Кіріспе

Осман империясындағы конституциялық монархия кезеңі (1908–1920)

Екінші конституциялық дәуір (; İkinci Meşrutiyet Devri) – Осман империясындағы 1908 жылғы жас түркі төңкерісі мен 1920 жылғы Бас Ассамблеяның таратылуы арасындағы, империяның құлдырау кезеңінде парламенттік биліктің қайта орнатылған кезеңі. Сұлтан Абдулхамид II-нің абсолюттік билігіне жас түрктер қарсы шықты, ол реформаторлардың құпия қозғалысы болып, конституциялық монархияны қалпына келтіруді талап етті. 1908 жылы жас түрктердің ішіндегі «Одақ және прогресс комитеті» (CUP) фракциясы Абдулхамид II-ді 1876 жылғы либералды конституцияны және жас түрк төңкерісіндегі Бас Ассамблеяны қайта орнатуға мәжбүр етті. Абдулхамид бұған дейін парламент пен конституцияны 1878 жылы, олар енгізілгеннен екі жыл өткен соң тоқтатқан еді. Алғашқы конституциялық дәуірде саяси партиялар болмаған, екінші дәуірде империя ішінде бұрын-соңды болмаған саяси көптік пен ашық сайлаулар өтті. Бұл кезең саяси тұрақсыздықпен сипатталды, өйткені оппозициялық топтар CUP үстемдігіне және оның күшейе берген репрессивті бейіліне қарсы тұруға тырысты. 1909 жылы CUP 31 наурыздағы оқиға кезінде Константинопольден (Истанбул) уақытша қуылды, бұл қала гарнизонының сарбаздарының бүлік көтергенінен туған реакциялық көтеріліс болды. Дағдарыстан кейін Абдулхамид II тақтан алынып, оның інісі Мехмед V сұлтан болып тағайындалды. Екінші ірі партия – «Азаттық және келісім партиясы» CUP-пен билік үшін күресіп тұрды. 1912 жылғы жалпы сайлауда CUP-тың сайлауда алаяқтық жасауынан кейін, оның әскери қанаты 1912 жылдың шілдесінде сәтті төңкеріс жасады. CUP келесі жылы төңкеріс арқылы билікті қайта алып, басқа оппозициялық партияларды қуғынға түсірді, «Үш паша» – Талаат паша, Энвер паша және Джемал паша басқаратын бірпартиялық жүйені орнатты. Империя тұрақты дағдарыс жағдайында болды, себебі үнемі аумақтық шығындарға ұшырады: Болгария тәуелсіздігін жариялады, Австрия-Мажарстан Боснияны аннексиялады, ал Осман Македониясындағы этникалық қақтығыстар тоқтамай жалғасты. Италия 1911 жылы Осман Триполитаниясына басып кірді, ал империя 1912 жылы Балқан одағы Румелияны басып алғанда Еуропадағы қалған аумағының көп бөлігінен айырылды. 1914 жылы Осман империясы Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысты, ал радикалданған CUP империяның армян, ассириялық және грек азаматтарына қарсы этникалық тазалау мен геноцид жасады, бұл оқиғалар кейде «Кейінгі Осман геноцидтері» деп аталады. 1918 жылы Осман империясы капитуляциялағаннан кейін CUP басшылығы эмиграцияға қашып кетті, ал одақтастар Константинопольді басып алды. Осман парламенті Анкарадағы түрік революционерлерімен Амасия протоколына қол қойып, «Мисак-и Милли» (Ұлттық келісім) келісіміне келісіп, одақтастардың наразылығын тудырды. Лондон конференциясынан кейін Осман империясын бөлу жоспарлары күшейген кезде одақтастар жиналысты таратуға мәжбүр болды, осылайша Екінші конституциялық дәуір аяқталды. Көптеген парламентарийлер Түркияның Тәуелсіздік соғысы кезінде Ұлы Ұлттық Ассамблеяның мүшелері болды және ақырында республикада мансаптарын жалғастырды.

