Кіріспе

Эмиль Золаның 1892 жылы жарық көрген романы «Ла Дебакл» (1892), «Дебакл» және «Құлдырау» деп аударылған, Эмиль Золаның «Ругон-Маккар» сериясының соңғы романдарының бірі. Алғаш рет ол 1892 жылдың 21 ақпанынан 21 шілдесіне дейін «La Vie populaire [fr]» басылымында сериялық түрде жарияланды, содан кейін Шарпентьер баспасы кітап түрінде шығарды. Оқиға 1870 жылы Наполеон III билігінің аяқталуы мен Екінші Империяның құлауына себеп болған саяси және әскери дүрбелеңдер аясында өтеді, атап айтқанда Франко-прусс соғысы, Седан шайқасы және Париж коммунасы. Бонапартистер, монархистер, әсіресе француз армиясының ветерандары бастапқыда қарсылық білдіргеніне қарамастан, «Дебакл» Золаның ең табысты коммерциялық жобасы болды, ол жарық көргеннен кейін бес айдың ішінде жүз елу мың дана сатылды. XIX ғасырдың соңындағы ағылшын жазушысы Джордж Гиссинг 1896 жылдың ақпанында романды француз тілінде «ашу аралықтарында» оқуға тырысты, бірақ оның себебін нақты айтпады.

Сюжет

Роман 1870 жылдың жазында басталады, Франция Пруссияға (Германияның қалыптасу кезеңіндегі ядросы, онда көптеген түрлі қалалар, аймақтар мен княздықтар бірігіп, бір ұлт құрады) соғыс жариялаған кезде. Француздар әскерлерін шығысқа, тікелей Берлинге қарай жылжыту арқылы жылдам жеңіске жеткісі келді. Бірақ, пруссиялық әскерлер Рейнді француздардан бұрын кесіп өтіп, француз Рейн армиясын шегінуге мәжбүр етіп, Францияға басып кірді. Бұл роман Ругон-Маккар сериясының ең ұзын туындысы. Оның басты кейіпкері – Жан Маккар, әйелі мен жерін жоғалтқаннан кейін (La Terre романында айтылғандай), 1870 жылғы науқанға қатысу үшін әскерге қосылған шаруа. Романның негізгі тақырыбы – соғыстың қарапайым солдаттар мен бейбіт азаматтар үшін қаншалықты қатыгез екендігі, сондай-ақ туғандар мен достардың өлімі мен экономикалық қиындықтар. Роман үш бөлімнен тұрады. Бірінші бөлімде Жан Маккардың ефрейтор болып қызмет ететін француз армиясы Рейн өзені аңғарының оңтүстік бөлігіне жылжып, кейін Белфортқа шегінеді. Эльзастағы басқа корпус талқан жеңіліске ұшырап, пруссиялықтар Вогез таулары арқылы ілгері жылғаннан кейін, Маккар корпусы пойызбен Парижге, содан кейін Реймске көшіріледі, бірақ шайқасқа қатыспайды. Француз солдаттарының күшейе берген әлсіздігі мен шаршағы, оларды мағынасыз маневрлер үшін бір жерден екінші жерге жылжытуға бұйрық беруі, терең сезіммен суреттеледі. Армияның ұйымсыздығы айқын көрінеді, себебі қажетті жерге азық-түлік пен жабдық жеткізе алмайды. Содан кейін Жанның армия корпусы Реймске көшіріледі, ол шығыс француз қаласы Метцке қарай жорыққа шығуы керек еді, онда тағы бір француз армиясы пруссиялықтармен қоршауда қалған. Пруссиялықтардың қысымы мен қозғалысына жауап ретінде жорық бастапқы мақсатынан солтүстікке бұрылып, француз армиясы Бельгия шекарасына жақын Мес өзені аңғарындағы Седан қаласының маңында тоқтайды. Осы уақытта Жан Седанда тұратын әпкесі Генриеттамен дос болады. Екінші бөлімде Седан шайқасы суреттеледі. Бұл шайқаста пруссиялық армия Седанды қоршап алып, артиллериясын қаланы қоршап тұрған төбелерге орналастырып, француздарды аңғарда қиын жағдайға түсіреді. Француз армиясы қоршаудан шыға алмайды. Бұл бөлімде оқиғалар бас кейіпкерлер – Жан, Морис, Генриетта және оның күйеуі Вайс, азаматтық адам, пруссиялықтар ауылын басып алғанда үйін қорғау кезінде қаза табады – көзбен көріп отырғандай бейнеленеді. Шайқас француз армиясының Седанға шегінуімен және пруссиялық артиллериясы Седанды және оның ішіндегі барлық адамды жою туралы қатер көрсеткеннен кейін капитуляциялауымен аяқталады. Император мен Седандағы француз армиясы тұтқынға түседі. Үшінші бөлімде француз армиясы бір апта тұтқын күйінде ұсталып, содан кейін Германияға қарай аттанады. Жан мен Морис қашуға тырысады. Жан қашу кезінде жараланып, Седан маңындағы үйге жасырынып, Генриеттаның күтіміне ілігеді, жазылуы қысқа дейін созылады. Біраз уақыттан кейін Морис 1871 жылдың қысы мен ерте көктемінде пруссиялықтар қоршаған Парижге кетеді. 1871 жылдың көктемінде Жан пруссиялықтармен келісімге келген жаңа үкіметтің қызметіне француз армиясына қайта қосылады. Париждегі қарулы келісімнің қорлауынан туындаған халық көтерілісі болады. Француз үкіметі көтерілісті басып тастайды, оның барысында Жан көтерілісшілер жағында соғысқан Мористі өлтіреді. Роман үш басты кейіпкердің кездесуімен аяқталады: Жан, өліп бара жатқан Морис және оның қарындасы Генриетта, ол екі айдан астам уақыт бойы ағасымен байланысын үзгеннен кейін Парижге сапар шегеді.