Кіріспе

Тигуэкс соғысы – қазіргі АҚШ аумағындағы еуропалықтар мен жергілікті американдықтар арасындағы аталатын алғашқы соғыс. Соғыс Жаңа Испанияда, Нуэво-Мексиконың отарлану кезінде болды. Бұл соғыс 1540-1541 жылдардың қысында Франсиско Васкес де Коронадо экспедициясы Нуэво-Мексиконың Тигуэкс провинциясы болып келетін он екі немесе он үш Пуэблоға қарсы жүргізілді. Бұл ауылдар Рио-Гранде өзенінің екі жағасында, қазіргі Берналильонуң солтүстігінде және оңтүстігінде орналасқан.

Өмірбаян

Эстеванико испандық экспедициясының барлаушысы ретінде келді, бірақ ол Хавикух маңында жоғалып кетті (өлтірілді деп есептелді). Сонораның мексикалық тайпалары осы туралы хабарлағаннан кейін, аймаққа келген испандық экспедициялық күштер қорқып, сақтық танытты. Олар жеті алтын қаланы іздеп келді. Осы себепті Коронадо экспедициясы ірі болды – шамамен 350 испандық қарулы әскер, көптеген жұбайлар, құлдар мен қызметшілер, сондай-ақ 2000-ға жуық мексикалық үндістер одақтастары, олардың көп бөлігі ацтектер, пурепечалар және Орталық және Батыс Мексиканың басқа да тайпаларынан болды. Экспедициямен бірге мыңдаған мал да әкелінді, олардың ішінде жылқы, есек, қой, сиыр және мүмкін шошқалар да болды. Коронадо қазіргі Нью-Мексикоға енгеннен кейін бірден Хавикухтегі Зуни пуэблосында, сонымен қатар Хавику, Сибола немесе Сибола деп те белгілі лагерь құрды. Оған Пекос Пуэблодан (қазіргі Пекос Ұлттық Тарихи Паркі) делегация келді. Делегация жетекшілерінің бірі сыйлықтар алмастырғаннан кейін экспедицияны Пекос пен Ұлы жазықтың бизон тобына жетелеуді ұсынды. Оның американдықтар үшін ерекше саналатын мұрты болғандықтан, испандықтар оны Биготес (испан тілінде "мұрт") деп атады. Коронадо сапарға Эрнандо де Альварадоны командир ретінде жіберді.

Альварадоның барлау қызметі

Альварадо Хавикух шайқасында құлаған Коронадоны қорғаған 200 жауынгердің бірі болды, өз денесімен оны Zuni қорғаушылары тастаған тастармен өлтіруден сақтап қалды. Биготес Альварадоны және тағы жиырма үш испанды, сондай-ақ мексикалық үндістердің белгісіз санын шығысқа қарай, Акомадан өтіп, Рио-Гранде аңғарына бастап кетті. Олар Тива пуэблоларының шоғырын тапты, оны Тигуэкс провинциясы деп атады, ол Тива пуэблоларының атымен аталған. Содан кейін олар өзен бойымен солтүстікке қарай Таосқа дейін саяхаттап, жол бойындағы бірнеше пуэблолардың жерін Испания үшін иеленді. Олар ақыры Биготестің Пекос ауылына жетті. Бұл далалық үндістермен жақсы дамыған саудасы бар пуэблолардың ең шығысқа орналасқаны болды. Альварадо тағы бес күн шығысқа қарай сапар шегіп, Биготестің бұрын Коронадоға айтқан бизонның үлкен тобын көрді. Ол шамамен сол уақытта майдан шебері Гарсия Лопес де Карденас бастаған алдын ала жасақ Тигуэкске келді. Тигуэкс провинциясы экспедициялар көрген ең гүлденген аймақ ретінде сипатталды, Рио-Гранде кең, тегіс шөл арқылы ағып, кең суармалы жүгері егістіктерімен. Альварадо Коронадоға экспедиция алдағы қыста сол жерге көшуі керектігін хабарлады.

