Кіріспе

Тиреоидит – қалқанша безінің қабынуы. Қалқанша безі мойынның алдыңғы бөлігінде, көмейдің ісігінің астында орналасқан және метаболизмді басқаратын гормондарды өндіреді.

Белгілері мен симптомдары

Тиреоидиттің көптеген белгілері мен симптомдары бар, ешқайсысы да тек осы ауруға тән емес. Көптеген белгілер басқа аурулардың симптомдарына ұқсас болғандықтан, тиреоидитті диагностикалау кейде қиынға соғады. Қалқанша безі жасушаларының баяу және созылмалы зақымдануы кезінде гипотиреоздың жиі кездесетін симптомдары пайда болады, оларға шаршау, салмақ өсу, "ақыл-естің шатырлауы", депрессия, құрғақ тері және іш қату жатады. Басқа, сирек кездесетін симптомдарға аяқтардың ісінуі, анық емес ауырулар, концентрацияның төмендеуі және т.б. жатады. Тиреоидиттің түріне байланысты жағдай нашарлағанда, көздің айналасында ісіну, жүрек соғуының баяулауы, дене температурасының төмендеуі, тіпті жүрек жеткіліксіздігі пайда болуы мүмкін. Егер қалқанша безі жасушаларының зақымдануы жедел болса, бездегі қалқанша безі гормоны қанға өтеді, бұл тиреотоксикоз симптомдарын тудырады, ол гипертиреозға ұқсас. Бұл симптомдарға салмақ жоғалту, тітіркену, алаңдау, ұйқысыздық, жүрек соғуының жылдамдауы және шаршау жатады. Қандағы қалқанша безі гормонының жоғары деңгейі екі жағдайдың дамуына себеп болады, бірақ тиреоидит жағдайында қалқанша безі гипертиреоз сияқты белсенді болмайтындықтан тиреотоксикоз термині қолданылады.

Себептер

Тиреоидит көбінесе иммундық жүйенің қалқанша безіне шабуыл жасауынан туындайды, нәтижесінде қалқанша безі жасушаларының қабынуы мен зақымдануы пайда болады. Бұл ауру көбінесе иммундық жүйенің жұмысындағы бұзылыс ретінде қарастырылады және IgG4-ке байланысты жүйелік аурумен байланысты болуы мүмкін, онда аутоиммундық панкреатит, ретроперитонеалдық фиброз және инфекциялық емес аортит белгілері де кездеседі. Мұндай жағдай Ридель тиреоидитінде де байқалады, онда қалқанша безінің тіндері талшықты тіндермен алмастырылады, бұл тіндер көршілес құрылымдарға таралуы мүмкін. Қалқанша безіне қарсы антиденелер тиреоидиттің көптеген түрлеріне себеп болады. Сонымен қатар, тиреоидит вирустар немесе бактериялар сияқты инфекциядан да туындауы мүмкін, олар бездерде қабынуды тудыратын антиденелер сияқты әрекет етеді, мысалы, субкүткі гранулематозды тиреоидит (де Кервен) жағдайында. Кейбір адамдар қалқанша безіне қарсы антиденелер өндіреді, сондықтан тиреоидит аутоиммундық ауру ретінде қарастырылады, себебі организм қалқанша безін өзгенің тіні деп қабылдайды. Интерферон, литий, амиодарон және иммундық бақылау бекеттерінің тежегіштері сияқты кейбір препараттар да тиреоидиттің пайда болуына ықпал етуі мүмкін.

Диагностика

Тиреоидитті диагностикалаудың ең көп тараған және пайдалы жолы – дәрігердің физикалық тексеру кезінде қалқанша безін бағалауы. Зертханалық тесттер дәрігерлерге пациентте эритроциттердің қанда шөгіну жылдамдығының жоғарылауын, тироглобулин деңгейінің көтерілуін және радиоактивті йодтың сіңуінің төмендеуін анықтауға мүмкіндік береді (Mather, 2007). Қан тесттері тиреоидиттің түрін анықтауға, гипофиздің тиреотропты гормон өндірісінің мөлшерін және организмдегі антиденелердің болуын бағалауға да көмектеседі. Кей жағдайларда, қалқанша безіне қандай фактор шабуыл жасайтынын анықтау үшін биопсия қажет болуы мүмкін.

Жіктеу

Тиреоидит – қалқанша безінің қабынуына әкелетін аурулардың жиынтығы. Оның түрлері: Хашимото тиреоидитi (АҚШ-та гипотиреоздың ең көп кездесетін себебі), босанғаннан кейінгі тиреоидит, субкүткір тиреоидит, үнсіз тиреоидит, дәрілік тиреоидит, сәулелік тиреоидит, жедел тиреоидит және Ридел тиреоидитi. Әрбір түрлі тиреоидиттің өзіндік себептері, клиникалық белгілері, диагнозы, созылу мерзімі, аяқталу жолдары, шарттары мен тәуекелдері болады.

Емдеу

Бұл ауруды емдеу диагноз қойылған тиреоидит түріне байланысты. Ең көп таралған түрі – Хашимото тиреоидиті, оның емдеуі гормондық алмастыру терапиясын дереу бастаудан тұрады. Бұл гипотиреоздың алдын алуға немесе оны түзетуге көмектеседі, сондай-ақ бездің үлғаюын тоқтатады. Дегенмен, Хашимото тиреоидиті бастапқыда қалқанша безінен шамадан тыс гормон бөлінуімен (гипертиреоз) көрініс беруі мүмкін. Мұндай жағдайда науқасқа жатырға жату және стероид емес қабынуға қарсы препараттар жеткілікті болуы мүмкін; алайда, кейбір науқастарға қабынуды азайту және жүрек соғуын бақылау үшін стероидтар қажет болуы мүмкін. Сондай-ақ, дәрігерлер жүрек соғуын төмендету және дененің діріліне тоқтатқанша бета-блокаторлар тағайындауы мүмкін.

Эпидемиология

Тиреоидиттің көптеген түрлері әйелдерде ерлерге қарағанда үш-бес есе жиірек кездеседі. Аурудың орташа жасы тридцатьтан елуға дейін. Бұл ауру географиялық және маусымдық байланысты, жаз және күз айларында ең көп таралған.