Өмірбаян

Француз революциясы мен Наполеон соғыстарының салдарынан ұлтшылдық және ұлттық мемлекеттер сияқты идеялар кеңінен тарады, бұл көпмәдени елдер мен империялардың азшылық этникалық топтар үшін заңды болып көрінуін қиындатты. Осман империясы да осы ұлтшылдық толқынынан тыс қалмады, және оның христиан халқы, әсіресе, толық тәуелсіздік талап ету үшін көтеріліс жасауды бастады. Осман билігімен байланысы жоқ христиандардың тәуелсіздік талаптары империяның бұрынғы көпмәдени қоғамын теріс өзгертіп, көршілер арасында зорлық-зомбылық пен күдік тудырды. Империяның көптеген мәселелерін шешу үшін 1839–1876 жылдар аралығында Танзимат реформалары жүзеге асырылды. Бұл реформалар Осман империясын жаңғырту ғана емес, сонымен қатар этно-діни емес, Осман әулетіне деген ұлттық мақтанышқа негізделген біртұтас Осман ұлттық санасын қалыптастыру мақсатын көздеді. Империя алдындағы тағы бір мәселе – христиан халқының Еуропа державаларының сыртқы қолдауы арқасында мұсылман халқымен салыстырғанда айтарлықтай экономикалық жетістіктерге қол жеткізуі болды. Сондықтан орталықтандыру және экономикалық ұлтшылдық Османшылдық пен Танзиматтың маңызды мақсаттары болды. Олардың мақсаты – ескірген Миллет жүйесін жою сияқты бұрынғы автономды қоғамдық бөлімдерді біріктіру арқылы заң алдында барлығына теңдік құру, сондай-ақ үкіметке мұсылман халқына байлық пен мүмкіндіктерді қайта бөлуге мүмкіндік беру болды. Абдулхамид II 1876 жылы Осман империясындағы реформалардың шарықталу кезеңінде таққа отырды. Оның сұлтан ретіндегі алғашқы қадамдарының бірі – Осман империясын конституциялық монархияға айналдыру болды, осылайша империяның демократиямен алғашқы, бірақ қысқа ғасырлық тәжірибесі – Бірінші конституциялық дәуір басталды. Алайда, 1877–1878 жылдардағы Ресейдің басып кіруінен кейін, соғысты басқарудағы сыннан кейін Абдулхамид сұлтан ретіндегі конституциялық өкілеттігін пайдаланып парламент пен конституцияны тоқтата тұрды. Оның орнына ол империяның ислами сипатын және өзінің халифа ретіндегі мәртебесін баса назарлайтын автократ ретінде билік жүргізді (замандастары атап өткендей, көптеген адамдар жаңа режимге бірнеше жылдан кейін оның ескірген деспотизміне қайта оралуды қалады). 1877–78 жылдардағы Ресейге қарсы соғыс империя халқының көп бөлігі үшін ауыр соққы болды. Ресей әскері Константинопольге (Истанбул) жақын келді, сонымен қатар соғыс кезінде көптеген Балқан мұсылмандары қуып шығарылды және қаза тапты. Нәтижесінде 1878 жылғы Берлин шарты көптеген Балқан елдерінің тәуелсіздігін және Кавказ вилаяттарының жоғалуын бекітті. 1881 жылы империя банкротқа ұшырағанда Осман экономикасы Еуропа державалары бақылауындағы Осман мемлекеттік қарыз басқармасының бақылауына көшті, ол империяның қаржысын басқаруға арналған еді. Хамиди автократиясының негіздемесі империяның құламауына жол бермеу болғанымен, көптеген адамдар Абдулхамидтің батыс державаларының қысымына егемендік, жер және экономиканы беру арқылы мойынұсқағанын екі жүзділік деп санады. Осман экономикасындағы Осман христиандарының үстемдігі және Осман қаржысына Еуропаның бақылауы мұсылман халқының арасында христианға қарсы ксенофобияға әкелді. Осман христиандары, әсіресе Осман армяндары, Хамиди қанағатсыздықтарынан (1894–1896) кейін Осман азаматтары ретінде өздерінің қауіпсіздігін сезінбей бастады және үкіметтен автономия талап ете бастады. Осы жағдайда «Жас түріктер» қозғалысы империядағы Абдулхамид II сұлтанның абсолютизміне қарсы шыққан элементтердің еркін коалициясы ретінде құрылды. Конституционализмге деген ортақ сеніммен біріктірілген олар Осман империясындағы зайырлы заңды кодификациялау Осман ұлтшылдығын дамытады және этникалық қақтығыстарды болдырмайды, соның арқасында империя қалған Балқан аймақтарын сақтап қалуға көмектеседі деп мәлімдеді.

