Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Белскийлер немесе Белскилер (Бельский; көпше түрі: Бельские) – Литва Ұлы Герцогтығындағы Гедимина әулетінен тараған рутениялық князь отбасы. Кейіннен Мәскеу Ұлы Герцогтығына өткен және Ресейдің Иван IV регенттігі кезінде маңызды рөл атқарды. Отбасы Владимир Ольгердовичтің ұлы, Алгирдастың немересі Иван Владимировичтен басталып, 1571 жылы Иван Дмитриевич Белскиймен аяқталды. Белский деген тегі Тверь облысындағы Белый иелігінен шыққан.
The Belsky or Belski family (Бельский; plural: Бельские) was a Ruthenianized princely family of Gediminid origin in the Grand Duchy of Lithuania. It later defected to the Grand Duchy of Moscow and played a key role during the regency of Ivan IV of Russia. The family started with Ivan Vladimirovich, son of Vladimir Olgerdovich and grandson of Algirdas, and ended with Ivan Dmitrievich Belsky in 1571. The Belsky name was derived from their principal possession of Bely, Tver Oblast.
Бірінші ханзадалар
Иван Владимирович алғаш рет 1422 жылғы Мельн келісімінің куәгері ретінде жазба дереккөздерде есімдері тіркелген. 1430 жылы Ұлы князь Витаут қайтыс болғаннан кейін Иван билік үшін күреске қатысты. Бастапқыда ол Швитригайланы қолдады және Тевтон орденімен поляктарға қарсы Христмемель шартына куә болды. Бірақ ол жағын өзгертіп, 1432 жылы Швитригайлаға қарсы жасалған төңкерісті белсенді түрде қолдап, Сигизмунд Кестутаитистің билікке келуіне көмектесті. Кейін ол тағы да жағын өзгертіп, 1435 жылы Вилкомиер шайқасында Сигизмундқа қарсы күресті. Иван шайқаста тұтқынға түсті. Шамамен 1444 жылы Новгород Республикасы оны қалаларын басқаруға шақырды. Дегенмен, оның билігі бір жылға жуық уақытқа созылды, ал одан кейінгі тағдыры белгісіз. Иван Польша патшайымы София Халшанскаяның қарындасы Василиса Ольшанскаяға үйленді. Олардың үш ұлы болды – Иван (Воротынская ханшайымына үйленген), Симеон (Юрий Патрикеевич пен Мария Васильевнаның қызына үйленген), Федор, сондай-ақ үш қызы. Олардың қыздары Болеслав II Цешинге, Иван Острожскийге және Киев воеводасы Иван Ходкевичке тұрмысқа шықты. Үш ұлының тек Федор Иванович Белский ғана бала-шағалы болды. 1481 жылы Федор, Михаил Олелькович және Иван Олшанский Дубрович Ұлы князь Казимир IV Ягеллонға қарсы төңкеріс жоспарлады. Олардың жоспарлары ашылып, Михаил мен Иван өлім жазасына кесілді, ал Федор Мәскеудің Ұлы княздығына қашып құтылды. Оның әйелі, ханшайым Кобрынская, ол төңкеріске дейін бірнеше ай бұрын үйленген еді, Литвада қалды. Федор Белский 1493 жылға дейін Мәскеу сарайында тұрды, содан кейін ол Иван III-ті өлтіруге жасалған Лукомский қастандығына қатысқан деген айып тағылды. Ол Галичке жер аударылды, бірақ бір жылдан кейін кешіріліп, патшаның құрметіне ие болды. Иван III Литва князі Александрдан Белскийдің әйелін беруді талап етті. Жетістікке жете алмайтынын түсінген орыс патшасы митрополитпен кеңесіп, Федордың бұрынғы некесін заңсыз деп жариялады. Содан кейін Белский Иванның немересі, Василий Третной мен Аннаның қызы Рязань Аннасына үйленді. Той кезінде Федор Волга бойындағы кең аумақты вощиналармен марапатталды, ол Опричнинаға дейін оның отбасында болды. 1499 жылы ол Мәскеудің қолдауымен хан сайлауға үміттене отырып, Қазан хандығының саясатына араласты. Ресей жылнамаларында оның есімі соңғы рет 1506 жылы тіркелген, бірақ ол көп ұзамай қайтыс болған болуы мүмкін. Федордың үш ұлы – Дмитрий, Иван және Симеон, Василий III-нің туыстары болғандықтан, оның билігі мен одан кейінгі регенттік кезеңдегі оқиғаларда маңызды рөл атқарды. Федордың ағасы Симеон Иванович Белский 1500 жылы ағасының соңынан Литвадан Мәскеудің Ұлы княздығына көшіп келді, православиелік сенушілерді қудалауға байланысты деп мәлімдеді. Оның бұл әрекеті Ресейде литвалықтарға қарсы риториканы күшейтті, ол өзін барлық православиеліктердің қорғаушысы деп жариялады және Мәскеу-литва соғысының басталуын жеделдетті. Соғыс 1503 жылы аяқталды, Литва үлкен аумақтық шығындарға ұшырады, оларға Белый ғана емес, Чернигов, Стародуб және Гомель де кірді. Осылайша Белский отбасы өз мұраларын қайтарып алды.
