Кіріспе

Анагама пеші (жапонша: 穴 / Хирагана: あながま) – 5 ғасырда Қытайдан Корея арқылы Жапонияға әкелінген қыш ыдысының ежелгі түрі. Бұл Оңтүстік Қытайдағы серпіліс айдаһар пешінің бір түрі, оның одан әрі дамуы да көшірілді, мысалы, от жағу кеңістігін ноборигама пешіндегі бірнеше камераларға бөлу арқылы. Анагама (жапонша «үңгір пеш») – бір шетінде оттық, екінші шетінде түтін шығаратын тесігі бар от жағу камерасынан тұрады. «Оттық» термині отты өртейтін орынды сипаттаса да, отты өртейтін орынды ыдыстардан физикалық түрде бөліп тұратын құрылым жоқ. Анагама термині еңіс туннель пішінде салынған, бір камералы пештерді сипаттайды. Шындығында, ежелгі пештерді кейде сазды жартастарға ойып жасалған туннельдер арқылы салған. Анагама отынмен қыздырылады, бұл қазіргі көптеген қыш өндірушілер қолданатын электрмен немесе газбен жұмыс істейтін пештерден өзгеше. От жағу үшін үздіксіз отын жеткізіп беру қажет, себебі ыстық пешке лақтырылған ағаш өте жылдам жанып кетеді. От жағу тәулік бойы жүргізіледі, сонда температура, күлдің мөлшері, қабырғалар мен ыдыстардың ылғалдылығы және т.б. сияқты әртүрлі факторлар ескеріледі, сондай-ақ отқа жағылған ыдыстар пештің ішінде қалай көрінетіні де маңызды. Ағаш жағу 1400°C (2500°F) дейін жылу ғана емес, сонымен қатар ұшқыш күл мен тұздарды да бөліп шығарады. Ағаш күлі от жағу кезінде ыдыстардың бетіне орналасады, ал от, күл және қыш минералдары арасындағы күрделі өзара әрекеттесу табиғи күл глазурін құрайды. Бұл глазурьдің түсі, текстурасы және қалыңдығы әртүрлі болуы мүмкін – тегіс және жылтырдан бастап, дөңгелек және кедір-бұдырлыға дейін. Ыдыстардың пешке орналасуы керамиканың сыртқы түріне айқын әсер етеді, себебі оттыққа жақын орналасқан ыдыстар күлдің қалың қабаттарымен жабылуы немесе тіпті қорларға батыруы мүмкін, ал пештің тереңінде орналасқандары күлдің әсерінен жұмсақ түс алуы мүмкін. Орын-жайына байланысты басқа факторларға температура мен тотығу/тотықсыздану жатады. Пештегі орналасудан басқа (басқа отынмен жұмыс істейтін пештердегідей), ыдыстардың бір-біріне жақын орналасуы оттың жолына әсер етеді, сондықтан пештің жергілікті аймақтарындағы ыдыстардың сыртқы түрі де өзгеруі мүмкін. Анагама пешін толтыру – от жағудың ең қиын бөлігі деп есептеледі. Қыш өндіруші пешке қалай от келетінін көзге елестетуі керек және осы сезімді пайдаланып, «отпен сурет салу» керек. От жағудың ұзақтығы пештің көлеміне байланысты және 48 сағаттан 12 немесе одан да көп күнге созылуы мүмкін. Пештің суынуына да шамамен осы уақыт керек. Ірі азиялық пештерде бірнеше ауылдық қыш өндірушілердің бірігіп жұмыс істеуі туралы тарихи жазбаларда әр от жағу үшін бірнеше апта бойы үздіксіз от жағу айтылады.

Пештің түрлері

Анагама стилінің бір түрі – варитаке пештері. Варитаке пешінің құрылымы анагамаға ұқсас, бірақ оның ұзындығы бойымен әрбір бірнеше метр сайын бөлік қабырғалары орнатылған. Әрбір бөліктің жанынан от жағуға болады. Ноборигама 登り窯 – камералық қанатты пеш те беткейге салынған, және әрбір келесі камера алдыңғысынан биік орналасқан. Ноборигама камералары арасында от жағу тесіктері жасалған. Мұндай қанатты пештер Жапонияда 17 ғасырдан бері қолданылып келеді. Жапониядағы ең үлкен жұмыс істеп тұрған ноборигама пеші Шига префектурасының оңтүстік бөлігіндегі Шигаракиде орналасқан. Ренбошики ноборигама – көп камералы қанатты пеш. Ноборигама мен анагама стильдерінің арасында көптеген айырмашылықтар бар. Мысалы, анагама төменгі жағында от жанып тұратын жартылай түтік (ұзын күмбез) сияқты. Ноборигама – бұл әрбір камераның келесісіне отты жеткізуге мүмкіндік беретін тесіктермен біріктірілген жартылай түтіктер (аркалар немесе қысқа күмбездер, бір-бірін нығайтады) жиынтығы. Джагама (жылан пеш немесе айдаһар пеш) анагама, ноборигама және варитаке пештерімен байланысты, және Қытайда кемінде 3 ғасырдан бері кеңінен қолданылып келеді. Джагама анагама пештеріне ұқсас түтік пішіндес, бірақ шамамен 60 метрге дейін ұзын болуы мүмкін. Бөліктерге бөлінген және жанынан от жағатын болса да, жагамада бөлік қабырғалары жоқ, оның орнына, ыдыстарды тығыз үйіп, уақытша қабырғалар жасалады.

Сипаттамалары

Үстіне көтерілетін пештердің басты артықшылығы – жанатын отыннан шыққан жылу қайта пайдаланылады, сол жылу пештің бірнеше бөлігін қыздырады. Пештің төменгі бөлігін өртеу кезінде пайда болатын ыстық газдар жоғарыдағы камераларды алдын ала қыздырады. Сонымен қатар, салқындатылған ыдыстар мен төменгі қабырғалар кіретін ауаны қыздырады. Осылайша, жоғарғы камералардағы ыдыстарды өртеу үшін ыдыстарды, қабырғаларды және ауаны ең жоғары температураға жеткізуге қажетті қосымша отын ғана керек болады. (Термодинамикалық тұрғыдан алғанда, жанудың жоғары температурасы және салқындатылған газдардың төмен температурасы тиімділіктің артық екенін көрсетеді.) Қазіргі заманғы құбырлы пештер ыстық газдардың қозғалысына қарама-қарсы бағытта ыдыстарды жылжыту арқылы тиімділікті және өнімділікті одан әрі арттырады. Бұл пештердің барлығы ауамен жабдықтау және өртелетін ыдыстарды алмастыру үшін екі қарсы ағынды жылу алмасу механизмін пайдаланады, бұл жылудың минималды жоғалуын қамтамасыз етеді. Бұл механизмдердің әрқайсысы қарсы ағынды жылу алмасу принципімен жұмыс істейді, ерекшелігі – ыдыстар сұйық емес. Камералы және жартылай камералы түрлерінің артықшылығы – олардың ішінара төмен қарай ауа тарту режимінде жұмыс істеуі, бұл өртеу нәтижелерін ыдыстардың орналасуына азырақ сезімтал етеді. Кішкентай үстіне көтерілетін пештердің кемшілігі – кіретін ауаның салдарынан тез суынуға бейімділік.