Жас түрік төңкерісі (1908)

Жас түрік төңкерісі Македониядағы Біріккен және Даму Комитетінің (БДК) жақтастарының шағын көтерілісімен басталды және империя бойынша жылдам тарады. Македониядағы көпұлтты вилайеттер жылдар бойы биліктің құлдырауына тап болды және «Македония күресі» деп белгілі этникалық қақтығысқа ұшырады. Бұл, аймақтағы әскери шенеуніктер үшін жүйені реформалауді уәде еткен БДК сияқты революциялық ұйымдарға қосылуды тартымды етті. Провинцияны қайта бақылауға ала алмаған Сұлтан Абдулхамит II 1876 жылғы конституцияны қайта жариялады және 1908 жылдың 23 шілдесінде парламентті қайта шақырды. Төңкерістен кейін билік бұлжымай сарай (Абдулхамит), Жоғарғы Порта және БДК арасында бөлісті, оның Орталық Комитеті әлі де Салоникада орналасқан және қазіргі күшті жасырын күштер тобын білдірді. 1876 жылғы жаңартылған Осман Парламенті екі палатадан тұрды: Сенат (жоғарғы палата) және Депутаттар палатасы (төменгі палата). Депутаттар палатасы халық тарапынан сайланды, әр 50 000 еркекке, 25 жастан асқан және салық төлеген азаматтарға бір депутаттан берілді. Сенаторлар, керісінше, Сұлтан тарапынан өмір бойына тағайындалды, 40 жастан асып, олардың саны Депутаттар палатасы мүшелерінің үштен бірінен аспауы керек еді. Жалпы сайлау әр төрт жыл сайын өткізілуге тиіс болды. Алайда, жалпы халық Парламентте өкілдік еткісі келген депутаты үшін тікелей дауыс бермеді. 15 сайлау округінің әрқайсысында тіркелген сайлаушылар 500 сайлаушыға 1 делегаттан сайлауға құқылы болды, ал бұл делегаттар (сайланған әкімшілік кеңестер) Палатадағы өкілдерді таңдаудың нақты құқығына ие болды. Сонымен қатар, аумақтарды басқару осы делегаттарға сайланған Әкімшілік Кеңестерде сеніп тапсырылды. Осылайша, бұл Кеңестер сайланды және сайлау алқасы ретінде ғана емес, сонымен қатар провинциялар мен аудандардағы жергілікті билік ретінде де қызмет етті (түрікше: вилайеттер).

Бастапқы қайта ашу (1908-1909)

