1979 жылдан бергі Ирандағы адам құқығының жағдайы

Кіріспе

Ирандағы адам құқықтарының жағдайы 1979 жылдан бері Иран Ислам Республикасындағы адам құқықтары жағдайы өте нашар деп есептеледі. Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы мен Адам құқықтары жөніндегі комиссиясы Ирандағы бұрынғы және қазіргі уақыттағы құқық бұзушылықтарды жариялаған сын-пікірлер мен бірнеше резолюцияларда айыптады. Үкімет Ислам Республикасының конституциясы мен заңдарына сәйкес шектеулер мен жазалар үшін, сондай-ақ саяси тұтқындарды азаптау, зорлау және өлтіру, диссиденттерді және басқа да бейбіт азаматтарды ұрып-соғу және өлтіру сияқты мемлекеттік органдардың "соттан тыс" әрекеттері үшін сынға ұшырайды. Ирандағы өлім жазасы халықаралық алаңдаушылық тудырады. Иран Ислам Республикасында халықаралық адам құқықтары нормаларын бұзатын шектеулер мен жазаларға қылмыстар үшін қатал жазалар, зардабы жоқ қылмыстарды, мысалы, зина мен гомосексуализмді жазалау, 18 жасқа толмаған қылмыскерлерді өлімге кесу, сөз және баспасөз бостандығын шектеу (журналистерді түрмеге қамауды қоса алғанда) және Ислам Республикасының Конституциясындағы дін бостандығы мен гендерлік теңдікті шектеу (әсіресе бахаилерді қуғындауды жалғастыру) кіреді. Ислам Республикасының заңдарынан тыс орын алған және айыпталған құқық бұзушылықтарға 1988 жылы мыңдаған саяси тұтқындарды өлтіру, тұтқындар мен олардың жақтастарынан өздерінің ісінен бас тартуын мәжбүрлеу үшін азаптауды кеңінен қолдану және үгіт-насихат мақсатында видеоға түсіру жатады. Сондай-ақ газет кеңселерiн өртке салу, саяси наразылық білдірушілерге "жартылай ресми репрессия органдарының", әсіресе "Хезболлахи" тарапынан жасалған шабуылдар және 1990 жылдары үкіметке қарсы шыққан ондаған адамның өлтірілуі, бұл әрекеттерді үкіметтің "бейшара элементтері" жасады деп айтылды. Human Rights Watch ұйымының мәлімдемесіне сәйкес, президент Махмуд Ахмадинежадтың басқаруы кезінде Иранның адам құқықтары "нашарлаған". 2009 жылғы сайлауға қатысты наразылықтардан кейін наразылық білдірушілерге қатысты азаптау, зорлау, тіпті өлтіру туралы хабарлар тарады. Біріккен Ұлттар Ұйымының адам құқықтары жөніндегі кеңсесі 2012 жылдың қазан айында Иран билігі журналистер мен адам құқықтарын қорғаушыларға "қатты қысым" көрсеткенін мәлімдеді. Ислам Республикасының ресми өкілдері сынға жауап беріп, Иранның мұсылман әлемінде "адам құқықтары бойынша ең жақсы көрсеткішке" ие екенін, адам құқықтарының "батыстық түсіндірмесіне" бағынуға міндетті емес екенін және Иран "жаулардың жартылай шындықтан алыс үгіт-насихатының" құрбаны екенін, бұл "Ислам әлеміне қарсы үлкен жоспардың бір бөлігі" екенін айтты. Ирандық билік өкілдерінің пікірінше, адам құқықтарын қорғаушылардың бейбіт саяси белсенділер деп атаған адамдары шын мәнінде елдің ұлттық қауіпсіздігіне қарсы қылмыстар жасаған, ал Ахмадинежадтың 2009 жылғы сайлауды ұрлағанын айтқан наразылық білдірушілер Иран басшыларын құлатуға бағытталған шетелдік қолдауға ие жоспардың бір бөлігі. 2019 жылғы мәліметтер бойынша Amnesty International ұсынған алаңдаушылықтарға қарашадағы наразылықтарды басу үшін 300-ден астам адамды өлтірген күш қолдану, мыңдаған наразылық білдірушілерді негізсіз ұстау; 200-ден астам адам құқықтарын қорғаушыларға бас бостандығынан айыру және қамшылау жазалары; этникалық және діни азшылықтарға қатысты дискриминация, азаптау және басқа да жаман қарым-қатынас; әйелдердің мәжбүрлі түрде хиджап кию заңдарына қарсы науқандарына қарсы күрес кіреді.