Ivan Vladimirovich was first mentioned in written sources as a witness to the 1422 Treaty of Melno. After the death of Grand Duke Vytautas in 1430, Ivan was involved in the ensuing power struggle. Initially he supported Švitrigaila and witnessed the anti Polish Treaty of Christmemel with the Teutonic Knights. However, he changed sides and actively supported the 1432 coup against Švitrigaila in favor of Sigismund Kęstutaitis. He then changed sides again and fought against Sigismund in the decisive Battle of Wiłkomierz in 1435. Ivan was taken prisoner during the battle. Around 1444, he was invited by the Novgorod Republic to govern their city. However, his reign lasted only about a year and his further fate is unknown. Ivan married Vasilisa Olshanska, sister of Queen of Poland Sophia of Halshany. They had three sons – Ivan (married Princess Vorotynska), Simeon (married to daughter of Yury Patrikeyevich and Maria Vasilievna), Feodor – and three daughters. The daughters were married to Bolesław II of Cieszyn, to Ivan Ostrogski, and to the voivode of Kiev Ivan Chodkiewicz. Of all three sons, only Feodor Ivanovich Belsky is known to have left children. In 1481, Feodor, Mikhailo Olelkovich, and Iwan Olshanski Dubrovicki planned a coup against Grand Duke Casimir IV Jagiellon. Their plans were divulged; Mikhailo and Iwan were executed while Feodor succeeded in escaping to the Grand Duchy of Moscow. His wife, Princess Kobrynska, who he had married but several months before the coup, was left in Lithuania. Feodor Belski lived at the Muscovite court until 1493, when he was implicated in the so called Lukomsky Conspiracy to murder Ivan III. He was banished to Galich, but a year later he was pardoned and regained royal favor. Ivan III personally demanded from Alexander of Lithuania to hand over Belsky's wife to him. Seeing no prospect of success, the Russian sovereign consulted the metropolitan and they declared Feodor's previous marriage null and void. Belsky then married Ivan's own niece, Anna of Ryazan, daughter of Vasily Tretnoy and Anna of Ryazan. At the wedding, Feodor was rewarded with extensive votchinas along the Volga River, which would remain with his family until the Oprichnina. In 1499, he was involved in the politics of the Khanate of Kazan, hoping to install a khan backed by Moscow. He was last mentioned in the Russian chronicles in 1506, and it seems likely that he died shortly thereafter. Feodor's three sons Dmitry, Ivan and Simeon, being Vasily III's cousins, took a key part in the events of his reign and the following regency. Feodor's elder brother, Simeon Ivanovich Belsky, left Lithuania for the Grand Duchy of Moscow in his brother's wake in 1500, citing the persecution of Orthodox believers as his reason. His defection intensified anti Lithuanian rhetoric in Russia, which proclaimed itself a defender of all Orthodox believers, and hastened the renewed Muscovite–Lithuanian War. The war ended in 1503; Lithuania suffered large territorial losses, which included not only to Bely but also Chernigov, Starodub, and Homel. Thus the Belsky family regained its patrimony.
