Тігекс соғысы – АҚШ-тағы еуропалықтар мен үндістер арасындағы алғашқы қақтығыс. 1540-41 ж. Франсиско Васкес де Коронадо экспедициясы Нуэво-Мексикодағы Пуэбло елдерімен соғысты.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тигуэкс соғысы – қазіргі АҚШ аумағындағы еуропалықтар мен жергілікті американдықтар арасындағы аталатын алғашқы соғыс. Соғыс Жаңа Испанияда, Нуэво-Мексиконың отарлану кезінде болды. Бұл соғыс 1540-1541 жылдардың қысында Франсиско Васкес де Коронадо экспедициясы Нуэво-Мексиконың Тигуэкс провинциясы болып келетін он екі немесе он үш Пуэблоға қарсы жүргізілді. Бұл ауылдар Рио-Гранде өзенінің екі жағасында, қазіргі Берналильонуң солтүстігінде және оңтүстігінде орналасқан.
Military campaign during the Spanish exploration of the Americas
The Tiguex War was the first named war between Europeans and Native Americans in what is now part of the United States. The war took place in New Spain, during the colonization of Nuevo México. It was fought in the winter of 1540 41 by the expedition of Francisco Vázquez de Coronado against the twelve or thirteen Pueblos of what would become the Tiguex Province of Nuevo México. These villages were along both sides of the Rio Grande, north and south of present day Bernalillo, New Mexico.
Өмірбаян
Эстеванико испандық экспедициясының барлаушысы ретінде келді, бірақ ол Хавикух маңында жоғалып кетті (өлтірілді деп есептелді). Сонораның мексикалық тайпалары осы туралы хабарлағаннан кейін, аймаққа келген испандық экспедициялық күштер қорқып, сақтық танытты. Олар жеті алтын қаланы іздеп келді. Осы себепті Коронадо экспедициясы ірі болды – шамамен 350 испандық қарулы әскер, көптеген жұбайлар, құлдар мен қызметшілер, сондай-ақ 2000-ға жуық мексикалық үндістер одақтастары, олардың көп бөлігі ацтектер, пурепечалар және Орталық және Батыс Мексиканың басқа да тайпаларынан болды. Экспедициямен бірге мыңдаған мал да әкелінді, олардың ішінде жылқы, есек, қой, сиыр және мүмкін шошқалар да болды. Коронадо қазіргі Нью-Мексикоға енгеннен кейін бірден Хавикухтегі Зуни пуэблосында, сонымен қатар Хавику, Сибола немесе Сибола деп те белгілі лагерь құрды. Оған Пекос Пуэблодан (қазіргі Пекос Ұлттық Тарихи Паркі) делегация келді. Делегация жетекшілерінің бірі сыйлықтар алмастырғаннан кейін экспедицияны Пекос пен Ұлы жазықтың бизон тобына жетелеуді ұсынды. Оның американдықтар үшін ерекше саналатын мұрты болғандықтан, испандықтар оны Биготес (испан тілінде "мұрт") деп атады. Коронадо сапарға Эрнандо де Альварадоны командир ретінде жіберді.
Estevanico had arrived as a scout for Spanish expedition, but he went missing (assumed killed) near Hawikuh. Reports of this by Sonoran Native Mexicans frightened later Spanish expeditionary forces that went into the region. They were seeking the Seven Cities of Gold. Due to this the Coronado expedition was large, at about 350 Spaniard men at arms, a large number of spouses, slaves, and servants, and as many as 2,000 Mexican Indian allies, mostly warriors from Aztec, Purépecha, and other tribes from central and western Mexico. The expedition also brought thousands of livestock, including horses, mules, sheep, cattle, and perhaps pigs. As soon as Coronado entered present day New Mexico, he set up camp Zuni pueblo of Hawikuh, also known as Hawikku, Cíbola, or Cibola. He was visited there soon after by a delegation from Pecos Pueblo (now Pecos National Historical Park). One of the leaders of this delegation, after exchanging gifts, offered to guide the expedition to Pecos and the buffalo herds of the Great Plains. He had a mustache, which was unusual for a Native American, and so the Spaniards called him Bigotes (Spanish for "mustaches"). Coronado sent Hernando de Alvarado as commander for the journey.
