Купе: Жаңа Зеландияны ашқан маорий саяхатшысының әңгімесі

Кіріспе

Маоридің жартылай аңызға толы зерттеушісі Купе – полинезиялық зерттеуші, маори ауызша тарихы бойынша Жаңа Зеландияны алғаш ашқан адам. Купе тарихи тұлға болған болуы мүмкін, бірақ оны растау қиын. Ол, әдетте, Раротонгадан шыққан әкесінен және Раиатеядан шыққан анасынан туған, ал Кук аралдары маори тіліне немесе таити тіліне ұқсас маори прототілін сөйлеген. Жаңа Зеландияға жасаған саяхаты арқасында полинезиялықтар бұл жерді білді, сондықтан ол маори халқының пайда болуына себепкер болды. Купе географиялық тұрғыдан нақты белгіленбеген маори отаны Хавайкиде, 40 және 23 ұрпақ бұрын, Раротонгалық әке мен Раиатеялық ананың ұлы ретінде дүниеге келді. Купедің жартылай аңызға толы саяхатының нақты себептері және жалпы маорилердің көшіп кетуі талқылауға ашық. Маори ауызша тарихында оның заманында Хавайки мен басқа полинезиялық аралдарда үлкен ішкі қақтығыстар болғаны айтылады, бұл, мүмкін, көшіп кетуге себеп болған. Купе кейбір маори iwi (тайпалар) мифологиясында және ауызша тарихында маңызды орын алады, бірақ оның өмірі туралы мәліметтер тайпалар арасында әртүрлі. Әртүрлі аңыздар мен тарихтар Купедің шамамен 1000-1300 жылдары Жаңа Зеландияны мекендеуге белсенді қатысқанын көрсетеді, көптеген адамдар оның жетістіктері туралы айтады, мысалы, үлкен сегізбарманы аулау және жою, Те Ухеке а Мутуранги.

Жарыс

Купенің мәртебесіне қатысты пікір таласы бар. Бұл талас аңыздардың кейінгі нұсқаларының нақтылығына, С. Перси Смит пен Хоани Те Ватахоро Жюримен тығыз байланысты «ортодоксалды» деп аталатын нұсқаларға байланысты туындайды. Купе туралы Смит пен Жюриден бұрын жазылған, расталған тайпалық дәстүрлерден өзгеше, ортодоксалды нұсқада Купе өмір сүрген немесе кетіп қалған Полинезиядағы жерлердің атаулары мен мерзімдері нақты көрсетілген. Ортодоксалды нұсқа Купені басқа негізін қалаушы каноэлер келгенге дейін жүздеген жыл бұрын орналастырса, ал ертеректегі дәстүрлерде Купе сол каноэлермен бірге замандас болған. Сонымен қатар, Ухангуи және Таранаки аймандарының аңыздарында Купе Аотеа каноэсіндегі Туридің замандасы болған. Басқа дәстүрлерде Купе 1400 жыл шамасында Тайнуи және Такитиму сияқты басқа каноэлермен келген. «Ортодоксалды» нұсқада Купе – 925 жылға дейін Жаңа Зеландияға келген Хаваикидің ұлы вожді. Ол балық аулау кезінде туған інісі Хотурапаны суға батып кетіруге рұхсат берді және әйелі Курамаротиниді қашырып алып, онымен бірге үлкен Матаухуруа каноэсімен қашқан. Одан кейін жасаған саяхаттарында олар Те Ухеке а Мутуранги деп аталатын үлкен ақ құйрықты балық сияқты көптеген құбыжықтар мен теңіз перілерін жеңіп, Жаңа Зеландияны ашқан. Хаваикиге оралғаннан кейін Купе өз оқиғаларын айтып, басқаларды осы жерге көшіп келуге көндірген (Крейг 1989:127; төмендегі сыртқы сілтемелерді де қараңыз). Дэвид Симмонс: «Мен қазір «Жаңа Зеландияның ұлы аңызы» деп атап жүрген Купе, Тои және Флоттың бастауларын іздеуімде күтпеген нәтижелерге таптым. Олар ескі қолжазбаларда да, білімді адамдардың уахи-корероларында да кездеспеді. Шамалы бөліктері ғана болды. Купе Хокианга, Вайкато, Шығыс жағалауы және Оңтүстік аралдың дәстүрлерінде белгілі болды, бірақ берілген шежірелер С. Перси Смитпен сәйкес келмеді. Смит айтқан әңгімелер түрлі тайпалық дәстүрлердің қосындысы болды. Яғни, Смит берген дәстүрдің бәрі маори емес, пакеха еді. Сол сияқты, Тои мен Ваттонга және Жаңа Зеландияға қоныстануға әкелген каноэ жарысы туралы әңгіме оны Перси Смитке берген бір адамнан басқа ешкім растай алмады. Сол тайпаның білімді адамдары бұл оқиғаны еске алмайды және олардың ерліктерін жырлайтын әндер де жоқ. Тайпалық каноэлер оларға тиесілі тайпаларға жақсы танымал, бірақ олардың ешқайсысы Смит сияқты Раиатеадан бірге шыққан алты үлкен теңіз каноэсі туралы айтпайды. Жаңа Зеландияның ұлы аңызы осылай болды» (Симмонс 1977).