Конституция мен парламент қайта құрылғаннан кейін, көптеген Жас түркі ұйымдары, CUP сияқты, саяси партияларға айналды. Дегенмен, конституцияны қайта орнату мақсатына қол жеткізгеннен кейін, осы біріктіруші фактордың жоқтығынан CUP және революция жарылып, түрлі фракциялар пайда бола бастады. Мехмед Сабахеттин басқарған либералды Жас түркі фракциясы «Еркіндік» партиясын құрды, ал 1911 жылы – «Еркіндік және келісім» партиясын. «Еркіндік» партиясы либералды көзқараста болды, британдық ықпалы күшті және сарайға жақын тұрды. CUP либералдармен ынтымақтастық жасағанымен, олардың мақсаттары күрт өзгеше болды. Либералдар әкімшілік децентрализацияны және реформаларды жүзеге асыру үшін еуропалық көмекті жақтады, сондай-ақ индустрияландыруды қолдады. CUP-тің негізін қалаушылардың екеуі – Ибрагим Темо мен Абдулла Чевдет 1909 жылғы ақпанда Осман демократиялық партиясын құрды. Паристен отанына оралған Ахмет Риза Парламент палатасының төрағасы болды және CUP радикалданған сайын одан алшақтады. Жас түркі революциясынан кейін Адрианополь, Константинополь және Смирна қалаларында алғашқы ұйымдастырылған еңбек даулары ереуілдерге ұласты. Бұл ереуілдердің себебі – Жас түрктердің жұмысшылардың құқықтарын жақсарту туралы берген уәделерін орындамауы, нәтижесінде жұмысшылар ереуілінің көптеген түрлеріне тыйым салынды және кәсіподақтар құрылды. Сұлтан Осман Парламентті ресми түрде таратып жібермегенін мәлімдегендіктен, үш онжылдық бұрын жиналған бұрынғы парламентарийлер (қызмет етуге қабілетті болса) кенеттен халықты қайтадан өкілдік етуге мүмкіндік алды. Революциядан кейін Парламент қысқа ғана уақытқа және символдық түрде ғана шақырылды. Олардың жалғыз міндеті – жаңа сайлау тағайындау болды. Жаңа Парламент 1908 жылғы сайлауда сайланды және 142 түрік, 60 араб, 25 албан, 23 грек, 12 армян (соның ішінде төрт дашнак және екі хунчак), 5 еврей, 4 болгар, 3 серб және 1 влахтан тұрды. CUP 275 орынның 60-ын алып, Парламенттегі ең ірі партияға айналды. Революцияның басты күші болған CUP «Еркіндік» партиясына қарсы үстемдікке ие болды. 1909 жылғы 30 қаңтарда ішкі істер министрі Хюсейн Хилми-паша мұсылман және мұсылман емес депутаттардың қолдауымен қойылған сауалға жауап беру үшін трибунаға шықты, олардың көпшілігі Балқан қалаларынан келген. Сауалда үкімет заң мен тәртіптің жоқтығына, кісі өлтірулер мен қарулы шабуылдардың көбеюіне, қарақшылардың қысым көрсетуіне қалай қарсы тұратыны туралы сұрақтар қойылды. Империядағы этникалық және діни зорлық-зомбылық өмір мен байлыққа нұқсан келтіріп жатты. Бұл жаңа құрылған жүйенің парламенттік тәртіптің «дұрыс» сақталуы бойынша алғашқы сынағынан өтуімен маңызды оқиға болды. Отырысқа әртүрлі елдердің дипломатиялық миссияларының өкілдері қатысты. Жаңа конституция баспасөз бостандығын қамтамасыз етті, журналистер мен басқа да қонақтар отырысты бақылады. Протоколдың бірінші бөлігі (министрдің сөзі, депутаттардың қарсылығы) орындалды. Бірақ депутаттар арасында пікір таласы басталып, көп ұзамай барлық әдептік нормалар бұзылды, ауызша күрес империяны мазалаған этникалық проблемалардың көрінісі болды. Мұсылман емес депутаттар арасындағы пікір алмасу этникалық және діни тегіне сәйкес ұлтшылдық желілері бойынша жүргізілді, ал Османдық идеология осы бәсекелестік идеологияларға жауап ретінде айтылды. 1909 жылғы 16 тамызда үкімет этникалық негіздегі саяси партияларды тыйым салған «Бірлестіктер туралы заңды» қабылдады. Бір айдан кейін үкімет «Бригадирлік пен бүлікшіліктің алдын алу туралы заңды» қабылдады, ол Македониядағы партизандарды ұстау үшін «арнайы қуғын-сүргін жасақтарын» құрды, жеке азаматтардың қару-жарақ иеленуін заңсыз деп жариялады және партизандардың қызметі туралы хабарламағандарға қатаң жазалар тағайындады. Үкімет сонымен қатар жаңа мектептер ашу арқылы білім беру жүйесін кеңейтті, сонымен бірге енді оқудың жалғыз тілі түрік тілі болатынын жариялады.

