Кіріспе

Sandia Pueblo (/s//æ//n/'/d//iː//ə/; Tiwa: Tuf Shur Tia) – АҚШ-тың федералды түрде мойындалған түпкі американдық Pueblo тайпасы, Нью-Мексико штатының орталық бөлігіндегі Рио-Гранде жарылысының шығысында орналасқан, сол аттас резервацияда тұрады. Бұл штаттың 19 американдық Pueblo тайпасының бірі және шығыс Pueblo тайпаларының қатарында саналады. 2010 жылғы халық санауы бойынша халқы 427 адамды құрайды. Халық дәстүрлі түрде Тива тілінде сөйлейді, бұл Таноан тобына жататын тіл, бірақ дәстүрлі тілді сақтау кейінгі ұрпақтардың арасында азайған. Олардың тайпалық үкіметі Сандия казиноын, Bien Mur үнді нарығы орталығын және Сандия көлдері демалыс аймағын басқарады, сондай-ақ Pueblo-ның бизнес және саяси мәселелердегі еркін білдіреді.

Атауы

Пьюэблоның тива тіліндегі атауы – Туф Шур Тиа, яғни "Жасыл қамыс орыны", жасыл боскеге (ланг ес) сілтеме жасайды. Дегенмен, көне құжаттарда бұл ауылдың алғашқы атауы Нафиат (тива тілінде: "Жел шаңды желбірететін жер") болғаны айтылады. 17 ғасырдың басында ол Сандия (испан тілінде: "қарбыз") деп аталды, және оның себебіне қатысты түрлі болжамдар бар. Бірінің айтуынша, онда өсірілген бір түрлі қабақ испандықтарға Шығыс жарты шардан таныс қарбызды еске салған. Екіншілері, саяхатшылар сол жерде sandía de culebra немесе sandía de la pasión деп аталатын шөптерді тапқан деседі. Бірақ ең сенімді және жиі айтылатын түсіндірме – испандықтар күн батқанда тауды көрген соң оны Сандия деп атаған. Сандия таулары қызыл түсті, ал өсімдік жабыны арт жағынан жарық түскенде жасыл "қабық" сияқты жарқырап көрінеді, осылай кесілген қарбызға ұқсайды. Тауға ең жақын елді мекен таудың атын алды, жылдар бойы Сан-Франциско-де-Сандиядан Нюэстра-Сеньора-де-лос-Долорес-де-Сандияға, содан кейін Нюэстра-Сеньора-де-лос-Долорес-и-Сан-Антонио-де-Сандияға дейін өзгеріп, ақырында Сандия Пуэбло немесе Сандия Пуэблосы болып қалыптасты.

География

Пьюэбло 85-ші тас жолдан үш шақырым оңтүстікке қарай, Оңтүстік Сандовал округі мен Солтүстік Берналильо округінде орналасқан. Ол оңтүстікке қарай Альбукерки қаласымен, ал шығысқа қарай Сандия тауларының етегімен шектеседі – бұл жер бедері халыққа қасиетті және дәстүрлі экономиканың орталық бөлігі болған, қазір де қауымның рухани өмірінде маңызды рөл атқарады. "Боске" деп аталатын орманды аймақ резервацияның қалған бөлігін қоршап тұрады және отын мен жабайы аңға көз болып табылады. 2000 жылғы халық санауы бойынша 4414 тұрғын тіркелді. Оның аумағында Сандия Пуэбло ауылы және Берналильо қаласының бір бөлігі (3235 адам) орналасқан. 2014 жылы АҚШ Конгресі Сандия Пуэбло елді мекенінің техникалық түзетулер заңын (S. 611; 113-ші Конгресс) қабылдады, осы заңға сәйкес федералды үкімет Sandia Pueblo-ға жерді беруге міндеттенді.

