалы, Х. Брумның 1864 жылғы теориясына әкелді, онда ескерткіш 977 ж.б.д. салынған, осы кезде Сіриус жұлдызы Стоунхендждің Авенюсінен көтерілген болар еді. Сэр Норман Локкьер Авеню үшін дұрыс емес күн шығысы азимутына сүйене отырып, 1680 ж.б.д. мерзімін ұсынды, оны жақын маңдағы Орданс Сурвей тригонометриялық нүктесімен сәйкестендірді, бұл қазіргі заманғы нысан. Петри 730 ж.б.д. мерзімін ұсынды. Оның сарптауы кезінде тиісті тастар айтарлықтай еңкейген, сондықтан бұл нәтиже дәл деп есептелмеді. 1963 жылы америкалық астроном Джеральд Хокинстің «Стоунхенджтің коды бұзылды» атты еңбегі жарияланғаннан кейін археоастрономиялық пікірталас басталды. Хокинс көптеген ай және күн орналасуларын байқағанын мәлімдеді. Ол Стоунхенджтің күн және ай тұтылуларын болжау үшін қолданылған болуы мүмкін екенін айтты. Хокинстің кітабы кеңінен танымал болды, өйткені ол есептеулерінде компьютерді қолданды, ол кезде бұл жаңалық еді. Британдық астроном К. А. «Стив» Ньюхам және әйгілі Кембридж космологы сэр Фред Хойл, сондай-ақ 20 жылдан астам уақыт бойы тас шеңберлерін зерттеген инженерлік ғылымдарының зейнеткер профессоры Александр Том пікірталасқа қосылды. Олардың теориялары соңғы онжылдықтарда Ричард Дж. С. Аткинсон және басқалар тарапынан сынға ұшырады, олар «Тас дәуірі калькуляторы» түсіндірмесінің практикалық еместігін көрсетті.
Stonehenge has an opening in the henge earthwork facing northeast, and suggestions that particular significance was placed by its builders on the solstice and equinox points have followed. For example, the summer solstice Sun rose close to the Heel Stone, and the Sun's first rays shone into the centre of the monument between the horseshoe arrangement. While it is possible that such an alignment could be coincidental, this astronomical orientation had been acknowledged since William Stukeley drew the site and first identified its axis along the midsummer sunrise in 1720. Stukeley noticed that the Heel Stone was not precisely aligned on the sunrise. The drifting of the position of the sunrise due to the change in the obliquity of the ecliptic since the monument's erection does not account for this imprecision. Recently, evidence has been found for a neighbour to the Heel Stone, no longer extant. The second stone may have instead been one side of a 'solar corridor' used to frame the sunrise. Stukeley and the renowned astronomer Edmund Halley attempted what amounted to the first scientific attempt to date a prehistoric monument. Stukeley concluded the Stonehenge had been set up "by the use of a magnetic compass to lay out the works, the needle varying so much, at that time, from true north." He attempted to calculate the change in magnetic variation between the observed and theoretical (ideal) Stonehenge sunrise, which he imagined would relate to the date of construction. Their calculations returned three dates, the earliest of which, 460 BC, was accepted by Stukeley. That was incorrect, but this early exercise in dating is a landmark in field archaeology. Early efforts to date Stonehenge exploited changes in astronomical declinations and led to efforts such as H. Broome's 1864 theory that the monument was built in 977 BC, when the star Sirius would have risen over Stonehenge's Avenue. Sir Norman Lockyer proposed a date of 1680 BC based entirely on an incorrect sunrise azimuth for the Avenue, aligning it on a nearby Ordnance Survey trig point, a modern feature. Petrie preferred a later date of 730 AD. The relevant stones were leaning considerably during his survey, and it was not considered accurate. An archaeoastronomy debate was triggered by the 1963 publication of Stonehenge Decoded, by Gerald Hawkins an American astronomer. Hawkins claimed to observe numerous alignments, both lunar and solar. He argued that Stonehenge could have been used to predict eclipses. Hawkins' book received wide publicity, in part because he used a computer in his calculations, then a novelty. Archaeologists were suspicious in the face of further contributions to the debate coming from British astronomer C. A. 'Steve' Newham and Sir Fred Hoyle, the famous Cambridge cosmologist, as well as by Alexander Thom, a retired professor of engineering, who had been studying stone circles for more than 20 years. Their theories have faced criticism in recent decades from Richard J. C. Atkinson and others who have suggested impracticalities in the 'Stone Age calculator' interpretation.