State of human rights in Iran since 1979

The state of human rights in the Islamic Republic of Iran has been regarded as very poor. The United Nations General Assembly and the Human Rights Commission have condemned prior and ongoing abuses in Iran in published critiques and several resolutions. The government is criticized both for restrictions and punishments that follow the Islamic Republic's constitution and law, and for "extrajudicial" actions by state actors, such as the torture, rape, and killing of political prisoners, and the beatings and killings of dissidents and other civilians. Capital punishment in Iran remains a matter of international concern. Restrictions and punishments in the Islamic Republic of Iran which violate international human rights norms include harsh penalties for crimes, punishment of victimless crimes such as fornication and homosexuality, execution of offenders under 18 years of age, restrictions on freedom of speech and the press (including the imprisonment of journalists), and restrictions on freedom of religion and gender equality in the Islamic Republic's Constitution (especially ongoing persecution of Baháʼís). Reported abuses falling outside of the laws of the Islamic Republic that have been condemned include the execution of thousands of political prisoners in 1988, and the widespread use of torture to extract repudiations by prisoners of their cause and comrades on video for propaganda purposes. Also condemned has been firebombings of newspaper offices and attacks on political protesters by "quasi official organs of repression," particularly "Hezbollahi," and the murder of dozens of government opponents in the 1990s, allegedly by "rogue elements" of the government. According to Human Rights Watch, Iran's human rights record "deteriorated markedly" under the administration of President Mahmoud Ahmadinejad. Following the 2009 election protests, there were reports of torture, rape, and even murder committed against protesters, The United Nations human rights office stated in October 2012 that Iranian authorities had engaged in a "severe clampdown" on journalists and human rights advocates. Officials of the Islamic Republic have responded to criticism by stating that Iran has "the best human rights record" in the Muslim world; that it is not obliged to follow "the West's interpretation" of human rights; and that the Islamic Republic is a victim of "biased propaganda of enemies" which is "part of a greater plan against the world of Islam". According to Iranian officials, those who human rights activists say are peaceful political activists being denied due process rights are actually guilty of offenses against the national security of the country, and those protesters claiming Ahmadinejad stole the 2009 election are actually part of a foreign backed plot to topple Iran's leaders. As of 2019, issues of concern presented by Amnesty International include the use of lethal force, killing over 300, to unlawfully crush November protests, arbitrary detention of thousands of protesters; sentences of imprisonment and flogging for over 200 human rights defenders; entrenched discrimination, torture and other ill treatment for ethnic and religious minorities; a crackdown on women's campaigning against forced veiling laws.

Халықаралық сын

2015 жылғы Pew Research Center сауалнамасының нәтижелері. Иранға қатысты пікірлер Сортталған: Жақсы көретін – Жақтырмайтын Ел сауалнамасы Жақсы көретін Жақтырмайтын Бейтарап Жақсы Көру Пайзы Жақтырмау Пайзы Израиль 3 87 Иордания 11 81 Испания 6 80 Италия 4 78 Бразилия 10 68 Германия 7 63 Франция 0 62 АҚШ 10 62 Жапония 12 58 Польша 19 53 Чили 16 52 Австралия 16 50 Канада 18 50 Аргентина 31 49 Мексика 25 49 Түркия 19 47 Ұлыбритания 21 45 Оңтүстік Африка 35 39 Қытай 16 38 Венесуэла 20 36 Перу 33 29 Оңтүстік Корея 14 26 Палестина 9 23 Филиппин 11 23 Ливан 1 19 Кения 18 18 Украина 32 16 Малайзия 19 13 Уганда 25 11 Нигерия 24 10 Ресей 22 10 Буркина-Фасо 41 9 Сенегал 39 7 Индонезия 23 5 Танзания 37 5 Үндістан 44 0 Вьетнам 23 7 Гана 20 8 Эфиопия 55 9 Пәкістан 27 41