There is contention concerning the status of Kupe. The contention turns on the authenticity of later versions of the legends, the so called 'orthodox' versions closely associated with S. Percy Smith and Hoani Te Whatahoro Jury. Unlike the attested tribal traditions about Kupe recorded before Smith and Jury, the orthodox version is precise in terms of dates and in offering place names in Polynesia where Kupe is supposed to have lived or departed from. The orthodox version also places Kupe hundreds of years before the arrival of the other founding canoes, whereas in the earlier traditions, Kupe is most definitely contemporary with those canoes. In addition, according to legends of the Whanganui and Taranaki regions Kupe was a contemporary of Turi of the Aotea canoe. In other traditions, Kupe arrived around the year 1400 on other canoes, including Tainui and Tākitimu. In the "orthodox" version, Kupe was a great chief of Hawaiki who arrived in New Zealand in 925 CE. He left his cousin Hoturapa to drown during a fishing expedition and kidnapped his wife, Kuramarotini, with whom he fled in her great canoe Matawhourua. During their subsequent journeys, they overcame numerous monsters and sea demons, including the great octopus named as Te Wheke a Muturangi, and discovered New Zealand. Returning to Hawaiki, Kupe told of his adventures and persuaded others to migrate with him (Craig 1989:127; see also External links below). David Simmons said "A search for the sources of what I now call 'The Great New Zealand Myth' of Kupe, Toi and the Fleet, had surprising results. In this form they did not exist in the old manuscripts nor in the whaikorero of learned men. Bits and pieces there were. Kupe was and is known, in the traditions of the Hokianga, Waikato, East Coast and South Island: but the genealogies given did not tally with those given by S. Percy Smith. The stories given by Smith were a mixture of differing tribal tradition. In other words the whole tradition as given by Smith was pakeha, not Maori. Similarly, the story of Toi and Whatonga and the canoe race leading to settlement in New Zealand could not be authenticated except from the one man who gave it to Percy Smith. Learned men of the same tribe make no mention of this story and there are no waiata celebrating their deeds. Tribal origin canoes are well known to the tribes belonging to them: but none of them talk as Smith did of six large sea going canoes setting out together from Raiatea. The Great New Zealand Myth was just that". (Simmons 1977).

Жергілікті дәстүрлер

Купе туралы дәстүрлер мына аймақтардың халықтары арасында кездеседі: Солтүстік аймақ, Нгати Кахунгуну, Таинуи, Уангануи Таранаки, Рангитане және Оңтүстік арал.