31 наурыз дағдарыс (1909)

Көп ұзамай конституциялық және парламенттік үкіметке қауіп туды. Жаңа парламенттік сессия басталғалы тоғыз ай өткен соң, конституционализмге наразылық пен реакциялық көзқарас 31 наурыздағы оқиғада айқындалды. Конституционалистер Махмуд Шевкет пашаның "Қозғалыс армиясы" (Харекет Ордюсу) арқылы Осман үкіметін реакционерлерден қайтарып алды. Халық сайлаған Ұлттық жиналыс екі күннен кейін жасырын отырыста жиналып, Абдулхамид II-ні тақтан түсіруге бірауыздан дауыс берді. Олар бұл қарсы төңкерістің Сұлтанның жетекшілігімен ұйымдастырылғанын, ол бұрынғы тәртіпті қайта орнату үшін әскерді жемқорлыққа салынып, бузды деп санайды. Оның інісі Мехмед V жаңа Сұлтан болды. Хилми паша тағы да бас уәзір болды, бірақ 1909 жылғы 5 желтоқсанда Хаққи бей оны алмастырғаннан кейін отставкаға шықты. Конституцияға халық сайлаған депутаттар палатасын күшейту үшін түзетулер енгізілді, бұл сайланбаған Сенаттың және Сұлтанның жеке құқықтарының есебінен жасалды. Жаңа конституциялық түзетулер сонымен қатар барлық құпия қоғамдарды тыйым салды.

Бейбіт жылдар (19091911)

Парламент 27-сі күні үш айға тоқтатылды. Демалыс кезінде CUP Салоникада конгресс өткізіп, өзінің қағидаларын өзгертті. CUP құпия ұйым болмай қалды. Бұл реформаланған парламентке деген сенімділіктің белгісі ретінде қарастырылды, ол маңызды қаржылық және әкімшілік реформалардың негізін салған еді. Билікке келген соң CUP жаңаруды ынталандыру мақсатында бірқатар жаңа бастамаларды енгізді. CUP күшті орталық үкімет аясында жүйелі реформалар бағдарламасын, сондай-ақ барлық шетелдік әсерді жоюды жақтады. CUP индустрияландыру және әкімшілік реформаларды іске қосты. Аймақтық әкімшілік реформалары тез арада орталықтандыру деңгейінің артуына әкелді. Сонымен қатар, CUP заң жүйесін діни сипаттан айырып, әйелдердің біліміне субсидия берді және мемлекеттік бастауыш мектептердің басқару құрылымын өзгертті. Жаңа парламент Империяның байланыс және көлік желілерін жаңғыртуға тырысты, сонымен бірге еуропалық компаниялар мен мұсылман емес банкирлердің ықпалына түспеуге ұмтылды. Германия мен Италия 1914 жылы Осман мемлекетінің барлық территориясында бар болған жалғыз жолмен жүретін 5991 шақырымдық теміржолға ие болды. 1881 жылдан бері төленбеген Османның сыртқы қарызын еуропалықтар басқарып келді. Осман империясы іс жүзінде экономикалық колонияға айналды. Осы кезеңде Назарет маңында сионистер мен палестиналық шаруалар арасында қақтығыстар болды. Яффадан келген палестиналық депутат Осман парламентінде алғаш рет сионистік мәселені көтерді.

Дағдарыс жылдары (1911-1913 жылдар)