Ислам Республикасы құрылғаннан бері діни азшылықтардың адам құқықтарының бұзылуы Біріккен Ұлттар Ұйымы мен оның адам құқықтары органдары, Еуропа Кеңесі, Еуропа Парламенті және АҚШ Конгресінің қарарлары мен шешімдерінің нысаны болды. Сонымен қатар, Human Rights Watch, Amnesty International, Ирандағы Адам құқықтары орталығы сияқты үкіметтік емес құқық қорғау топтары да есептер шығарды және діни азшылықтарға қатысты жағдай, түрме жағдайлары, тұтқындардың медициналық жағдайы, тұтқындардың өлімі, үкіметке қарсы демонстрациялардың жаппай тұтқындалуы сияқты мәселелерге алаңдаушылық білдірді. 1980 жылдың басында Иран БҰҰ-ның арнайы процедуралар бөлімі бойынша БҰҰ-ның елдік баяндамашысы тергеген аздаған елдердің бірі болды. Төрт жылдан кейін Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі комиссиясы Иранның адам құқықтары жағдайын зерттеу үшін арнайы өкіл тағайындады және 2001 жылдан бастап бұл рөлді үш адам атқарды. 1985 жылы The Minority Rights Group мәліметінше, Иран "адам құқықтарының ауырлығы мен ауқымы" себепті Біріккен Ұлттар Ұйымының тарихындағы төртінші ел болып Бас Ассамблеяның күн тәртібіне енгізілді. 1984 жылдан 2001 жылға дейін Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі комиссиясы (БҰҰАҚК) Иранның діни азшылықтарына, әсіресе бахаилерді қудалауға қатысты адам құқықтары бұзылуы туралы резолюциялар қабылдады. 2003 жылы резолюциялар Канаданың Иран түрмесінде Иранның тумысынан Канада азаматы Захра Каземидің өліміне байланысты Иранның "саудалау, таспен атқылау сияқты жазалау әдісі және жазалау әдісі ретінде расталған жағдайларды" сынға алған резолюцияны қолдауымен қайта басталды. Содан бері БҰҰ Бас Ассамблеясында жыл сайын осы қаулы қабылданды және 2008 жылғы 6 қазанда Иранның Париждегі елшісіне Ирандағы адам құқықтары жағдайын нашарлату туралы алаңдаушылық білдірген хабарлама ұсынды. 2005 жылдың 13 қазанында Еуропалық Парламент ислам үкіметінің өз азаматтарының адам құқықтарын құрметтемеуін айыптайтын резолюция қабылдады. Сол жылы Иран үкіметі Еуропалық Одақпен Ирандағы адам құқықтары туралы диалогты тоқтататынын мәлімдеді. 2010 жылдың 9 ақпанында Еуропалық Одақ пен АҚШ Ирандағы "адам құқықтарын бұзудың жалғасуын" айыптайтын бірлескен мәлімдеме шығарды. 2020 жылдың 2 қыркүйегінде Amnesty International 2019 жылғы наразылық акциялары кезінде Иран билігін кеңінен таралған адам құқықтарын бұзуда айыптап отыр. Бүкіл елде наразылық акцияларына отын бағасының көтерілуі себеп болды. Өкімет наразылықтарға жауап ретінде, 7 мың адамды тұтқындауға қоса, қасақана қастандықпен жүздеген адамның өліміне себепші болды. Бір мәліметке сәйкес, тұтқындар арасында ұрып-соғу, қатты температура, стресс жағдайлары мен электр тогымен соққыға ұшыраған балалар бар. 2022 жылдың 17 мамырында Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі кеңсесінің өкілі Ираннан шведтік-ирандық академик Ахмадреза Джалалидің өлім жазасын тоқтатуды және оның өлім жазасын жеңілдетуді өтінді.

Since the founding of the Islamic Republic, human rights violations of religious minorities have been the subject of resolutions and decisions by the United Nations and its human rights bodies, the Council of Europe, European Parliament and United States Congress. In addition, non governmental human rights groups such as Human Rights Watch, Amnesty International, the Center for Human Rights in Iran, have issued reports and expressed concern over issues such as the treatment of religious minorities, prison conditions, medical conditions of prisoners, deaths of prisoners mass arrests of anti government demonstrators. In early 1980, Iran became one of the few countries to ever be investigated by a UN country rapporteur under the UN Special Procedures section. Four years later the United Nations Commission on Human Rights appointed a Special Representative on Iran to study its human rights situation and as of 2001 three men have filled that role. According to The Minority Rights Group, in 1985 Iran became "the fourth country ever in the history of the United Nations" to be placed on the agenda of the General Assembly because of "the severity and the extent of this human rights record". From 1984 to 2001, United Nations Commission on Human Rights (UNCHR) passed resolutions about human rights violations against Iran's religious minorities, especially the persecution of Baháʼís. In 2003 the resolutions began again with Canada sponsoring a resolution criticizing Iran's "confirmed instances of torture, stoning as a method of execution and punishment such as flogging and amputations," following the death of an Iranian born Canadian citizen, Zahra Kazemi, in an Iranian prison. The resolution has passed in the UN General Assembly every year since. and on 6 October 2008 presenting a message to Iran's ambassador in Paris expressing concern over the worsening human rights situation in Iran. On 13 October 2005, the European Parliament voted to adopt a resolution condemning the Islamic government's disregard of the human rights of its citizens. Later that year, Iran's government announced it would suspend dialogue with the European Union concerning human rights in Iran. On 9 February 2010, the European Union and United States issued a joint statement condemning "continuing human rights violations" in Iran. On 2 September 2020, Amnesty International accused Iranian authorities of committing widespread human rights violations, during the 2019 protests. The nationwide protests were sparked by soaring fuel prices. In response to protests, the government reportedly caused hundreds of deaths with deliberate use of lethal force, in addition to 7,000 arrests. According to a report, the detainees included children which were subjected to beatings, extreme temperatures, stress positions and electrocution. On 17 May 2022, the spokeswoman for the United Nations Human Rights Office requested Iran to suspend the execution of Swedish Iranian academic Ahmadreza Djalali and to commute his death sentence.