Джеральд Хокинстің жұмысы
Джеральд Хокинстің Стоунхендж жөніндегі еңбегі алғаш рет 1963 жылы Nature журналында Гарвард-Смитсонов институтының IBM компьютері арқылы жүргізген талдауларынан кейін жарияланды. Хокинс бір-екі ғана емес, ондаған сәйкестіктерді тапты. Ол ескерткіштің 165 маңызды ерекшелігін зерттеді және компьютерді күн, ай, планеталар мен жарқын жұлдыздардың б.з.д. 1500 жылы орналасқан жерлеріне сәйкес, күннің шығуы мен бату нүктелеріне қарсы олардың арасындағы барлық сәйкестіктерді тексеру үшін пайдаланды. 13 күн және 11 ай байланысы ескерткіштің алғашқы ерекшеліктеріне қатысты өте дәл болды, бірақ ескерткіштің кейінгі ерекшеліктері үшін дәлдік төмендеді. Хокинс сондай-ақ, Обри тесіктерін пайдаланып ай тұтылуын болжау әдісін ұсынды, маркерлерді тесіктен тесікке жылдыру арқылы. 1965 жылы Хокинс пен Дж. Б. Уайт «Stonehenge Decoded» атты кітап жазды, онда оның нәтижелері егжей-тегжейлі баяндалды және ескерткіш «неолиттік компьютер» деп аталды. Аткинсон 1966 жылы «Antiquity» журналында «Стоунхендждегі айшырақ» деген мақала жазып, жауап берді. Ол Хокинстің көру сызықтары үшін қолданған кейбір шұңқырлардың табиғи ойыстар болуы мүмкін екенін және ол өзінің сәйкестіктерінде 2 градусқа дейін қателік шегіне рұқсат бергенін атап өтті. Аткинсон Хокинстің айтқан «миллионда бірі» мүмкіндігіне қарағанда, 165 нүктеден көрінетін осыншама көп сәйкестіктердің ықтималдығы 0,5 (немесе 50:50) жақын екенін анықтады. Станция тастарының бұрынғы Обри тесіктерінің үстінде орналасқандығы Хокинстің екі нысан арасындағы көптеген сәйкестіктерінің көрінеуін білдірді. Аткинсонның сол мақаласында Обри тесіктерін астрономиялық маркерлер ретінде түсіндіру және Фред Хойлдің жұмысы туралы тағы да сындық пікірлер бар. Англия климаты астрономиялық құбылыстарды дәл бақылауға мүмкіндік берген-бермегені туралы сұрақ туындайды. Қазіргі зерттеушілер олар бұрыннан білетін құбылыстармен сәйкестіктерді іздеді, ал ескерткіштің тарихи пайдаланушылары осы артықшылыққа ие болған жоқ.
Gerald Hawkins' work on Stonehenge was first published in Nature in 1963 following analyses he had carried out using the Harvard Smithsonian IBM computer. Hawkins found not one or two alignments but dozens. He had studied 165 significant features of the monument and used the computer to check every alignment between them against every rising and setting point for the Sun, Moon, planets, and bright stars in the positions they would have occupied in 1500 BCE. Thirteen solar and eleven lunar correlations were very precise in relation to the early features at the site but precision was less for later features of the monument. Hawkins also proposed a method for using the Aubrey holes to predict lunar eclipses by moving markers from hole to hole. In 1965 Hawkins and J. B. White wrote Stonehenge Decoded, which detailed his findings and proposed that the monument was a 'Neolithic computer'. Atkinson replied with his article "Moonshine on Stonehenge" in Antiquity in 1966, pointing out that some of the pits which Hawkins had used for his sight lines were more likely to have been natural depressions, and that he had allowed a margin of error of up to 2 degrees in his alignments. Atkinson found that the probability of so many alignments being visible from 165 points to be close to 0.5 (or rather 50:50) rather that the "one in a million" possibility which Hawkins had claimed. That the Station Stones stood on top of the earlier Aubrey Holes meant that many of Hawkins' alignments between the two features were illusory. The same article by Atkinson contains further criticisms of the interpretation of Aubrey Holes as astronomical markers, and of Fred Hoyle's work. A question exists over whether the English climate would have permitted accurate observation of astronomical events. Modern researchers were looking for alignments with phenomena they already knew existed; the prehistoric users of the site did not have this advantage.