Қазан айының ортасында парламенттің ең беделді саясаткерлерінің көптеген өкілдері, соның ішінде Хакки Паша, Талат, Кавид, Халил Ментеше, Крикор Зограб, Варткес Серенгулян және Карекин Пастермаджиан жиналды. Кездесудегі басты мәселе Конституцияға адалдық және Бірлестік және прогресс комитеті (КОП) мен либералдар арасындағы ынтымақтастықты арттыру болды, КОП-тің үкіметке үздіксіз араласуынан гөрі. Бұл ұсыныс қабылданбаған соң, либералдар «Бостандық және келісім» партиясы аясында бірігіп, бірден 70 депутатты қатарына қосты. Құрылғаннан кейін 20 күн өткен соң, 1911 жылғы желтоқсанда Стамбулда өткен қосымша сайлауда Либералдық одақтың үміткері жеңіске жетті, бұл жаңа саяси ахуалдың расталуы ретінде қабылданды. 1911–13 жылдар аралығы Осман үкіметі үшін ішкі және сыртқы саясат тұрғысынан өте даулы кезең болды. Бұл Бірлестік және прогресс комитеті (КОП) мен «Бостандық және келісім» арасындағы саяси билік күресімен еректелді, оның ішінде бұрмаланған сайлау, әскери бүлік және Ливия мен Балқан соғыстарының аясында ақыры мемлекеттік төңкеріс болды.

Құтқарушы офицерлердің көтерілісі және Ұлы кабинет

1909 жылдың жазынан бастап Македониядағы көтерілістердің мәнері өзгерді. Христиан қауымдары көтеріліс әрекеттерін тоқтатты, ал 70% мұсылман және осы уақытқа дейін Македониядағы ең адал топ болған албандар енді Осман мемлекетіне қарсы көтеріле бастады. Осы уақытқа дейін Унионистер исламның мұсылман албандардың адалдығын қамтамасыз етеді деп есептеген, сондықтан албандардың жиі көтерілістері таң қалдырды. Мектептерде түрік тілін міндетті ету және албан тілінің тек араб әліпбиінде жазылуын қарастырған заң қабылдануы, ал албандардың көпшілігі латын әліпбиін қабылдауды қалаған. 1909 жылы албандықтардың бір көтерілісін басып жаншудан кейін, 1910 жылдың наурыз айында тағы бір көтеріліс болды. Көтеріліс күзге қарай басылды, көптеген албан ұлтшылдары өлімге кесті, албандық газеттер мен жеке мектептерге тыйым салу арқылы албан ұлтшылдығын жоюға жүйелі күш салынды. 1911 жылдың наурыз айында тағы бір албан көтерілісі болды, бірақ бұл жолы үкімет келіссөздер жүргізуді жөн көрді, сол себепті солтан Мехмед V-ті 1911 жылдың маусым айында Македонияға сапарға жіберіп, қаруын тастаған албан көтерілісшілеріне кешірім жариялады. Ливияны Италияның басып алуы елге тағы бір соққы болды. Италияға қарсы соғыстың ортасында және тағы бір албан көтерілісі кезінде, «Еркіндік және келісім» партиясының жақсы ұйымдасуы мен өсуіне бөгет қою мақсатында ерте ұлттық сайлау шақырылды. «Құтқарушы офицерлер» тез арада «Еркіндік және келісім» партиясының жақтастарына айналып, астана Истанбұлда тәртіпсіздік тудырды. Сабахаддин ханзаданың қолдауына ие болғаннан кейін, «құтқарушы офицерлер» газеттерде жарияланымдар жасады. Соңында, әскери кеңеске меморандум тапсырғаннан кейін, «құтқарушы офицерлер» Мехмед Саид-пашаны (олар оны КӨП-тің палатада үстемдікке ие болуына әкелген мерзімінен бұрынғы сайлауға рұқсат бергені үшін кінәлады) қызметтен шеттетуге қол жеткізді. Мехмед Саид-пашаның орнына Ахмет Мухтар-паша басқаратын партиялық емес үкімет (сонымен қатар «Ұлы кабинет» деп те аталады) келді. «Құтқарушы офицерлердің» қолдауымен Ахмет Мухтар-паша КӨП мүшелерімен толы палатаны таратып, 5 тамызда жаңа сайлау шақыру туралы шешім қабылдады. Қазан айында Балқан соғысының басталуы сайлау жоспарларын күйретіп, сайлау тоқтатылды, ал Ахмет Мухтар-паша бас уәзір лауазымынан кетті. Үкімет зимилерді әскерге шақыру туралы заң жобасын қабылдады. Жаңа бас уәзір Камил-паша «Еркіндік және келісім» кабинетін құрып, «құтқарушы офицерлердің» бүліктерінен кейін қалған КӨП-тің қалдықтарын жоюға кірісті. Британдықтармен жақсы қарым-қатынасын пайдаланып, Камил-паша бірінші Балқан соғысын дипломатиялық жолмен аяқтауға тырысты. Алайда, соғыс кезінде Осман әскерінің ауыр жеңілістері моральды төмендетіп, астананы Стамбулдан ішкі Анатолияға көшіру туралы қауесет тарады. Болгар әскері тез арада Чаталджаға жетті. Осы кезде Камил-паша үкіметі 1912 жылдың желтоқсан айында Болгариямен қарулы келісімге қол қойып, соғысты аяқтау туралы келісімді жасау үшін Лондон бейбітшілік конференциясына қатысты. Ұлы державалар – Британ империясы, Франция, Италия және Ресей – 1878 жылғы Берлин шартына сілтеме жасай отырып, қақтығысты төрелік етуге тырысты. Ұлы державалар Осман империясының Эдирне (Адрианополь) қаласын Болгарияға және оның бақылауындағы Эгей теңізіндегі аралдарды өздеріне беруін талап ете отырып, Ұлы Портаға нота жіберді. Соғыста армияның көп шығынға ұшырауына байланысты, Камил-паша үкіметі батысқа қарай «Мидье-Енез сызығын» шекара ретінде қабылдауға бейімді болды және Эдирне қаласын Болгарияға тікелей беруден гөрі, оны халықаралық комиссияға беруді жөн көрді.