Салыстырмалы ашықтық

Ислам Республикасындағы адам құқықтары жағдайы туралы үкіметтік емес көздердің бір байқауы: ирандықтар өз үкіметін жат адамдардың алдында ашық сынаудан қорқа қоймайды. Ислам Республикасындағы адам құқықтары бұзушылықтарының Сирия, Ауғанстан (Талибан билігі тұсында) немесе Ирак (Саддам Хусейн билігі тұсында) сияқты ауыр болмауына қатысты гипотезаны американдық журналист Элейн Шиолино ұсынады. Ол шииттік ислам пікірталас пен талқылау арқылы дамиды деп болжайды. Сондықтан, ойлау және сөз бостандығы жүйенің өзіне қажет, кем дегенде діни басшылықтың жоғарғы шеңберінде. Егер муллалар қасиетті Қом қаласындағыдай бір-бірімен осылай мінез-құлық таныта алса, онда қазіргі қоғамның қалған бөлігіне өздері үшін тәжірибе әлемін ойлап, зерттеуге тыйым салуға қалай болады? Ирандықтар (Акбар Ганджи, Арзу Осанлу, Хуман Мадж) ұсынған тағы бір гипотеза: "демократия және адам құқықтары туралы түсініктер иран халқының арасында қалыптасқан", бұл "үкіметке шахтың үкіметіне қарағанда қылмыс жасауды әлдеқайда қиындатады" (Акбар Ганджи). Мұхаммед Хатами президенттігі кезіндегі реформалар кезеңі туралы жазған ирандық-американдық ғалым Арзу Осанлу "қазіргі Иранда құқықтар туралы либералдық көзқарастар басым" деп атап өтеді. Журналист Хуман Мадж Ислам Республикасының салыстырмалы төзімділігін былай түсіндіреді: егер ирандық арнайы қызметтері "жеке түрде үкіметті сынағандарды тұтқындауға тырысса, олар өз тұтқындарын ұстау үшін жеткілікті жылдамдықпен түрмелер сала алмайды".

Ислам Республикасының перспективасы

Ирандық шенеуніктер Ирандағы адам құқықтарының жағдайы туралы әрдайым келіспейді. 2004 жылдың сәуірінде реформашы президент Мохаммад Хатами "[Иранда] саяси тұтқындар және өз ойлары үшін түрмеде отырған адамдар бар" деді. Бірақ екі күннен кейін сот жүйесінің басшысы аятолла Махмуд Хашеми Шахруди оған қарсы шығып, "Иранда саяси тұтқындар жоқ" деді, себебі Иран заңдарында мұндай құқық бұзушылықтар туралы ешқандай нормативтік актілер жоқ. "Әлем кейбір жағдайларды олардың мәніне қарай саяси қылмыс деп есептеуі мүмкін, бірақ осыған байланысты заң болмағандықтан, олар жалпы қылмыс ретінде қарастырылады". Иран президенті Махмуд Ахмадинежад және басқа да үкімет шенеуніктері Иранның адам құқықтарын басқа елдермен, әсіресе Иранды сынаған елдермен салыстырғанда жақсы деп бағалайды. 2008 жылы сөйлеген сөзінде ол адам құқықтары туралы сұраққа жауап беріп, Иранда АҚШ-тан аз тұтқындар бар екенін және "кейбір еуропалық елдер мен АҚШ-пен салыстырғанда Ирандағы адам құқықтары жағдайы салыстырмалы түрде жақсы" екенін мәлімдеді. 2007 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымында сөйлеген сөзінде Ахмадинежад адам құқықтары туралы айта келіп, "кейбір күштер" (аты-жөні аталмаған) оны бұзғанын, "жасырын түрмелер құрғанын, адамдарды ұрлағанын, соттар өткізгенін және заңды процедураны ескермей жасырын жазалар бергенін" айтты. Ислам Республикасының шенеуніктері Израильдің палестиналықтардың адам құқықтарын бұзуын да сынап келеді.