Қазан жорықтары
Дмитрий Федорович Белский (1499–1551) алғаш рет 1519 жылы тарихқа енді, ол Шаһғалиді Қазан ханы етіп тәж кигізген кезде. Екі жылдан кейін Қырым ханы Шаһғалиді өзінің інісімен ауыстырды, Ока өзенінің жағасында Бельский әскерін жеңіп, Мәскеу мен Коломна арасындағы жерді қиратты. Бельский Серпухов бекінісіне шегінгенде, оның астанадан кетуі өзара қызғаныш пен айыптауларға мүмкіндік берді. Көптеген боярлар Бельскийнің батыл болмағанына шағымданса да, хан Бельскийді де, өзінің інісін де кешіріп, жеңіліске князь Воротинскийді кінәлады. Дмитрийдің кіші інісі Иван Федорович Бельский, 20 жасқа толмай тұрып, 1524 жылы 150 мыңдық орыс әскерін Қазанға қарсы жетектеді. Бельскийдің үлкен әскері 20 күн бойы Қазанның қарсы жағындағы аралда тіктеп, орыс атты әскерінің келуін күтті. Содан кейін атты әскердің бір бөлігі жеңілгені және татарлар азық-түлікке толы кемелерді тартып алғаны туралы хабар келді. Армия аштықтан қиналса да, Бельский бірден қаланы қоршауға алып, көп ұзамай татарлар шарттар ұсынып, елшілер жіберді. Бельский оларды қабылдап, дереу Мәскеуге қайтты. Көптеген боярлар оны сатқындықпен айыптады, бірақ қазіргі тарихшылар оның татар және удмурт атты әскерінің үздіксіз шабуылдарын тойтарып, азық-түліксіз көп нәрсеге жете алмайтынына келіседі. Одан кейін жағдай 1530 жылға дейін тыныш болды, сонда Иван Бельский әлі де кек алуға құштар болып, орыс әскерімен Қазан қабырғаларына қайта оралды. 10 шілдеде бекініс алынды, ал татарлар Мәскеуден тағайындалған кез келген ханды қабылдауға уәде беріп, бейбітшілік сұрады.
Dmitry Feodorovich Belsky (1499–1551) was first recorded in 1519, when he enthroned Shahgali as the khan of Kazan. Two years later, the Crimean khan had Shahgali replaced with his own brother, defeated Belsky's army on the banks of the Oka River and devastated the area between Moscow and Kolomna. While Belsky retreated to the stronghold of Serpukhov, his absence from the capital left the field free for mutual jealousies and accusations. Although the majority of boyars complained about Belsky's cowardness, the monarch spared both Belsky and his own brother and put the blame for defeat on Prince Vorotynsky. Dmitry's younger brother, Ivan Feodorovich Belsky, while still in his early 20s, led the 150,000 strong Russian army against Kazan in 1524. Belsky's huge army spent 20 days encamped at the island opposite Kazan, awaiting the arrival of Russian cavalry. Then the news came that part of cavalry had been defeated, and the vessels loaded with provisions had been captured by the Tatars. Although the army suffered from hunger, Belsky at once laid siege to the city and soon the Tatars sent their envoys proposing terms. Belsky accepted them and speedily returned to Moscow. Many boyars proceeded to accuse him of treason, but modern historians agree there was little he could achieve without provisions, being pressed to repel continuous attacks by Tatar and Udmurt cavalry. Matters then remained quiet until 1530, when Ivan Belsky, still eager to revenge himself, returned with the Russian army to the walls of Kazan. On 10 July, the fortress was taken and the Tatars sued for peace, promising to accept any khan appointed from Moscow.