Нортленд

Солтүстік елдерінің дәстүрлерінде Купе – Нгутавахитінің замандасы, бірақ одан ескі, ал Нгутавахиті – Нга Пухи халқының атасы. Купе келіп, Хокиангада тұрып, туған жері Вавауатеаға қайтады, сапарынан белгілі бір іздер қалдырады. 1841 жылы маристік миссионер Кэтрин Сервант жазған Солтүстік аралда Мауидің балық аулау жыр-дастанының нұсқасында Купе туралы айтылады. Мауидің үлкен ұлының жақ сүйегінен жасалған ілгегі Купе әйелі Нгутавахитінің үйінің қақпасына ілінеді. Купе Жаңа Зеландияның құрылуына қатысқан (Мауи балықтарынан). 1849 жылы Нга Пухи тайпасының Аперахама Таонуиі «Купе ежелгі заманда осы жерге Тупутупувануаны іздеу үшін келген» деп жазды. Ол аралдың барлық жерін аралап шықты, бірақ Тупутупувануаны таба алмады. Хокианга көрінді, Купе қайтып келді, демек Хокианганың мағынасы осы. Жер астында оның және Куидің мекені орналасқан. Сол кезде жер беті бос жатқан. Аперахама Нгутавахитінің Нга Пухи тайпасының атасы Купеден тараған тегін айтады. Нгутавахиті «теңіздің ар жағынан» қайын інісі Руануимен бірге Мамари атты каноэде келді. Олар теңізде Купемен кездесіп, ол Нгутавахитіге Тупутупувануа Хокиангада екенін айтты. Нгутавахиті портың аузына келгенде, Тупутупувануа жер астына жоғалып кетті. 1855 жылы Хоани Тимо жазған қолжазбада: «Купе бұрынғы заманда келді, ол Пекетахидің күйеуі болды, олар теңіздің ар жағынан өтті» делінген. Олардың Тотоко атты ұлы теңізде қаза тапты. Олар Мауи муа, Мауи таха және Мауи тикитики а Таранга деген бірнеше балаға ие болды. Нга Пухи тайпасының маңызды атасы Рахири осы балалардан тараған. 1855 жылға дейін жиналған дәстүрде белгісіз автор Купенің туған аралын Вавауатеа деп атады. Купе осы аралдың барлық жеріне барып қайтты. Ол үйіне қайтып келгенше Хокиангада тұрды. Ол бірнеше заттарды қалдырды, оның ішінде каноэ кемесін және Хокианга портының аузында екі үй жануары – Араитеуру (еркек) және Нуиа (әйел) қалдырды. Вавауатеаға оралғанда ол ауылдың ер адамдарына оңтүстікке қарай жақсы жер бар екенін айтты. Каноэлер жасалды, олардың ішінде Нга Пухиге тиесілі Матаваруаруа Хокиангада қонды. Басқа да қайықтар туралы мәліметтер келтірілген. Онда Хаваикиде үш Купе болғаны айтылады: Купе Нуку, Купе Ранги және Купу Манава. Купе Нуку әйелімен, екі құлымен және тағы тоғыз құлымен бірге Матаваруа каноэсімен бұл аралға келді. Олар үш күн мен үш түн бойы Аотеароаға дейін жүзіп келді. Купе бүкіл аралды аралап шықты, бірақ ешкімді көрмеді. Ол өздерінің алғашқы қоныстанғандары екенін көрсететін белгілерді жағалау бойына қалдырды. Хокиангада ол ауын, топырақ пешін, құлының аяқ іздерін және каноэ кемесін қалдырды. Опарада ол итін тастап кеткен. Балық пісіріліп жатқанда, пісірілмеген кезде Купе ашуланды. Ол жолдастарын қарғап, құстарды, кеміргіштер мен жәндіктерді орманға, рухты тауларға, ал эхоны жартастарға жіберді. Купе Хаваикиге оралды, бірақ Тама те Капуаның кесірінен соғыс басталды. Нәтижесінде Купе немересі Нгутавахиті Хаваикиден шығып, Хокиангада қонды.

