Кіріспе

Белскийлер немесе Белскилер (Бельский; көпше түрі: Бельские) – Литва Ұлы Герцогтығындағы Гедимина әулетінен тараған рутениялық князь отбасы. Кейіннен Мәскеу Ұлы Герцогтығына өткен және Ресейдің Иван IV регенттігі кезінде маңызды рөл атқарды. Отбасы Владимир Ольгердовичтің ұлы, Алгирдастың немересі Иван Владимировичтен басталып, 1571 жылы Иван Дмитриевич Белскиймен аяқталды. Белский деген тегі Тверь облысындағы Белый иелігінен шыққан.

Бірінші ханзадалар

Иван Владимирович алғаш рет 1422 жылғы Мельн келісімінің куәгері ретінде жазба дереккөздерде есімдері тіркелген. 1430 жылы Ұлы князь Витаут қайтыс болғаннан кейін Иван билік үшін күреске қатысты. Бастапқыда ол Швитригайланы қолдады және Тевтон орденімен поляктарға қарсы Христмемель шартына куә болды. Бірақ ол жағын өзгертіп, 1432 жылы Швитригайлаға қарсы жасалған төңкерісті белсенді түрде қолдап, Сигизмунд Кестутаитистің билікке келуіне көмектесті. Кейін ол тағы да жағын өзгертіп, 1435 жылы Вилкомиер шайқасында Сигизмундқа қарсы күресті. Иван шайқаста тұтқынға түсті. Шамамен 1444 жылы Новгород Республикасы оны қалаларын басқаруға шақырды. Дегенмен, оның билігі бір жылға жуық уақытқа созылды, ал одан кейінгі тағдыры белгісіз. Иван Польша патшайымы София Халшанскаяның қарындасы Василиса Ольшанскаяға үйленді. Олардың үш ұлы болды – Иван (Воротынская ханшайымына үйленген), Симеон (Юрий Патрикеевич пен Мария Васильевнаның қызына үйленген), Федор, сондай-ақ үш қызы. Олардың қыздары Болеслав II Цешинге, Иван Острожскийге және Киев воеводасы Иван Ходкевичке тұрмысқа шықты. Үш ұлының тек Федор Иванович Белский ғана бала-шағалы болды. 1481 жылы Федор, Михаил Олелькович және Иван Олшанский Дубрович Ұлы князь Казимир IV Ягеллонға қарсы төңкеріс жоспарлады. Олардың жоспарлары ашылып, Михаил мен Иван өлім жазасына кесілді, ал Федор Мәскеудің Ұлы княздығына қашып құтылды. Оның әйелі, ханшайым Кобрынская, ол төңкеріске дейін бірнеше ай бұрын үйленген еді, Литвада қалды. Федор Белский 1493 жылға дейін Мәскеу сарайында тұрды, содан кейін ол Иван III-ті өлтіруге жасалған Лукомский қастандығына қатысқан деген айып тағылды. Ол Галичке жер аударылды, бірақ бір жылдан кейін кешіріліп, патшаның құрметіне ие болды. Иван III Литва князі Александрдан Белскийдің әйелін беруді талап етті. Жетістікке жете алмайтынын түсінген орыс патшасы митрополитпен кеңесіп, Федордың бұрынғы некесін заңсыз деп жариялады. Содан кейін Белский Иванның немересі, Василий Третной мен Аннаның қызы Рязань Аннасына үйленді. Той кезінде Федор Волга бойындағы кең аумақты вощиналармен марапатталды, ол Опричнинаға дейін оның отбасында болды. 1499 жылы ол Мәскеудің қолдауымен хан сайлауға үміттене отырып, Қазан хандығының саясатына араласты. Ресей жылнамаларында оның есімі соңғы рет 1506 жылы тіркелген, бірақ ол көп ұзамай қайтыс болған болуы мүмкін. Федордың үш ұлы – Дмитрий, Иван және Симеон, Василий III-нің туыстары болғандықтан, оның билігі мен одан кейінгі регенттік кезеңдегі оқиғаларда маңызды рөл атқарды. Федордың ағасы Симеон Иванович Белский 1500 жылы ағасының соңынан Литвадан Мәскеудің Ұлы княздығына көшіп келді, православиелік сенушілерді қудалауға байланысты деп мәлімдеді. Оның бұл әрекеті Ресейде литвалықтарға қарсы риториканы күшейтті, ол өзін барлық православиеліктердің қорғаушысы деп жариялады және Мәскеу-литва соғысының басталуын жеделдетті. Соғыс 1503 жылы аяқталды, Литва үлкен аумақтық шығындарға ұшырады, оларға Белый ғана емес, Чернигов, Стародуб және Гомель де кірді. Осылайша Белский отбасы өз мұраларын қайтарып алды.