Жәбірленушісіз қылмыстар

Иранда өлім жазасына кесілетін қылмыстардың қатарында "пайғамбарға құрметсіздік көрсету", "діннен қайту", бір жынысты қатынас, ізгіліксіздік және кейбір зорлықсыз есірткіге қатысты қылмыстар" бар.

Сөз бостандығы мен БАҚ

1985 жылғы баспасөз заңы «ислам принциптеріне зиян келтіретін сөздерге» және «қоғамдық мүддеге» қатысты тыйым салады, бұл конституцияның 24-бабында («Жарияланымдар мен баспасөз исламның негізгі принциптеріне немесе халық құқықтарына зиян келтірмесе, сөз бостандығына ие. Бұл ерекшеліктің мәліметтері заңмен белгіленеді») көрсетілген. Human Rights Watch пікірінше, мұндай заң «шенеуніктерге цензура жасауға, шектеулер қоюға және кінә табуға кең мүмкіндік береді». Филиппин үкіметі кейін оған пана берді.

Дін бостандығы мен дін теңдігі

Конституция шии емес мұсылмандарға "толық құрмет" көрсетеді (12-бап). Сонымен қатар, зороастрийлердің, еврейлердің және христиандардың ирандықтардың діни обрядтары мен рәсімдерін орындау еркіндігі мойындалады, ал парламентте осы азшылық діндері үшін бес орын бөлінген. Бірақ, Ислам Республикасы "он екі имами жағафари шиит ғалымдарының басқаруына (велаяти факих) негізделгендіктен", Иран үкіметі барлық діндерге тең құқық бермейді. Заңнама "Құран мен Сүннетке" негізделген, президент пен Жоғарғы көшбасшы "елдің ресми дінінен" болуы керек, яғни он екі имами жағафари шиизмінен. Мұсылман емес адамдар өкілдік органдарында қызмет етуге рұқсат етілмейді – парламенттегі бес орыннан басқа – және "жоғары мемлекеттік немесе әскери лауазымдарды атқара алмайды, сондай-ақ жұмысқа орналасу, білім беру және мүлік иеленуде шектеулерге тап болады". Басқа да теңсіздіктерге мұсылмандар мен мұсылман емес адамдарға бірдей қылмыс үшін әртүрлі жазалар қарастыратын Худуд заңдары жатады. Мысалы, зина жасаған жағдайда, мұсылман әйелімен зина жасағаны үшін айыпталған мұсылман еркегіне 100 қамшы салынса, мұсылман емес еркек мұсылман әйелімен зина жасағаны үшін өлім жазасына кесіледі. Дәстүрлі ислам заңына сәйкес, "қан ақысы" (дие – кісі өлтіру, дене жарақаты немесе мүлік зияны салдарынан зардап шеккенге немесе оның мұрагерлеріне төленетін қаржылық өтемақы) құрбанның жынысы мен дініне байланысты өзгереді (мұсылмандар мен еркектерге жоғары баға беріледі). Халықаралық діни еркіндік жөніндегі баяндамада 2004 жылы ИРИ парламенті мен Сақшылар кеңесі мұсылман, христиан, еврей және зороастрий еркектерін теңестіру үшін заңды реформалағаны, бірақ бахаилерді емес, себебі заң бойынша олардың қаны "құрбандыққа шалуға болатын" (моба) деп есептеледі. Иранда мұсылман емес адамдардың исламға өтуі ынталандырылады, бірақ исламнан басқа дінге өтуге (діннен бас тартуға) тыйым салынған, ең жоғары жазасы – өлім. Қылмыстық кодекс мұсылмандарды басқа дінге айналдыруға тырысқан мұсылман емес