Альварадоның барлау қызметі
Альварадо Хавикух шайқасында құлаған Коронадоны қорғаған 200 жауынгердің бірі болды, өз денесімен оны Zuni қорғаушылары тастаған тастармен өлтіруден сақтап қалды. Биготес Альварадоны және тағы жиырма үш испанды, сондай-ақ мексикалық үндістердің белгісіз санын шығысқа қарай, Акомадан өтіп, Рио-Гранде аңғарына бастап кетті. Олар Тива пуэблоларының шоғырын тапты, оны Тигуэкс провинциясы деп атады, ол Тива пуэблоларының атымен аталған. Содан кейін олар өзен бойымен солтүстікке қарай Таосқа дейін саяхаттап, жол бойындағы бірнеше пуэблолардың жерін Испания үшін иеленді. Олар ақыры Биготестің Пекос ауылына жетті. Бұл далалық үндістермен жақсы дамыған саудасы бар пуэблолардың ең шығысқа орналасқаны болды. Альварадо тағы бес күн шығысқа қарай сапар шегіп, Биготестің бұрын Коронадоға айтқан бизонның үлкен тобын көрді. Ол шамамен сол уақытта майдан шебері Гарсия Лопес де Карденас бастаған алдын ала жасақ Тигуэкске келді. Тигуэкс провинциясы экспедициялар көрген ең гүлденген аймақ ретінде сипатталды, Рио-Гранде кең, тегіс шөл арқылы ағып, кең суармалы жүгері егістіктерімен. Альварадо Коронадоға экспедиция алдағы қыста сол жерге көшуі керектігін хабарлады.
Alvarado was one of 200 soldiers who had used their bodies to protect the fallen Coronado at the battle of Hawikuh, saving him from being bludgeoned to death by stones dropped by the Zuni defenders. Bigotes guided Alvarado and twenty three other Spaniards and an unknown number of Mexican Indian allies east, past Acoma and into the Rio Grande valley. There they found a cluster of Tiwa pueblos they called the province of Tiguex, named after the occupying Tiwa Puebloans. They then traveled north along the river as far as Taos, claiming for Spain the land of several pueblos along the way. They finally arrived at Bigotes's community of Pecos. This was the easternmost of the pueblos with a well developed commerce with the plains Indians. Alvarado journeyed another five days easterly to see the vast buffalo herds that Bigotes had earlier described to Coronado. He returned to Tiguex at about the same time an advance party led by Field Master García López de Cárdenas also arrived. The Tiguex Province was described as the most prosperous area the expeditions had seen, with the Rio Grande flowing through a wide, level, desert with vast irrigated cornfields. Alvarado notified Coronado that the expedition should move there for the oncoming winter.
Гуфур кемпингінің аумағы
Бас штаб құру үшін Карденас Тигуэкс пуэблоларының ең үлкенінің бірі Гуфурда (Куфор немесе Алканфор деп те аталады) лагерь құрды. Коронадо Гуфурды Солтүстік Тива тілінде сөйлейтін пуэблондардан жабдықтау алуға арналған әскери база ретінде пайдаланды. Экспедиция бастапқыда Тигуэкс пуэблоларынан моншақтар мен әсемдемелерге азық-түлік пен киім-кешек алмастырды. Суық қысқа байланысты пуэблоларда азық-түлік азайды, сондықтан олар одан әрі сауда жасауға қарсылық көрсетті. Бірақ экспедицияның сарбаздары мен малдары пуэблолықтардың қыс айларында тамақ пісіру және жылыну үшін әдетте пайдаланатын жүгері сабақтарын көп мөлшерде жеуді тоқтатпады.
To establish a headquarters, Cárdenas set up camp at one of the largest of the Tiguex pueblos, Ghufoor (also called Coofor or Alcanfor). Coronado used Ghufoor as a military base from which to gain supplies from the Northern Tiwa speaking Puebloans. The expedition traded beads and trinkets for food and clothing for their winters in Ghufoor from the Tiguex pueblos at first. Due to a harsh winter, provisions became scarce for the Pueblo, so they resisted further trades. The expedition's men and livestock still continued to consume much of the post harvest cornstalks normally used by the Puebloans for cooking and heating fuel during the winters.
Пуэблолықтардан кек алу
Гхуфурдан келген Хауян, хроникаларда көбінесе испандық Хуан Алеман деген лақап атымен еске алынады, испандармен айырбас саудасына келісім жасаған, бірақ олардың қарым-қатынасы нашарлағаннан кейін еуропалықтарға қарсы шықты. 1540 жылдың желтоқсанында тивандықтар экспедиция тобының 40-60 жылқысын және қашырын өлтіріп, зұлсалыққа жауап берді. Испандардың тактикасы – кез келген қауырсынды дереу жазалау арқылы тойтару болды.
Xauían from Ghufoor usually referred to in the chronicles by the Spanish nickname of Juan Alemán, had established a bartering deal with the Spanish but opposed the Europeans after they became hostile. In December 1540, Tiwans retaliated for the abuses by killing 40 to 60 of the expedition's free roaming horses and mules. Spanish tactics were to react to any provocation with immediate retaliation.