Қазан жорықтары

Дмитрий Федорович Белский (1499–1551) алғаш рет 1519 жылы тарихқа енді, ол Шаһғалиді Қазан ханы етіп тәж кигізген кезде. Екі жылдан кейін Қырым ханы Шаһғалиді өзінің інісімен ауыстырды, Ока өзенінің жағасында Бельский әскерін жеңіп, Мәскеу мен Коломна арасындағы жерді қиратты. Бельский Серпухов бекінісіне шегінгенде, оның астанадан кетуі өзара қызғаныш пен айыптауларға мүмкіндік берді. Көптеген боярлар Бельскийнің батыл болмағанына шағымданса да, хан Бельскийді де, өзінің інісін де кешіріп, жеңіліске князь Воротинскийді кінәлады. Дмитрийдің кіші інісі Иван Федорович Бельский, 20 жасқа толмай тұрып, 1524 жылы 150 мыңдық орыс әскерін Қазанға қарсы жетектеді. Бельскийдің үлкен әскері 20 күн бойы Қазанның қарсы жағындағы аралда тіктеп, орыс атты әскерінің келуін күтті. Содан кейін атты әскердің бір бөлігі жеңілгені және татарлар азық-түлікке толы кемелерді тартып алғаны туралы хабар келді. Армия аштықтан қиналса да, Бельский бірден қаланы қоршауға алып, көп ұзамай татарлар шарттар ұсынып, елшілер жіберді. Бельский оларды қабылдап, дереу Мәскеуге қайтты. Көптеген боярлар оны сатқындықпен айыптады, бірақ қазіргі тарихшылар оның татар және удмурт атты әскерінің үздіксіз шабуылдарын тойтарып, азық-түліксіз көп нәрсеге жете алмайтынына келіседі. Одан кейін жағдай 1530 жылға дейін тыныш болды, сонда Иван Бельский әлі де кек алуға құштар болып, орыс әскерімен Қазан қабырғаларына қайта оралды. 10 шілдеде бекініс алынды, ал татарлар Мәскеуден тағайындалған кез келген ханды қабылдауға уәде беріп, бейбітшілік сұрады.