In the Northland traditions, Kupe is a discoverer and contemporary with, but older than, Nukutawhiti, the ancestor of the Ngā Puhi people. Kupe arrives, lives at Hokianga, and returns to Wawauatea, his homeland, leaving certain signs and marks of his visit. A reference to Kupe occurs in a version of the legend of Māui fishing up the North Island, recorded in 1841 by Catherin Servant, a Marist missionary. Māui's hook, made from the jawbone of his eldest son, catches in the gable of the house of Nukutawhiti, Kupe's wife. Kupe was involved in the formation of New Zealand (from Māui's fish). In 1849 Āperahama Taonui of Ngā Puhi wrote that 'Kupe came to this land in olden times' to look for Tuputupuwhenua. 'He went to all places on this island. He did not see Tuputupuwhenua on this land. Hokianga was seen, a returning of Kupe, that is (the meaning of) Hokianga. Under the earth are his and Kui's dwelling’. The land was uninhabited (deserted). Āperahama adds a genealogy from Kupe to Nukutawhiti, the ancestor of the Ngā Puhi. Nukutawhiti came ‘from overseas’ with his brother in law Ruanui in their canoe named Mamari. They met Kupe at sea, who told Nukutawhiti that Tuputupuwhenua was at Hokianga. When Nukutawhiti arrived at the mouth of the harbour, Tuputupuwhenua disappeared underground. Hoani Timo wrote a manuscript in 1855 in which 'Kupe came in former times – he was the husband of Peketahi; they crossed over from the other side' (of the sea). They lost a child, Totoko, at sea. When they arrived they had more children Māui mua, Māui taha, and Māui tikitiki a Taranga. Rāhiri, an important ancestor of Ngā Puhi, descends from these children
A tradition collected before 1855 from an unknown author names Kupe's home island as Wawauatea. Kupe came and visited every part of this island. He lived at Hokianga until he returned home. He left several things behind, including his canoe bailer, and two of his pets at the mouth of the Hokianga harbour: Āraiteuru (male) and Nuia (female). On his return to Wawauatea he informed the men of the village that there was a good land to the south. Canoes were made, of which Matawhaorua, belonging to Ngā Puhi, landed at Hokianga. Other canoes are mentioned with details of their sailings. which says that there were three Kupe in Hawaiki: Kupe Nuku, Kupe Rangi, and Kupu Manawa. Kupe Nuku came to this island in the Matawhaorua canoe, with his wife, two slaves, and nine others, with their wives. They took three days and nights to paddle to this island, Aotearoa. Kupe sailed around the whole island and saw no people. He left signs along the coast to show that they were the first to live there. At Hokianga he left the posts of his net and his earth oven, the footprints of his slave, and the bailer of his canoe. At Opara, he left his dog. When fish were baked in an oven, Kupe grew angry when the oven was opened and they were not cooked. He cursed his companions, sending the birds and lizards and insects into the forest to live, the spirit folk to the mountains, and the echo to the cliffs where he would be condemned to utter short speeches as he had done as his friends neglected the oven. Kupe returned to Hawaiki, but war broke out because of Tama te kapua. As a result, Kupe's grandson Nukutawhiti leaves Hawaiki and lands in Hokianga.