адамдарға, сондай-ақ "Құдайға қарсы жаулық" (мохаребе) және "Пайғамбарды қорлау" (сабб әл-наби) үшін өлім жазасын қарастырады. Конституцияның 23-бабында "адамдардың сенімдерін зерттеуге тыйым салынған, ешкімді белгілі бір сенімді ұстануы үшін мазақтауға немесе жауапкершілікке тартуға болмайды" делінген. Бірақ тағы бір 167-бапта судьяларға "исламның беделді көздері мен білікті дін қызметкерлерінің берген заңдық үкімдеріне (фатва) негізделген шешім шығаруға" құқық берілген. Ислам Республикасының негізін қалаушы, ислам дінбасысы Рухолла Хомейни, үлкен аятолла болған, "исламнан немесе діннен бас тартудың жазасы – өлім" деп үкім шығарған. Ислам Республикасы бұл "Иранға қауіп төндіретін, әсіресе сионистермен байланысы бар ұйымдасқан құрылым" деп мәлімдейді. Халықаралық адам құқықтары федерациясы және басқалар үкіметтің бахаилерді қуғындау саясатының себебі кейбір бахаи ілімдерінің дәстүрлі ислам діни доктриналарына, әсіресе Мұхаммед пайғамбардың пайғамбарлық міндетінің аяқталуына және шиит дін қызметкерлерін қолдаған шиит діндарларының игіліктері мен ақыларына қарсы келуінен туындайды деп санайды. Ал мұсылмандар Мұхаммедтің аянының соңғы екенін айтады. Сондықтан бахаилер өздерін тәуелсіз діннің мүшелері деп сипаттаса да, Иран заңы оларды діннің негізгі қағидаларын бұза отырып, мұсылманмын деп мәлімдеген және осылайша еретиктер деп санайды. Human Rights Watch мәліметінше, Ирандағы протестанттық христиандардың шағын азшылығы да "үкімет тарапынан күдікпен қаралып, жаулыққа ұшырауда", кем дегенде, олардың "мұсылмандықтарды қабылдауға және тіпті іздеуге дайындығы" үшін, сондай-ақ олардың батыс тамырларына байланысты. 1990 жылдары христиан дінін қабылдаған екі мұсылман діни қызметкері діннен бас тартқаны және басқа да айыптар бойынша өлім жазасына кесілді. Кем дегенде екі ирандық – Хашем Ағаджари мен Хасан Юсефи Ешкевари – діннен бас тартқаны үшін тұтқындалып, айыпталды (бірақ өлім жазасына кесілмеді), басқа дінге ауысқаны үшін емес, Ислам Республикасының соттары исламды бұзған деп санайтын мәлімдемелері мен/немесе іс-әрекеттері үшін (яғни Хомейнидің жетекші исламдық факыхтың саяси "қорғаушылығына" бағыну қағидаты), бірақ сырттан қарағанда бұл саяси/діни реформашылдықтың көрінісі сияқты көрінеді. Хашем Ахаджари, ирандықтарды ислам дін қызметкерлерінің "соқырлықтарын көрмеуге" шақырған сөзі үшін еретик деп танылды; Хасан Юсефи Ешкевари реформашыл бағытталған 'Сайлаулардан кейінгі Иран' конференциясына қатысқандығы үшін еретик деп айыпталды. 2018 жылдың 16 қарашасында екі қамаудағы суфи дервиші өздерінің қамаудағы сегіз досының қайда екенін білу талабымен аштан өлуге кірісті, сондай-ақ сол кезде Варамин қаласындағы Теһранға жақын Қаршақ әйелдер түрмесінің бастығы үш дервиш тұтқынды талап еткен мүліктерін қайтарғанда шалып, тістеді.