Бақсылық және регенттік кезең

Василий III ауырған кезде Дмитрий Бельский соңғы сағаттарына дейін оның төсегінен кетпеді. Василий Михаил Глинский мен өзін жас Иван IV-нің тәрбиешілері деп жариялаған өсиетнамаға қол қойғанда ол қасында болды. Ұлы князь қайтыс болғаннан кейін оның жесірі Елена Глинская мен інісі Дмитровский Юрий арасында саяси тартыс басталды. Бельскийлер Юриймен дос болып жатқан. 1534 жылы Юрий мемлекетке опасыздық жасады деген айыппен жазаланды, ал Иван Бельский түрмеге қамалды. Жақын арада жазалаулар күтіп, ағайындылардың кенжесі Симеон Федорович Бельский Литваның Ұлы Герцогтығына қашып кетті. Ол Ескі Зигмундтың жылы күтіміне ие болды және бірден патшаның Ресейге қарсы жорысына қосылды. Соғыс сәтсіз аяқталғанда литвалық сарбаздар Бельскийді және басқа ресейлік дезертирлерді кінәлады. Осы оқиғадан кейін Симеон Бельский Константинопольге қашып кетті. 1537 жылы ол Ресеймен әскери шиеленісті күшейту мақсатымен Қырымға келді. Ол жоспарларын іске асыра алмағаннан бөлек, Ноғай Ордасының билеушісі оны тұтқынға алды, бірақ кейін хан оны құтқартты. 1538 жылы регент Елена Глинская, болжам бойынша Шуйскийлердің қолынан қаза тапты. Олар бірден Иван Бельскийді түрмеден босатып, Бояр Думасына қайтарды. Осыдан бастап регенттік Бельскийлер мен Шуйскийлер арасындағы интригаларға толы кезеңге айналды. 1540 жылы Иван Бельский тағы да түрмеге қамалды, бірақ бірнеше айдан кейін Василий "Немой" Шуйскийдің қайтысы және митрополит Иоасафтың тілегімен босатылды. Бельскийнің билігі 1541 жылы Иван IV-нің "бас кеңесшісі" (первосоветник) болып тағайындалғанда шарына жетті. Оның алғашқы қадамдарының бірі – Қырым ханына Симеон Бельскийді Мәскеуге әкелуді сұрап хат жолдау болды. Симеонның Мәскеудің қорғаусыз екенін ханға сендіргені және туындаған тәртіпсіздіктен пайда табуды көздегені үшін хан күзетшілерімен бірге Ресей астанасына бет алды. Бірақ Мәскеуді жаулап алу жоспары сәтсіз аяқталды. Орыс әскерлерінің алғашқы тобын көрген соң ол Симеон Бельскийді алып, кері шегінді. Симеонның кейінгі тағдыры белгісіз. Ал Иван Шуйский 1542 жылдың 3 қаңтарына дейін патша сарайы мен Бояр Думасына бойкот жариялады. Сол күні оның сарбаздары түнде Бельскийнің үйіне шабуыл жасап, Иван Бельскийді тұтқынға алды. Бұл жолы Бельский алыстағы Кириллов монастырына қамалды, онда Шуйскийлер 1542 жылдың мамырында оны өлтірді. Иванның әйелі, Даниил Щеняның немересінен балалары болған жоқ. Бірнеше онжылдықтан кейін князь Курбский Иван Бельскийді Мәскеудің ең батыл қолбасшысы және ең білгір саясаткері деп сипаттады.

Соңғы Белскилер

Дмитрий Бельский ағаларына тиген қысымдардан сақталып, тіпті Бояр Думасындағы ықпалын арттырды. Регенттік жойылған соң Иван IV бірден Қазан хандығына қарсы әскери әрекеттерді қайта бастады. 1547 жылы Дмитрий Бельскийге Шахгалиді хан етіп қайта орнату жөнінде бұйрық берілді. Екі жылдан кейін патша мен Бельский орыс әскерін жетектеп, Қазанды басып алуға ұмтылды. Ауыр жарақаттар алғаннан кейін олар кері шегінуге мәжбүр болды. Бельский тағы да боярлар тарапынан нашар басшылық еткені үшін айыпталды, бірақ ол күтпеген жерден 1551 жылдың 13 қаңтарында қайтыс болды. Иван Челядниннің қызынан Дмитрийдің Евдокия және Анастасия есімді екі қызы болды. Олар Михаил Морозов пен Василий Захарьин Юрьев боярларына үйленді. Евдоксия, ізгіліктерімен танымал болғанымен, Опричнина тазалаулары кезінде күйеуі мен балаларымен бірге өлімге кесілді. Дмитрийдің Иван Дмитриевич Бельский есімді бір ұлы болды. Опричнина орнатылғанда, патша ең беделді екі бояры – Иван Бельский мен Федор Мстиславскийді мемлекеттік жерлерді басқаруға тағайындады. 1555 жылдың 8 қарашасында соңғы Бельский ханзадасы Василий Шуйский Немойдың Анастасиядан туған қызы Марфаға үйленді. Анастасия Иван III және София Палеологтың немересі болған. Иван Бельский мен Марфа Шуйскаяның бес баласы болды, бірақ олардың бәрі ересек болмай қайтыс болды және Калуга маңындағы Тихон шіркеуіне жерленді. 1571 жылы Қырым ханы Девлет I Герай Мәскеуге шабуыл жасап, қаланы өртеп жібергенде, Бельский ханзадасы өз үйінің ішіндегі түтіннен уланып қайтыс болды. Оның қазасымен Бельский ханзадалар әулеті толықтай жойылды.