Гуфур кемпингінің аумағы

Бас штаб құру үшін Карденас Тигуэкс пуэблоларының ең үлкенінің бірі Гуфурда (Куфор немесе Алканфор деп те аталады) лагерь құрды. Коронадо Гуфурды Солтүстік Тива тілінде сөйлейтін пуэблондардан жабдықтау алуға арналған әскери база ретінде пайдаланды. Экспедиция бастапқыда Тигуэкс пуэблоларынан моншақтар мен әсемдемелерге азық-түлік пен киім-кешек алмастырды. Суық қысқа байланысты пуэблоларда азық-түлік азайды, сондықтан олар одан әрі сауда жасауға қарсылық көрсетті. Бірақ экспедицияның сарбаздары мен малдары пуэблолықтардың қыс айларында тамақ пісіру және жылыну үшін әдетте пайдаланатын жүгері сабақтарын көп мөлшерде жеуді тоқтатпады.

Пуэблолықтардан кек алу

Гхуфурдан келген Хауян, хроникаларда көбінесе испандық Хуан Алеман деген лақап атымен еске алынады, испандармен айырбас саудасына келісім жасаған, бірақ олардың қарым-қатынасы нашарлағаннан кейін еуропалықтарға қарсы шықты. 1540 жылдың желтоқсанында тивандықтар экспедиция тобының 40-60 жылқысын және қашырын өлтіріп, зұлсалыққа жауап берді. Испандардың тактикасы – кез келген қауырсынды дереу жазалау арқылы тойтару болды.

Ареналь және Мохо

Коронадо Карденасты мексикалық үндістердің үлкен әскерімен бірге, испандықтар Ареналь деп атаған Тива елді мекенін басып алуға жіберді. Аренальдың барлық қорғаушылары, оның ішінде испандықтар тірідей өртеген шамамен 30 тиуа халқы да өлтірілді. Тивалар өзен жағасындағы елді мекендерін тастап, испандықтар Мохо деп атаған үстіңгі жазықтағы бекіністе соңғы күресін жасады. Екінші үстіңгі жазықтағы бекініс болған болуы мүмкін, бірақ испандықтардың мәліметтері оның болуы туралы келіспейді. Коронадо бекіністі күшпен жаулап ала алмағандықтан, 1541 жылдың қаңтар-наурыз айларында Мохоны шамамен 80 күн қоршап тұрды. Соңында Мохоның қорғаушылары судан қалды және түнде қашып кетуге тырысты. Тигуэкс соғысы испандықтар қашқандарды естіп, еркектердің көбін және бірнеше әйелдерді өлтірген қырғынмен аяқталды.

Салдары

Коронадо 1541 жылы Ұлы жазықтарға жасаған жорығында Канзастың ортасына қарай, Кивираның жоқ-жасыл байлығын іздеп аттанды. Ол оралғаннан кейін Джемез Пуэблосының Това тайпасы испандықтарды жау деп санап, қарсылық көрсетті, нәтижесінде Пекосқа қарсы шайқас пен қоршау өтті. Тива тайпасы экспедиция Канзасқа аттанғанға дейін барлық пуэблоларды тастап кеткен, экспедиция кеткен соң қайтадан иеленді, бірақ кейін үлкен, біртұтас пуэблолардың пайдасына оларды тастап кетті. Коронадо 1542 жылдың сәуірінде Мексикаға қайтып келді, ал испандықтар 39 жылға соң қайта оралмады.

Мұра

1598 жылы Хуан де Онате басқарған келесі испан экспедициясы кезінде Тигуэкс провинциясындағы Пуэбло халқы қайтадан қоныстанды. Бірақ, астыртын аділсіздік 1680 жылғы Пуэбло көтерілісінде қайтадан көтерілді. Тек 1706 жылы Ла Вилла де Альбуркерке Пуэбло үшін нақты сауда бекеті ретінде құрылғанда, жергілікті халықтың құқықтары туралы ойластырыла бастады. 1700 жылдардың ортасына қарай Санта-Фе де Нуэво-Мексико үкіметі, сол кездегі губернатор Томас Велес Качупин арқылы, тума халқының жерлеріне құқықтарын мойындады. Сол кездегі Сибола қалалары қазіргі Оңтүстік Тива Сандия Пуэбло, Ислета Пуэбло және Керес Санта Ана Пуэблоға айналды.

Танымал мәдениет

Тигуэкс соғысы туралы толыққанды, кітап көлеміндегі зерттеу "Металл халқының қысы" (2013) тарихи романында кездеседі.