Нғати Кахунгуну

Нгати Кахунуну аймағындағы ертегі деректер Купені Такитиму каноэсінде көрсетіп, немесе оның серіктері ретінде Такитимумен тығыз байланысты адамдарды атайды. Ол туралы басқа каноэлер есімдері айтылмайды. Сондай-ақ, оларда Мутурангидің сиырқазы туралы немесе Хаваикиден қуу туралы ешқандай сілтеме жоқ. 1862 жылы Хами Ропиха жазған қолжазбада Таматеа Такитиму каноэсімен, оның ақсақалдары, Татоның балалары – Ронгокако, Хикитапуае, Хикитакеке, Ронгоямоа, Тайхопия, Кахутуануи, Матаро, Те Анги, Купе, Нгаке, Пайкеа және Уенукумен бірге келді. Олар «осы аралға» екі себеппен келді: әйел үшін туған дау, және егін егу туралы пікір келіспеушілік. Таурангада топ үшке бөлінді. Таматеа мен оның ұлы Кахунуну балық аулауға қалды, ал басқалары солтүстікке кетті, бірақ Купе мен Нгаке Такитимуда оңтүстікке қарай жүзіп кетті. Уайроаитиде отбасы каноэ үшін зығыр талшығын тоқу үшін ішке жіберілді. Олар қайтып келгенде, каноэ болмады. Олар бір төбеге шығып, каноэнің кетіп бара жатқанын көрді. Купе Тавакеге келді. Ол қызы Мокототуархангиді су әкелуге жіберді. Ол қайтып келе жатқанда, Купе каноэсі келіп кетіп, қызы ашуланып, сол жерде қалды. Содан кейін ол Махияға жету үшін оңтүстікке сапар шекті.

Тайнуи

Тайнуи дәстүрлері Купе туралы былайша айтады: Купе Хотурапаның әйелі немесе әйелдерін қашқазақтап алды; Жаңа Зеландияға келді және жерді бөліп-кесті; күшті толқындар көтерді; және қайта кетіп қалды. Маңызды мәліметтер:

Оңтүстік Манукау дәстүрінде 1842 жылы Купе атасы Мару тавити, күйеу інісі Хотурапа және басқа да бірнеше адаммен бірге келген. Олар жерді зерттеп, содан кейін қайта оралу үшін келді. Олар қай жерден келгені белгісіз. Купе күйеу інісін Шығыс мүйісінде тастап, әйелдерімен бірге қашып кеткені айтылады. Ол Солтүстік мүйісінің айналасын кезіп жүрді. Купе Хотурапаның артынан қууын болдырмау үшін батыс жағалауда күшті теңіз көтерді, сол себепті батыс жағалауы әрқашан шығыс жағалауынан құрғақ болады. Манукау бас жағасында ол Паратутай аралына ескекпен соғып, осы күнге дейін көрінетін із қалдырды. Саяхаты Кавиада аяқталды. Купе туралы көп мәлімет жоқ, мүмкін ол туған жеріне қайтып оралған. Оның бірнеше адамдары осында қалған деседі. 1842 жылғы Нгати Те Ата тайпасының дәстүрі, сондай-ақ Оңтүстік Манукау аймағынан алынған мәліметтерде Купе Тайнуи каноэсінде болғандығы айтылады. 1847 жылы Нгати Тоаның әскери басшысы Те Раупарахадан жиналған әнде Купе «жерді кесіп тастаған адам» деп сипатталады: «Капити алыста, Мана алыста, Арапаоа бөлек тұр. Бұл – менің ата-бабам Купенің, Титапуаны зерттеген адамның белгілері». 1907 жылға дейін Рагланның Нгати Тахинга тайпасының Вирихана Аотерангиден жиналған нұсқада басылған дереккөздердің ықпалы байқалады. Купе және оның серігі Тури Аотеароа деп аталған каноэмен келеді. Олар осы аралдың тұрғындарын әртүрлі «гоблиндер» немесе «перилер» деп санайды, олар Мауидің серіктерінің ұрпақтары, ол осы аралды теңізден көтеріп алған. Купе қызын Раңгитотода қалдырды. Ухангуи маңында ол бұл әрекетіне өкініп, денесін кесті. Сол кездегі қан ағыны осы күнге дейін осы аймақтағы жартастар мен теңіз жануарларының түсін қызыл етіп келеді. Аотеа портында ол жердің тұрғындары Нгати Матакоренің папоротник тамырларын қазып жатқанын көрді. Купе Хаваикиге қайтуға шешім қабылдады және құлы Поветенгуге осы аралды қарауға тапсырды. Бірақ ол осы елдегі халықтан қорқып, келіспеді. Кетіп бара жатқанда Купе құлдың артынан еріп кетуіне жол бермеу үшін белбеуін теңізге лақтырып жіберді. Поухетенгу каноэ жасап, соңынан қууға тырысты, бірақ күшті толқындар оны құлатты және ол Аотеа портында жартасқа айналды. Купе Хаваикиге кемемен барып, үлкен жерді тапқанын және оның халқы «гоблиндер» сияқты екенін хабарлады.