Бақсылық және регенттік кезең
Василий III ауырған кезде Дмитрий Бельский соңғы сағаттарына дейін оның төсегінен кетпеді. Василий Михаил Глинский мен өзін жас Иван IV-нің тәрбиешілері деп жариялаған өсиетнамаға қол қойғанда ол қасында болды. Ұлы князь қайтыс болғаннан кейін оның жесірі Елена Глинская мен інісі Дмитровский Юрий арасында саяси тартыс басталды. Бельскийлер Юриймен дос болып жатқан. 1534 жылы Юрий мемлекетке опасыздық жасады деген айыппен жазаланды, ал Иван Бельский түрмеге қамалды. Жақын арада жазалаулар күтіп, ағайындылардың кенжесі Симеон Федорович Бельский Литваның Ұлы Герцогтығына қашып кетті. Ол Ескі Зигмундтың жылы күтіміне ие болды және бірден патшаның Ресейге қарсы жорысына қосылды. Соғыс сәтсіз аяқталғанда литвалық сарбаздар Бельскийді және басқа ресейлік дезертирлерді кінәлады. Осы оқиғадан кейін Симеон Бельский Константинопольге қашып кетті. 1537 жылы ол Ресеймен әскери шиеленісті күшейту мақсатымен Қырымға келді. Ол жоспарларын іске асыра алмағаннан бөлек, Ноғай Ордасының билеушісі оны тұтқынға алды, бірақ кейін хан оны құтқартты. 1538 жылы регент Елена Глинская, болжам бойынша Шуйскийлердің қолынан қаза тапты. Олар бірден Иван Бельскийді түрмеден босатып, Бояр Думасына қайтарды. Осыдан бастап регенттік Бельскийлер мен Шуйскийлер арасындағы интригаларға толы кезеңге айналды. 1540 жылы Иван Бельский тағы да түрмеге қамалды, бірақ бірнеше айдан кейін Василий "Немой" Шуйскийдің қайтысы және митрополит Иоасафтың тілегімен босатылды. Бельскийнің билігі 1541 жылы Иван IV-нің "бас кеңесшісі" (первосоветник) болып тағайындалғанда шарына жетті. Оның алғашқы қадамдарының бірі – Қырым ханына Симеон Бельскийді Мәскеуге әкелуді сұрап хат жолдау болды. Симеонның Мәскеудің қорғаусыз екенін ханға сендіргені және туындаған тәртіпсіздіктен пайда табуды көздегені үшін хан күзетшілерімен бірге Ресей астанасына бет алды. Бірақ Мәскеуді жаулап алу жоспары сәтсіз аяқталды. Орыс әскерлерінің алғашқы тобын көрген соң ол Симеон Бельскийді алып, кері шегінді. Симеонның кейінгі тағдыры белгісіз. Ал Иван Шуйский 1542 жылдың 3 қаңтарына дейін патша сарайы мен Бояр Думасына бойкот жариялады. Сол күні оның сарбаздары түнде Бельскийнің үйіне шабуыл жасап, Иван Бельскийді тұтқынға алды. Бұл жолы Бельский алыстағы Кириллов монастырына қамалды, онда Шуйскийлер 1542 жылдың мамырында оны өлтірді. Иванның әйелі, Даниил Щеняның немересінен балалары болған жоқ. Бірнеше онжылдықтан кейін князь Курбский Иван Бельскийді Мәскеудің ең батыл қолбасшысы және ең білгір саясаткері деп сипаттады.
During Vasily III's fatal illness, Dmitry Belsky remained at his deathbed until the final hour. He was present when Vasily signed a testament proclaiming Michael Glinski and himself tutors to young Ivan IV. After Grand Prince's death, a political struggle erupted between his widow Elena Glinskaya and his brother Yury of Dmitrov, with whom the Belskys were on friendly terms. Yuri was executed in 1534 on charges of treason, while Ivan Belsky was thrown into prison. Anticipating further repressions, the youngest of brothers, Simeon Feodorovich Belsky, escaped to the Grand Duchy of Lithuania. He was warmly welcomed by Sigismund the Old, at once joining the king's hostilities against Russia. When the war turned unsuccessful, the Lithuanian generals put the blame on Belsky and other Russian defectors. On this event, Simeon Belsky fled to Constantinople. In 1537, he appeared in the Crimea, with the purpose of escalating military tensions with Russia. Not only he failed in his designs, but was kidnapped by a ruler of the Nogai Horde, from whom he was later ransomed by the khan. In 1538, the regent Elena Glinskaya died, probably poisoned by the Shuiskys. They at once liberated Ivan Belsky from his prison and restituted him to the Boyar Duma. Thenceforward the regency become a story of intrigues between the Belskys and the Shuiskys. In 1540, Ivan Belsky was again thrown into prison, only to be released several months later, after the death of Vasily "Nemoy" Shuisky and on petition from Metropolitan Joasaphus. Belsky's power reached its peak in 1541, when he was installed as Ivan IV's "prime advisor" (первосоветник). Among his first enterprises was a letter to the Crimean khan asking him to bring Simeon Belsky to Moscow. The khan, persuaded by Simeon that Moscow stood completely unfortified and desiring to profit from the attendant disorder, advanced with his guards towards the Russian capital. His hope of putting Moscow to the sword proved ill founded, however, and he retreated on espying the first contingent of the Russian soldiers and taking Simeon Belsky back with him. Simeon's subsequent fate in unknown. In the meantime, Ivan Shuisky boycotted the royal palace and the Boyar Duma until 3 January 1542, when his soldiers broke into Belsky's house at night and took Ivan Belsky into custody. This time Belsky was immured in the distant Kirillov Monastery, where the Shuiskys had him strangled in May 1542. Ivan left no children by his wife, Daniil Shchenya's granddaughter. Writing several decades later, Prince Kurbsky described Ivan Belsky as the boldest commander and the cleverest politician of Muscovy.