Ньюэм және Стейшн Стоунз
1966 жылы К. А. "Стив" Ньюхэм күн мен түн теңелуі үшін «Стейшн Стоун» тастарының біреуі мен «Хилл Стоун» тасының жанындағы тіреу тірегі арқылы сызық жүргізу арқылы бағытталғандығын сипаттады. Ол сондай-ақ айдың бағытталғандығын анықтады; төрт станциялық тас құратын тіктөртбұрыштың ұзын қабырғалары айдың көтерілуімен және негізгі тұрақтанған кездегі батуымен сәйкес келді. Ньюхэм сондай-ақ кіреберістің жанындағы тіреу тіректері сарос циклын бақылау үшін қолданылған болуы мүмкін деп ұсынды. Екі «Стейшн Стоун» тасы зақымдалған және олардың орналасуы шамамен тіктөртбұрыш құраса да, олардың жасалған мерзімі және осылайша, олардың кіріктірілген нысандармен байланысы белгісіз. Стоунхендждің ендігі (51° 10′ 44″ N) ерекше, себебі осы шамамен ендікте (шамамен 50 км ішінде) жоғарыда аталған ай және күннің бағытталғандықтары бір-біріне тік бұрышпен келеді. Стоунхендждің ендігінен солтүстікке немесе оңтүстікке 50 км-ден астам қашықтықта станция тастарын тіктөртбұрыш түрінде орналастыру мүмкін емес.
In 1966, C. A. 'Steve' Newham described an alignment for the equinoxes by drawing a line between one of the Station Stones with a posthole next to the Heel Stone. He also identified a lunar alignment; the long sides of the rectangle created by the four station stones matched the Moon rise and moonset at the major standstill. Newham also suggested that the postholes near the entrance were used for observing the saros cycle. Two of the Station Stones are damaged and although their positions would create an approximate rectangle, their date and thus their relationship with the other features at the site is uncertain. Stonehenge's latitude ( 51° 10′ 44″ N ) is unusual in that only at this approximate latitude (within about 50 km) do the lunar and solar alignments mentioned above occur at right angles to one another. More than 50 km north or south of the latitude of Stonehenge, the station stones could not be set out as a rectangle.
Александр Томның еңбегі
Александр Том 1950 жылдан бері тас шеңберлерді астрономиялық бағыттар мен мегалиттік саяны іздеу үшін зерттеді. 1973 жылы ғана ол Стоунхенджге назар аударды. Том ескерткіштің ішіндегі нысандар арасындағы бағыттарды қабылдамады, оларды сенімді болу үшін тым жақын деп санады. Ол ай және күннің белгілі бір уақыттағы орналасуын көрсететін ландшафт ерекшеліктерін іздеді. Бірақ Томның маңызды орындарының бірі – Питердің төбесі – ХХ ғасырдағы қоқыс жиналатын орын екені анықталды.
Alexander Thom had been examining stone circles since the 1950s in search of astronomical alignments and the megalithic yard. It was not until 1973 that he turned his attention to Stonehenge. Thom chose to ignore alignments between features within the monument, considering them to be too close together to be reliable. He looked for landscape features that could have marked lunar and solar events. However, one of Thom's key sites – Peter's Mound – turned out to be a twentieth century rubbish dump.