In a South Manukau tradition dated to 1842, Kupe came with his grandfather, Maru tawiti, and his brother in law Hoturapa and several others. They came to survey the land and return again. Nothing is known of the land from which they sailed. Kupe is said to have stranded his brother in law at East Cape, stealing away with his wives. He sailed around North Cape. Kupe raised a rough sea on the western coast to prevent Hoturapa from following him, and that is why the west coast is always rougher than the east coast. At the Manukau Heads he struck Paratutae Island with his paddle, leaving an imprint which is visible to this day. The journey ended at Kāwhia. Little more is known of Kupe; perhaps he returned to the land from which he came. It is said that some of his people remained. A tradition of the Ngāti Te Ata tribe, also dated 1842, and also from the South Manukau area, places Kupe on board the Tainui canoe. A song collected from the Ngāti Toa war leader Te Rauparaha in 1847 refers to Kupe as the ‘man who sliced up the land; Kapiti stands away, Mana stands away, Arapaoa stands separated. These are the signs of my ancestor, of Kupe, who explored Titapua’. A version showing some influence from printed sources was collected before 1907 from Wirihana Aoterangi of the Ngāti Tahinga tribe of Raglan. Kupe and his companion Turi arrive on a canoe named Aotearoa. They find the inhabitants of this island to be ‘goblins’ or ‘fairies’ of various kinds, the descendants of the companions of Māui when he fished up this island. Kupe left his daughter at Rangitoto. Near Whanganui a tara (Wellington Harbour) he regretted this, and cut his flesh. The blood gushed forth and to this day the cliffs and sea creatures of that area are red. At Aotea Harbour he discovered the inhabitants, the Ngāti Matakore, digging up fern root. Kupe decided to return to Hawaiki, and told his slave Powhetengu to stay and look after this island. The slave, terrified of the people of this land, did not agree to this. When he left, Kupe threw his belt into the sea, to make it rough and prevent the slave from following him. Powhetengu made a canoe and tried to follow, but the rough seas overturned it and it turned into a rock in Aotea Harbour. Kupe sailed to Hawaiki, announcing that he had found a large land, and that its people were like ‘goblins’.