Ареналь және Мохо
Коронадо Карденасты мексикалық үндістердің үлкен әскерімен бірге, испандықтар Ареналь деп атаған Тива елді мекенін басып алуға жіберді. Аренальдың барлық қорғаушылары, оның ішінде испандықтар тірідей өртеген шамамен 30 тиуа халқы да өлтірілді. Тивалар өзен жағасындағы елді мекендерін тастап, испандықтар Мохо деп атаған үстіңгі жазықтағы бекіністе соңғы күресін жасады. Екінші үстіңгі жазықтағы бекініс болған болуы мүмкін, бірақ испандықтардың мәліметтері оның болуы туралы келіспейді. Коронадо бекіністі күшпен жаулап ала алмағандықтан, 1541 жылдың қаңтар-наурыз айларында Мохоны шамамен 80 күн қоршап тұрды. Соңында Мохоның қорғаушылары судан қалды және түнде қашып кетуге тырысты. Тигуэкс соғысы испандықтар қашқандарды естіп, еркектердің көбін және бірнеше әйелдерді өлтірген қырғынмен аяқталды.
Coronado sent Cárdenas with a large force of Mexican Indian allies to conquer a Tiwa pueblo the Spaniards called Arenal. All of Arenal's defenders were killed, including an estimated 30 Tiwas who the Spaniards burned alive at the stake. The Tiwas abandoned their riverside pueblos and made their last stand in a mesa top stronghold the Spaniards called Moho. There may have been a second mesa top stronghold as well, but Spanish accounts differ on its existence. Coronado was not able to conquer the stronghold by force, so he laid siege to Moho for about 80 days in January–March 1541. Finally, Moho's defenders ran out of water and attempted to escape in the night. The Tiguex War ended in a slaughter when Spaniards heard the escapees and killed almost all the men and several women.
Салдары
Коронадо 1541 жылы Ұлы жазықтарға жасаған жорығында Канзастың ортасына қарай, Кивираның жоқ-жасыл байлығын іздеп аттанды. Ол оралғаннан кейін Джемез Пуэблосының Това тайпасы испандықтарды жау деп санап, қарсылық көрсетті, нәтижесінде Пекосқа қарсы шайқас пен қоршау өтті. Тива тайпасы экспедиция Канзасқа аттанғанға дейін барлық пуэблоларды тастап кеткен, экспедиция кеткен соң қайтадан иеленді, бірақ кейін үлкен, біртұтас пуэблолардың пайдасына оларды тастап кетті. Коронадо 1542 жылдың сәуірінде Мексикаға қайтып келді, ал испандықтар 39 жылға соң қайта оралмады.
Coronado then set off on his 1541 foray across the Great Plains to central Kansas in search of the chimerical riches of Quivira. Upon his return, the Towa Indians of Jemez Pueblo had decided the Spaniards were enemies and turned hostile, resulting in a battle and siege against Pecos. The Tiwas had abandoned all Pueblos until the expedition left for Kansas, at which point they reoccupied them, but later abandoned them in favor of larger singular Pueblos. Coronado withdrew back to Mexico in April 1542, and the Spaniards would not return for 39 years.
Мұра
1598 жылы Хуан де Онате басқарған келесі испан экспедициясы кезінде Тигуэкс провинциясындағы Пуэбло халқы қайтадан қоныстанды. Бірақ, астыртын аділсіздік 1680 жылғы Пуэбло көтерілісінде қайтадан көтерілді. Тек 1706 жылы Ла Вилла де Альбуркерке Пуэбло үшін нақты сауда бекеті ретінде құрылғанда, жергілікті халықтың құқықтары туралы ойластырыла бастады. 1700 жылдардың ортасына қарай Санта-Фе де Нуэво-Мексико үкіметі, сол кездегі губернатор Томас Велес Качупин арқылы, тума халқының жерлеріне құқықтарын мойындады. Сол кездегі Сибола қалалары қазіргі Оңтүстік Тива Сандия Пуэбло, Ислета Пуэбло және Керес Санта Ана Пуэблоға айналды.
By the time of the next Spanish expedition led by Juan de Oñate in 1598, the Pueblo people in the Tiguex Province had reestablished themselves. But the underlying hostility eventually resurfaced in the 1680 Pueblo Revolt. It wasn't until 1706 when La Villa de Alburquerque was established as an actual trade outpost for the Pueblos, that Native rights were finally being given thought. By the mid 1700s, Native American rights to their land were being recognized by the Santa Fe de Nuevo México government, by then governor Tomás Vélez Cachupín. The cities of Cibola of that time, have since become the modern Southern Tiwa Sandia Pueblo and Isleta Pueblo, and Keres Santa Ana Pueblo.
Танымал мәдениет
Тигуэкс соғысы туралы толыққанды, кітап көлеміндегі зерттеу "Металл халқының қысы" (2013) тарихи романында кездеседі.
The only book length treatment of the Tiguex War is in the historical novel, Winter of the Metal People (2013).