Ұлы қақпаға шабуыл

Камил Пашаның "Азаттық және келісім" үкіметі, Бірлік және прогресс комитетінің (КПК) басшылары Мехмед Талаат пен Исмаил Энвер жасаған төңкеріс (сонымен қатар, "Сұлу қақпаға шабуыл", Баб-ы Али баскыны деп те аталады) нәтижесінде құлатылды. Талаат пен Энвер Камил Пашаның болгариялықтарға Эдирне қаласын беруге келісіп, "ұлтты құрметсіздікке ұшыратты" деген желеумен әрекет етті. 1913 жылғы 23 қаңтарда Энвер Бей өзінің бірнеше серіктестерімен бірге кабинет отырысы кезінде Сұлу қақпаға шабуыл жасады, нәтижесінде соғыс министрі Назым Паша қаза тапты. Жаңа Бірлік және прогресс комитеті үкіметі құрылды, оның төрағасы – Ұлы визир Махмуд Шевкет-паша. Махмуд Шевкет-паша 1913 жылғы 11 маусымда қанымен құрбан болды, бірақ төңкерістен кейін ол оппозициядағы "Азаттық және келісім" партиясына жақсы қарым-қатынас жасады. Оның қайтысынан кейін Саид Халим-паша басшылыққа келді, ал Бірлік және прогресс комитеті "Азаттық және келісім" және басқа да оппозициялық партияларды қысымға алып, олардың көптеген көшбасшыларын (мысалы, принц Сабахаддин) Еуропаға қашуға мәжбүр етті.

Бір партиялы мемлекет (19131918)