Уангануи-Таранаки

Ухангуи Таранаки дәстүрін былайша қорытындылауға болады: Купе (Х) тотурапа ұрлап кеткен әйелінің іздеуімен келді. Оның каноэсі Матахоуруа деп аталды; Купе өзінің замандасы ретінде Туримен байланысты. Купе жерді бөліп, оның Нгакеден туған ағасы еді. Купе саяхатында құрғақ теңізге тап болды. Оқиғаға қатысты мәлімет бар, бірақ жануардың аты айтылмаған. Кейінгі нұсқаларын қоспағанда, олардың сенімділігі күмәнді, есептерде Купе Хаваикиден сегізқұйрықты қуған эпизод жоқ. Осы аймақтағы кейбір деректер: 1847 жылдың 25 қазанында Те Хукахука жазған дәстүрде Купе бұл аралда ешкімді таппағаны айтылған. Ол қайта оралып, Туримен кездесіп, көргендерінің барлығы "рухтар тобы" (апу апароа) және екі құс: бір құс және кокако екенін айтты. Тури «сол жаққа қайта оралайық» деді, ал Купе «Купе қайта оралады» деп, Хаваикиге қайтты. 1854 жылы Манавапудан Вирему Типене Покайатуадан жиналған дәстүр бойынша Купе Веллингтон портына Мата’ороа (Матаваруа) каноэсімен келді. Ол кіші інісі Отурапа (Хотурапа) ұрлаған әйелі Курамаротиниді іздеді. Оны таба алмағандықтан, сапарының белгісі ретінде Патеяда тік тұрған тас орнатты. Купе карака ағашын әкелді, сондай-ақ сол уақытқа дейін Хаваикиге жалғанған Солтүстік аралды бөліп алды. Ати-Аваның Пири Кавау қолжазбасындағы аңыз, шамамен 1854 жылы Матахоруа (Matawhaorua) каноэсі «ұлы қашықтықты» жүзіп өткен каноэ болды және оған Рети басшылық етті. Купе Хотурапаны өлтіріп, оның әйелі Курамаротиниді алып келді. Содан кейін олар Жаңа Зеландияға келді. Купе жерді кесіп, екі тұрғынын көрді: Кокако және Тивайвака (көк мойынды қарға және құйрыққұс). Содан кейін ол Хаваикиге оралып, Туриге Жаңа Зеландияға қалай жүзу керектігін түсіндірді. Ухангуи басшысы Хоани Вирему Хипанго 1859 жылы пастор Ричард Тейлорға нұсқасын берді. Бұл нұсқада Купе Жаңа Зеландияға келгенде жердің ағып жатқанын көрді. Ол оны тыныш жатқызып, Тури келгенде, оны жүзіп жатқандай тапты. 1882 жылдың қазан айында Парикинодан Ререте Тапо: «Енді тыңдаңыз, осы аралға Мауидің үлкен балығын бүктеу және бөлу үшін бірінші болып келген Купе болды» деді.

Whanganui Taranaki traditions can be summarised as: Kupe came looking for his wife who had been abducted by (H)oturapa. His canoe was named Mataho(u)rua; Kupe was associated with Turi as his contemporary. Kupe cut up the land, and he was a brother of Ngake. Kupe encountered rough seas on his journey. The octopus story is known, but the creature is not named. Except in later versions which are somewhat suspect as to their authenticity, the accounts do not include the episode in which Kupe chases the octopus from Hawaiki. Here are some of the accounts from this area:

A tradition written by Te Hukahuka on 25 October 1847 states that Kupe found no people on this island when he came. He returned and met Turi, and told him that all he had seen was 'a flock of spirits' (apu aparoa), and two birds: a fantail and a kōkako. Turi said let us go back there and Kupe said 'Kupe returns' and returned to Hawaiki. In a tradition collected from Wiremu Tīpene Pōkaiatua of Manawapou in 1854, Kupe arrived at Wellington Harbour aboard the Mata’orua (Matawhaorua), looking for his wife Kuramarotini who had been abducted by his younger brother ‘Oturapa (Hoturapa). He could not find him, and returned, erecting a post at Pātea as a token of his visit. Kupe brought the karaka tree, and also divided off the North Island, which had been attached to Hawaiki until then. In a legend from a manuscript by Piri Kawau of Āti Awa and dated approximately 1854 the canoe Matahorua (Matawhaorua) is the canoe that sailed ‘the great distance’ and was commanded by Reti. Kupe killed Hoturapa and took his wife Kuramarotini. Then they came to New Zealand. Kupe cut up the land, and saw two inhabitants, Kōkako and Tiwaiwaka (Blue wattled crow and Fantail). Then he returned to Hawaiki, and gave Turi directions for sailing to New Zealand. Whanganui chief Hoani Wiremu Hīpango gave a version to Rev. Richard Taylor in 1859. In this version, when Kupe came to New Zealand he found the land flowing. He made it lie quietly, and when Turi arrived, he found it floating. In October 1882 Rerete Tapo of Parikino said "Now listen, the first to come to this island was Kupe to fold and separate the great fish of Māui".