The constitution accords non Shia Muslims "full respect" (article 12). It also recognizes the freedom of Zoroastrian, Jewish, and Christian Iranians to perform their religious rites and ceremonies, and five seats in parliament are set aside for these minority religions. But as an Islamic Republic "based on the governance of the [Twelver Ja’afari Shia] jurisprudent (velāyat e faqih)," by definition the government of Iran does not grant equal rights to all religions. Legislation is based on the "Qur’an and the Sunnah", the president and Supreme Leader must be from the "official religion of the country" i. e. Twelver Ja’afari Shiism Non Muslims are not allowed to serve in representative bodies—aside from the five reserved parliamentary seats—and "cannot hold senior government or military positions, and face restrictions in employment, education, and property ownership." Other inequalities include Hudud statutes that grant different punishments to Muslims and non Muslims for the same crime. In the case of adultery, for example, a Muslim man who is convicted of committing adultery with a Muslim woman receives 100 lashes; the sentence for a non Muslim man convicted of adultery with a Muslim woman is death. Under traditional Islamic law, "blood money" (diyeh, financial compensation paid to the victim or heirs of a victim in the cases of murder, bodily harm or property damage) varies based on the gender and religion of the victim (Muslims and men being worth more). The International Religious Freedom Report reports that in 2004 the IRI parliament and Guardian Council reformed the law to equalized diyeh between Muslim, Christian, Jewish, and Zoroastrian men—but not Baháʼí men, since according to law their blood is considered Mobah, (i. e. it can be spilled with impunity). Conversion to Islam by non Muslims is encouraged in Iran, but conversion from Islam to another religion (apostasy) is prohibited with a maximum punishment of death. The penal code specifies the death sentence for non Muslims attempting to convert Muslims, as well as for moharebeh ("enmity against God") and sabb al nabi ("insulting the Prophet"). Article 23 of the constitution states, "the investigation of individuals' beliefs is forbidden, and no one may be molested or taken to task simply for holding a certain belief." But another article, 167, gives judges the discretion "to deliver his judgment on the basis of authoritative Islamic sources and authentic fatwa (rulings issued by qualified clerical jurists)." The founder of the Islamic Republic, Islamic cleric Ruhollah Khomeini, who was a grand Ayatollah, ruled "that the penalty for conversion from Islam, or apostasy, is death." which the Islamic Republic claims are "an organized establishment linked to foreigners, the Zionists in particular," that threaten Iran. The International Federation for Human Rights and others believe the government's policy of persecution of Baháʼís stems from some Baháʼí teachings challenging traditional Islamic religious doctrines – particularly the finality of Muhammad's prophethood and the Shí'i ecclesiastical structure of endowments, benefices and fees that sustained the Shí'i clergy– and place Baháʼís outside the Islamic faith. Muslims, on the other hand, assert the finality of Muhammad's revelation. So while Baháʼís describe themselves as members of an independent religion, Iranian law considers them to be claiming to be Muslims while violating a key precept of the religion, and thus heretics. Also subject to Islamic "government suspicion and hostility" according to Human Rights Watch, is the small Protestant Christian minority in Iran, at least in part because of their "readiness to accept and even seek out Muslim converts" as well as their Western origins. In the 1990s, two Muslim converts to Christianity who had become ministers were sentenced to death for apostasy and other charges. At least two Iranians – Hashem Aghajari and Hasan Yousefi Eshkevari – have been arrested and charged with apostasy (though not executed), not for converting to another faith but for statements and/or activities deemed by courts of the Islamic Republic to be in violation of Islam (i. e. of the Khomeini principle of obeying the political "guardianship" of the leading Islamic faqih)), but which appear to outsiders to be simply expressions of political/religious reformism. Hashem Aghajari, was found guilty of apostasy for a speech urging Iranians to "not blindly follow" Islamic clerics; Hassan Youssefi Eshkevari was charged with apostasy for attending the reformist oriented 'Iran After the Elections' Conference in Berlin Germany which was disrupted by anti government demonstrators. On 16 November 2018 two jailed Sufi Dervishes started a hunger strike demanding the information of whereabouts of their eight detained friends, and also during that time, the prison warden Qarchak women prison in Varamin, near the Tehran attacked and bit three Dervish prisoners when they demanded their confiscated belongings back.