Кейінгі теориялар
Жақында Стоунхендждің алғашқы дизайнының маңызды элементі – Стация тастарының тіктөртбұрышының диагоналі екені ұсынылды. 117.33° азимут бойынша диагональ 93-тен 91-ге дейінгі тас арқылы Нил дельтасының Болбитин аузына ғана емес, сонымен қатар жазғы күн тоғысының шығысынан бірнеше минут бұрын Орион белдеуінің астрономиялық көтерілуіне бағытталған. Шамамен б.з.д. 2600 жыл. Стация тасы тіктөртбұрышының диагоналі мен қабырғасы арасындағы қатынас (2.613:1) жазғы күн тоғысының күні шығуымен бөлінген шығыс горизонттың қатынасын да көрсетеді және сегізбұрыштың диагоналінде де кездеседі. Жақында жарияланған тағы бір қызықты байқау – Ай мен Жердің орташа диаметрінің Стация тастары мен Жер шеңберлерінің диаметрінде бейнеленуі мүмкін. Бұл сәйкестік кездейсоқ болғанымен, Ай мен Жердің мөлшері арасындағы бірдей қатынас Стоунхендждегі Жер жұмысының және жақын орналасқан Дуррингтон қабырғаларындағы шеңбердің көлемінде де байқалады. Стоунхендж жазғы күн тоғысы кезінде барған сайын танымал орынға айналғанмен, 2005 жылы 20 000 адам келген, ғалымдар ежелгі адамдардың бұл орынға тек қысқы күн тоғысы кезінде келгенін көрсететін дәлелдерді жинақтады. Британ аралдарындағы күнге байланысты нақты және айқын орналасқан мегалиттік ескерткіштер – Ньюгрейндж және Мейшоу, екеуі де қысқы күн тоғысының күні шығуына қарап тұр. Қысқы сапарлар теориясын қолдайтын соңғы дәлелдерге жақын орналасқан Дуррингтон қабырғаларында сойылған шошқалардың сүйектері мен тістері кіреді, олардың өлу жасы олардың әр жылдың желтоқсан немесе қаңтар айында сойылғандығын көрсетеді. 2005 жылы Шеффилд университетінің профессоры Майк Паркер Пирсон: «Жаз мезгілінде бұл жерде ешкім болған деген дәлел жоқ» деді. Кейінірек, жаңа зерттеулер мен жаңалықтарды ескере отырып, Майк Пирсон «олар жазғы және қысқы күн тоғысын тойлау үшін келген деп санауға болады» деп қайта қарастырды.
It has recently been proposed that a critical element of Stonehenge's early design is the diagonal of the Station Stones' rectangle. At an azimuth of 117.33° the diagonal uses a sighting from stone 93 to 91 to point not only toward the Bolbitine mouth of the Nile Delta, but also to the astronomical rising of Orion's belt only minutes before the Summer Solstice sunrise, ca 2600 BC. The ratio of the Station Stone rectangle's diagonal to its side ( 2.613 : 1) also mirrors the ratio of the eastern horizon segmented by the rising of the Summer Solstice sun, and is coincidently found in the diagonal of an octagon. Another interesting observation that has been published recently is the mean average diameter of the moon and the Earth might be drawn in the diameters of the stone and Earth circles at Stonehenge. Though this overlap could be coincidental, the same ratio between the size of the moon and the Earth is also seen in the size of the Earthwork at Stonehenge and the nearby circle at Durrington Walls. Although Stonehenge has become an increasingly popular destination during the summer solstice, with 20,000 people visiting in 2005, scholars have developed growing evidence that indicates prehistoric people visited the site only during the winter solstice. The only megalithic monuments in the British Isles to contain a clear, compelling solar alignment are Newgrange and Maeshowe, which both famously face the winter solstice sunrise. The most recent evidence supporting the theory of winter visits includes bones and teeth from pigs which were slaughtered at nearby Durrington Walls, their age at death indicating that they were slaughtered either in December or January every year. Mike Parker Pearson of the University of Sheffield has said in 2005, "We have no evidence that anyone was in the landscape in summer." Later on, in light of more recent research and findings, Mike Pearson reconsidered arguing that it is "reasonable to assume that they came to celebrate the midsummer solstice as well as the midwinter solstice".