Балқан соғыстарынан кейін Осман империясы екі негізгі құрамдас бөліктен – түріктер мен арабтардан тұратын мемлекетке айналды. Жаңа құрылымда араб провинцияларының өкілдерінің үлесі 1908 жылғы 23%-дан 27%-ға, түркімендердің үлесі 1908 жылғы 14%-дан 22%-ға, ал Бірлік және прогресс комитетінің (CUP) мүшелерінің үлесі 1908 жылғы 39%-дан 67%-ға дейін артты. Жаңа біріккен жүйеде армяндарға қатысты мәселелер сияқты азшылықтардың мәселелері саяси күн тәртібінде басымдық алды. Армениялық саясаткерлер CUP-ты қолдағанмен, парламент құрылғанда нәтиже күтілгеннен өзгеше болды. Балқан соғыстары көпұлтты және көпдінді Осман империясын мұсылман ядросына қарай айтарлықтай өзгертті. Парламенттегі CUP көпшілігінің үлкендігі, азшылықтар шеттетілгендіктен, күш емес, әлсіздік көзіне айналды. Балқаннан жер аударылған мұсылмандар (түріктер) Анатолияның батыс бөлігіне қоныстанды және өздерімен бірге жаңа мәселелер әкелді. Армениялықтар парламентте өкілдік үлесінің артуын күткенімен, демократияның сипаты оларды азшылықта қалдырды. Бұл армениялықтар үшін күтпеген нәтиже болды, өйткені олар 1453 жылдан бері қорғаулы жағдайда болған. 1913 жылы Стамбулдағы саясат араб және армениялық реформаторлардың талаптарын шешуге бағытталды. 19 ғасырдағы Осман империясының саясаты Балқан елдерінің орталықтандырудан бас тарту талаптарымен айналысты. 1913 жылы осы үлгі шығыс провинциялардан бастау алды. Балқан соғыстарынан кейін христиан халқының көп бөлігі империяны тастап кеткендіктен, Осман саясатының қайта қаралуы мұсылмандықты біріктіруші күш ретінде басымдыққа қойды. Бұл саясатты таңдау сыртқы күштердің (империалистердің) христиан дінінде болғандығын ескеру қажет. Осман империясы Балқан мен Ливияны жоғалтқан және CUP орнатқан бірпартиялық жүйеге қарамастан, Осман парламенті 1914-1918 жылдар аралығында этникалық азшылықтарды шамамен бірдей үлесте ұсынуға тырысты, нәтижесінде 11 армениялық және оннан астам грек депутат болып сайланды. Сот ұйымдастырылған қырғынның ұйымдастырушылары Талат, Энвер, Джемал және басқаларды өлім жазасына кесті. 2 қарашада Үш паша (Талат, Энвер және Джемал) Константинопольден қашып, эмиграцияға кетті. Осман парламентіне соңғы сайлау 1919 жылдың желтоқсан айында өтті. Жаңадан сайланған 140 Осман парламентінің мүшелері, олардың көп бөлігі "Анатолия және Румелияның құқықтарын қорғау қауымдастығынан" (Anadolu ve Rumeli Müdafaa i Hukuk Cemiyeti) сайланған кандидаттардан құралды. Бұл қауымдастықтың төрағасы Мұстафа Кемал паша болды, ол өзі Анкарада қалды. Парламенттің төртінші (және соңғы) сессиясы 1920 жылдың 12 қаңтарында ашылды. Ұзаққа соқпаған және ерекше жағдайларға қарамастан, бұл соңғы жиналыс "Мисак-и Милли" (Ұлттық келісім) деп аталатын бірқатар маңызды шешімдер қабылдады. 1919 жылдың 22 қазанында Анкарада Түрік ұлттық қозғалысымен Амасия протоколына қол қойылды, онда екі тарап елді басып алған одақтастарға қарсы бірігуге және осы сайлауды өткізуге келісті. Протокол бойынша Осман үкіметін Әскери-теңіз министрі Салих Хулуси паша, ал Түрік ұлттық қозғалысын Мұстафа Кемал Ататүрік, Рауф Орбай және Бекір Сами Кундух, олардың "Өкілдер делегациясы" (Heyeti Temsiliye) лауазымымен ұсынды. Іс жүзінде 18 наурыздағы кездесу Осман парламенттік жүйесінің және Парламенттің өзінің соңы болды, ол бұрын адамдар "мәңгілік бостандық" (hürriyet i ebediye) үшін күресінің символы болған. Осман парламентінің таратылуы сұлтанды империядағы жалғыз билікке ие тұлға қалдырды. Сұлтан 11 сәуірде парламенттің таратылуы туралы өзінің мәлімдемесін жариялады. 100-ге жуық Осман саясаткері Мальтаға жер аударылды. Қалған жүзден астам мүше көп ұзамай Анкараға барып, жаңа жиналыстың ядросын құрады. 5 сәуірде сұлтан Мехмед VI Вахдетдин одақтастардың қысымымен Осман парламентін ресми түрде жапты.