Ежелгі дәуір

Пуэбло мәдениеті 700-1100 жылдар аралығында қалыптасты, оны ерекше діни сенімдері мен амалдары және халықтың көптеп өсуі сипаттайды. 1100-1300 жылдар аралығы Ұлы Пуэбло кезеңі деп аталады, бұл кезең Пуэбло халқының ынтымақтастығымен және қауымдық Ұлы Кива рәсімімен ерекшеленеді. Сандия пуэблосы 14 ғасырдан бері қазіргі орналасқан жерінде тұрып келеді, сол кезде олар 20-дан астам пуэблодан құралған. Олар өркендеген қауымдастық болды, Коронадоның 1539 жылы келген кезде (Пуэбло IV дәуірінде) олардың саны 3000-ға жетеді.

Батыспен кездесу және Жаңа Испанияның өмір сүруі

Испан конкистадоры Франсиско Васкес де Коронадо 1539 жылы Сиболаның жеті қаласын табу экспедициясы кезінде Сандия пуэблосын "жазды". 1610 жылы Фрай Эстебан де Перея келді. Ол атақты испан отбасының ұрпағы, Жаңа Мексикадағы монахтардың сақшысы, комиссары және қамқоршысы болды және өкіметі шегінде инквизицияны іске асыруға жауапты болды. 1617 жылы аймақ Сан-Франциско миссиясының орталық кеңсесіне айналды. Испандықтар Сандия пуэблосының мүшелерінен салық алып, оларды мексикалық шіркеулер мен кендерде жұмыс істеуге құлдыққа салды. Осы зұлматқа қарсы наразылықтың нәтижесінде, Зия және Хемез көтерілісшілеріне пана берген Сандия, 1680 жылдың 10 тамызында Попе басқарған испандық билікке қарсы Пуэбло көтерілісіне қатысқан пуэблолардың бірі болды, бұл испандықтарды 1692 жылы Диего де Варгас қайта басып алғанға дейін аймақтан қуды. Бірақ олар бостандыққа қол жеткізе алмады, өйткені Попе және оның ізбасары Луис Тупату испандықтар мен шабуыл жасаушы тайпалар сияқты ауыр салықтарды жинады. Көтерілісі үшін жаза ретінде сол кездегі әкім Антонио де Отермин 26 тамызда сол кездегі тастап кетілген ауылды өртеп жіберуге бұйрық берді. Көршілес Хопи жеріне қашқаннан кейін Сандиядағы шіркеу қорғаусыз қалды және тоналды. Сандиялар әрбір испандық шабуылдан кейін қайта оралды, 1742 жылдың қарашасында 441 аман қалған Сандия тұрақты түрде қоныстанды. 1762 жылы әкім Томас Качупин Сандия пуэблосын қайта құруға бұйрық берді (бірақ оның басты мақсаты - онда пана тапқан Хопилерді орналастыру) Альбукеркидегі елді мекен мен жартылай көшпелі Навахо және Апачи тайпаларының шабуылдары арасындағы буфер ретінде. Соның салдарынан Сандияға үздіксіз шабуылдар жасалды, мұндай оқиғалардың ең қасіреттісі 1775 жылы болды, онда Команчи шабуылында отыз адам қаза болды. Хопилер Сандиядан оқшауланғандықтан, Пуэблодағы олардың ықпалын азайтатын шабуылдың салдарына ұшырады. Испан конкистадорларымен болған соғыстар мен көршілес тайпалардың шабуылдары салдарынан Сандия пуэблосы азайып, 1748 жылы 350 адамнан, 1900 жылы 74 адамға дейін кеміді.