Соңғы Белскилер
Дмитрий Бельский ағаларына тиген қысымдардан сақталып, тіпті Бояр Думасындағы ықпалын арттырды. Регенттік жойылған соң Иван IV бірден Қазан хандығына қарсы әскери әрекеттерді қайта бастады. 1547 жылы Дмитрий Бельскийге Шахгалиді хан етіп қайта орнату жөнінде бұйрық берілді. Екі жылдан кейін патша мен Бельский орыс әскерін жетектеп, Қазанды басып алуға ұмтылды. Ауыр жарақаттар алғаннан кейін олар кері шегінуге мәжбүр болды. Бельский тағы да боярлар тарапынан нашар басшылық еткені үшін айыпталды, бірақ ол күтпеген жерден 1551 жылдың 13 қаңтарында қайтыс болды. Иван Челядниннің қызынан Дмитрийдің Евдокия және Анастасия есімді екі қызы болды. Олар Михаил Морозов пен Василий Захарьин Юрьев боярларына үйленді. Евдоксия, ізгіліктерімен танымал болғанымен, Опричнина тазалаулары кезінде күйеуі мен балаларымен бірге өлімге кесілді. Дмитрийдің Иван Дмитриевич Бельский есімді бір ұлы болды. Опричнина орнатылғанда, патша ең беделді екі бояры – Иван Бельский мен Федор Мстиславскийді мемлекеттік жерлерді басқаруға тағайындады. 1555 жылдың 8 қарашасында соңғы Бельский ханзадасы Василий Шуйский Немойдың Анастасиядан туған қызы Марфаға үйленді. Анастасия Иван III және София Палеологтың немересі болған. Иван Бельский мен Марфа Шуйскаяның бес баласы болды, бірақ олардың бәрі ересек болмай қайтыс болды және Калуга маңындағы Тихон шіркеуіне жерленді. 1571 жылы Қырым ханы Девлет I Герай Мәскеуге шабуыл жасап, қаланы өртеп жібергенде, Бельский ханзадасы өз үйінің ішіндегі түтіннен уланып қайтыс болды. Оның қазасымен Бельский ханзадалар әулеті толықтай жойылды.
Dmitry Belsky managed to eschew repressions that befell his brothers, and he even increased his influence in the Boyar Duma. After the regency was abolished, Ivan IV at once resumed military operations against the Khanate of Kazan. In 1547, Dmitry Belsky was commanded to reinstate Shahgali as the khan. Two years later, the tsar and Belsky led the Russian armies to take Kazan. They were forced to retreat, suffering heavy casualties. Belsky was again accused by fellow boyars of poor leadership, but he unexpectedly died on 13 January 1551. By his wife, Ivan Chelyadnin's daughter, Dmitry had two daughters, Eudoxia and Anastasia. They were married to the boyars Mikhail Morozov and Vasily Zakharyin Yuriev, respectively. Eudoxia, although renowned for her pious ways, was executed with her husband and children during the Oprichnina purges. Dmitry also had one son, Prince Ivan Dmitrievich Belsky. When the Oprichnina was instituted, the tsar had his two noblest boyars, Ivan Belsky and Fyodor Mstislavsky, appointed to run the lands of the state, or zemshchina. On 8 November 1555 the last Prince Belsky married Marfa, a posthumous daughter of Prince Vasily Shuisky Nemoy by Anastasia of Kazan, herself a granddaughter of Ivan III and Sophia Paleologue. Ivan Belsky and Marfa Shuiskaya had five children but they all died in minority and were interred in the family sepulcher, Tikhon's Hermitage near Kaluga. In 1571, when khan Devlet I Giray of Crimea assaulted Moscow and set the city on fire, Prince Belsky suffocated from smoke in his own mansion. With his death, the Belsky princely family became extinct.