Рангитане

1893 жылы Нгати Раукава тайпасының Те Вхету атты өкілі, Рангитане дәстүрлерін жақсы білген, Купе өзінің қыздары және екі құсы – Рупе (көгершін) мен Кавауатору (қарғабалшық) Солтүстік аралдың батыс жағалауын зерттегенін айтады. Купе қарғабалшықты Манукау портындағы ағынды бақылауға жібереді, ол ағын әлсіз деп хабарлайды, ал Кук бұғазындағы ағын тым күшті деп сипаттайды. Көгершін аралдың ішкі аймақтарын зерттеуге жіберіледі, онда ол қызылқұйрық пен қарға (кокако) кездеседі. Купе Веллингтон портында тоқтап, екі аралға қыздарының есімдерін – Матиу және Макоро деп қояды. Қайтып келе жатқан жолында Купе бір аралда Туриге кездесіп, оған осы арал туралы айтады. Хаваикиде Купе өзінің басынан өткен оқиғаларын әңгімелейді.

Оңтүстік арал

Оңтүстік аралдағы Купеге қатысты сирек кездесетін сілтемелер дәстүрлердің Нгати Кахунгу дәстүрлерімен үлкен ұқсастығы бар екенін көрсетеді, ал Нгати Таху, Оңтүстік аралдың басты тайпасы, олармен тығыз генеалогиялық және сауда байланыстарында болған. Бір деректе Такитиму каноэсының Таматеасы үш әйелімен жолдары айырылғаннан кейін оларды іздеу үшін Жаңа Зеландияны аралап, жердің бір бөлігіне ат қою құрметін Купемен бөліседі. Уайт Рангитане басшысы Те Хаудың Те Каракадағы егістіктерін Купе тұз құйып бүлдіргені туралы аңызды жазған.

Орналаспаған

Жаңа Зеландияны алғаш ашқан Купе алғаш құрлықты көрісімен, оның әйелі: "He ao! He ao!" (Бұлт! Бұлт!) деп айғайлады. Сондықтан Ұлы Барьер аралы Аотеа (ақ бұлт) деп, ал ұзын құрлық Аотеароа (ұзын ақ бұлт) деп аталды. Купе соңында отанына оралғанда, оның халқы одан неге жаңа ашқан елді өз отанының атымен атамағанын сұрады. Ол: "Мен жылы жерді суық жерге, жаңа жерді ұзақ уақыт тастап кеткен ескі жерге артық көрдім" - деп жауап берді.

Мүсін

Уильям Третьвей 1939-1940 жылдары Веллингтонның Ронготай қаласында өткен Жаңа Зеландияның жүз жылдық көрмесі үшін мүсіндер жасады. Жаңа Зеландияның дамуын бейнелейтін 30 метрлік фриз, пионерлердің топтары, арт-деко стиліндегі арыстандар, үлкен фонтан және каноэсінің басында тұрған Купе фигурасы осы көрмеге арналып жасалды. Осы туындылардың барлығынан қазірде Купе мүсіні ғана сақталған. Веллингтон теміржол станциясында, содан кейін Веллингтон көрме және спорт орталығында, ал соңында Те Папада көптеген жылдар тұрғаннан кейін, Купе тобы гипстен жасалған мүсінді қолаға құю үшін жеткілікті қаржы жинады. 2000 жылдан бері қоладан құйылған мүсін Веллингтонның жағажайында орнатылған.

Бейне ойындар

Купе «Цивилизация VI» ойынының «Дауыл жиналады» кеңейтілімінде маори өркениетіне жетекшілік етеді. Купе ойыншыға өркениетін құрлықта емес, мұхиттан бастауға мүмкіндік береді және Жаңа Зеландияны ашқандығына сілтеме жасай отырып, қоныстанған жағалауды табу қажеттігін көрсетеді.