Мексика мен Құрама Штаттардағы өмір

1820 жылы Мексика Тәуелсіздік соғысының соңында аймақтың билігі мексикалықтардың қолына өтті. Жаңа республика құру және бұрынғы бағынбаушылық тарихы бар алыс аумақтарды бірден басқару қиындық тудырды, соның салдарынан Нью-Мексико Америка колонияларындағы тиімді басқарудың жоқтығына ұқсас, қысқа мерзімді жартылай тәуелсіздік кезеңін бастан өткерді. Америка тарихында бұл кезең көбінесе мексикалық биліктің нашар болуымен байланысты, бұл аймақты американдық пионерлердің енуіне және қоныстануына мүмкіндік берді, сондықтан ол "Жабайы Батыс" деп аталады. 1848 жылы Мексика-Америка соғысы аяқталғаннан кейін Нью-Мексико аумағы АҚШ-қа өткізілді. Зебулон Пайк 19 ғасырдағы экспедициясы барысында Сандия тауларын атап өтіп, оларды "Сан-Дис" деп атады. Альбукерки мен Санта-Феде үнді балаларға арналған мектептер салынғанда, Сандия тайпасынан шыққан оқушылар да білім алды. Дегенмен, американдық мәдениет тайпаға екінші дүниежүзілік соғысқа дейін күшті әсер етпеді, сол кезде тайпа ұлттық қорғанысқа сегіз жас жігітін құрбан етті. Тайпалық билік кейде штаттық және федералдық билікпен келіспеушіліктерге ұшырайды. Олар Сандия тауларының шығысындағы жерге ұзақ жылдардан бері талап етуді жалғастырып келеді және 1966 жылы Сандия шыңына трамвай салуға қарсылық көрсетті. 1994 жылы тайпа казино ашты, одан кейін оны кеңейтіп, қонақ үй салды. Казиноның амфитеатрында Альбукерки арқылы өтетін көптеген іс-шаралар өтеді, ал штаттың ірі қалалық орталығына жақын орналасқандықтан, ол құмар ойыншылардың арасында танымал орынға айналды.

Үкімет

Аңшылық үкіметінде білім беру, полиция, техникалық қызмет көрсету, денсаулық сақтау және әлеуметтік қызметтер, қоршаған ортаны қорғау және экономикалық даму бөлімдері бар. "Губернатор, лейтенант-губернатор, соғыс бастығы және лейтенант-соғыс бастығы Сандияның мәдени дәстүріне сәйкес жыл сайын тағайындалады. Әрбір адам қатарынан бірнеше мерзімге тағайындалуы мүмкін. Губернатор мен соғыс бастығы өмір бойына Тайпалық Кеңес мүшесі болады. Соғыс бастығы мен лейтенант-соғыс бастығы Пуэблода өткізілетін барлық діни шараларға жауапты. Губернатор күнделікті үкіметтік жұмыстарды бақылайды, ал лейтенант-губернатор Тайпалық Соттың судьясы болып табылады."

Дін

Сандиялықтар – дінге терең берілген халық. Алғашқы хабарламаларда қасиеттілердің мүсіндеріне, яғни сантосқа табыну туралы айтылады, бұл құбылыс Оңтүстік-Батыста кең таралған. Атақты түрде католик болғанымен, олар католицизмге дейінгі дәстүрлерін көптеп сақтап қалған. Олардың мерекесі – көптеген Пуэбло халқына ортақ дәстүр – жыл сайын 13 маусымда, әулие Антонийдің мерекесі күні тойланады. Бұл той, немесе фиеста деп аталатын шара, жалпы жұртқа ашық. Музыка мен би осы рәсімнің маңызды бөлігі болып табылады, және оған қатысу – үлкен құрмет. Олар тауды өздерінің ресми символы ретінде пайдаланады.

Тіл

Бүгінде ағылшын тілі Пуэбло халқының ортақ тілі болып табылады, бірақ оған Оңтүстік Тива және испан тіліндегі сөздер мен тіркестер араласып кеткен. Ескі буын Оңтүстік Тива, испан және ағылшын тілдерінде сөйлейді, ал жас буын тілдік дәстүрлерді ата-бабаларындай сақтап қалмағандығы айтылады. Көптеген испан сөздері, мысалы, "хорно" ("пеш" деген мағынадағы испан сөзі) және "боске" ("орман" деген мағынадағы испан сөзі) сияқтылары қазір "американдық" акцентпен айтылады. (Хорно, әлі де қолданыстағы сыртқы керамикалық пешке қатысты, ['hor no] деп айтылады (испан тілінде ['or no] сөзімен салыстырыңыз), ал боске ['bas ki] деп айтылады (испан тілінде ['bos ke] сөзімен салыстырыңыз). Сандияда Оңтүстік Тива тілі музыкада, салтанаттарда және күнделікті өмірде әлі де қолданылады.