Саяси бостандық

Иран Ислам Республикасы Конституциясының 26-бабында «партиялар, қоғамдар, саяси немесе кәсіби бірлестіктер, сондай-ақ діни қоғамдар құруға рұқсат етіледі [оларға] ешкімнің қатысуына тыйым салынбайды немесе оларға қатысуға мәжбүр етілмейді»; бірақ бұл еркіндік мына шарттармен шектеледі: «олар тәуелсіздік, бостандық, ұлттық бірлік, ислам принциптері немесе Ислам Республикасының негіздерін бұзбауы тиіс». 27-бапта «Қоғамдық жиналыстар мен шерулер» бостандығы қарастырылған: «Қарусыз болған жағдайда қоғамдық жиналыстар мен шерулер еркін өткізілуі мүмкін», бірақ бұл да «олар исламның негізгі принциптеріне зиян келтірмеуі тиіс» деген шартпен шектеледі. Спам сүзгісі хабарламасы: Төмендегі сілтеме қорғау сүзгісін іске қосты: http://www.iranmania.com. Дәл осы сілтеме немесе оның бір бөлігі (әдетте түбір домен атауы) қазіргі уақытта бұғатталған. >

Балалардың құқықтары

Шииттік Джафар заң ғылымының "басты көзқарасы" бойынша, жетілу жасы халықаралық стандарт бойынша 18 жасқа емес, "қыздар үшін 9 ай жыл (8 жыл мен 9 ай), ал ұлдар үшін 15 ай жыл (14 жыл мен 7 ай)" болып есептеледі. Бұл Иранның Азаматтық кодексінің 1210-бабында және 2013 жылғы Кодекстің 147-бабында белгіленген кәмелет жасына және "қылмыстық жауапкершілікке" сәйкес келеді. Балалар құқықтары туралы конвенцияға қол қойғанмен, адам құқықтары жөніндегі топтардың пікірінше, Иран әлемдегі ең көп жас қылмыскерлерді өлім жазасына кесетін мемлекет болып табылады. 2009 жылдың мамыр айына дейін Иранда жазасын күтіп отырған кем дегенде 137 кәмелетке толмаған қылмыскер болды, бірақ жалпы саны одан да көп болуы мүмкін, себебі Иранда көптеген өлім жазасы жағдайлары жария етілмейді деп есептеледі. 1990 жылдан бері өлім жазасына кесілген 43 бала қылмыскердің 11-і өлім жазасына кесілген кезде 18 жасқа толмаған, ал қалғандары 18 жасқа толғанға дейін өлім жазасына кесілді немесе сол жасқа жеткеннен кейін айыпты деп танылып, сотталды, оның ішінде кем дегенде 13 және 14 жастағы балалар да бар. 2003 жылдың желтоқсанында парламент өлім жазасын қолданудың ең төменгі жасын 18 жасқа белгілеу туралы заң жобасын қарады, бірақ оны Конституцияның Қамқоршылар кеңесі бекітпеді. Бұл кеңес сайланбаған орган болып табылады және заңдарды "Ислам мен Конституцияның талаптарына сәйкестігі" тұрғысынан тексеріп, жеткіліксіз деп тапқан парламенттік заңдарды вето құқығына ие. 2008 жылдың қыркүйегінде президент Махмуд Ахмадинежадқа кәмелетке толмағандарды өлім жазасына кесу туралы сұрақ қойылғанда, ол "Ирандағы заңдық жасқа толу сіздердің жасқа толуларыңыздан өзгеше. Ол он сегіз емес, әр елде әр түрлі" деп жауап берді.

Адам құқықтарын заңсыз бұзу

Иран адам құқықтары жөніндегі топтар тарапынан «заңнан тыс» немесе «соттан тыс» өлім жазалары мен басқа да санкциялар үшін сынға ұшырады. 2005 жылы Human Rights Watch ұйымы Ислам Республикасындағы «Параллель институттарды» (nahad e movazi) сынға алды – «студенттік наразылықтарды басуда, белсенділерді, жазушыларды және журналистерді құпия түрмелерге қамауда ұстауда, демократияны жақтаушы спикерлер мен тыңдаушыларды жазалауға ашықтан-ашық кірісетін, ресми емес репрессиялық органдар». Жоғарғы көшбасшы кеңсесінің бақылауымен, бұл топтар Тегеран төңірегінде өздік бақылау-тексеру бекеттерін құрды, ал форма киген полиция көбінесе осы қара киімдегі агенттермен тікелей қақтығысудан жаңылды. «Ұлттық түрмелер басқармасының бақылауынан тыс заңсыз түрмелерде саяси тұтқындар жазасыз зорлық-зомбылыққа, қорқытуға және азаптауға ұшырайды». Бірақ диссидент Акбар Ганджинің сөзіне қарағанда, Иранда «заңсыз» болып көрінетін кісі өлтірулер шын мәнінде Ислам Республикасының қылмыстық кодексінен тыс емес, себебі кодекс «егер біреу «құдайсыз» деп танылса, оны өлтіруге азаматқа рұқсат береді». Ислам Республикасы тарапынан шығарылған және конституцияны бұзушылыққа ұқсаған, бірақ үкімет тарапынан жарияланбаған кейбір жазалар – 1988 жылы мыңдаған саяси тұтқындарды азаптау және өлімге кесу – кем дегенде, ислам заңы мен заңдық процедуралардың кейбір формаларын сақтаған деп хабарланды. Заңсыз әрекеттер ресми шаралармен бірге жүруі мүмкін, мысалы, 2007 жылы Бандар-Аббаста «Тамадон Хормозган» апталығының жеті журналисі «Аятолла Хомейниге қарсы сөздер айтқандары» үшін тұтқындалды, ал үкіметтік ұйымдар мен діни мектептер газет кеңсесін «тоналды және өртеп жіберді» деп белгілі бір топтар ұйымдастырылды.

Бірінші онжылдықтағы өлтірулер

Ислам Республикасының алғашқы жылдарында жаппай өлім жазалаулар мен оппозицияны өлтіру оқиғалары болды. 1980 жылдың қаңтарынан 1981 жылдың маусымында президент Аболхасан Банисадр құлатылғанға дейін кем дегенде 906 үкіметке қарсы шыққан адам өлім жазасына кесілді. 1981 жылдың маусымынан 1985 жылдың маусымына дейін кем дегенде 8000 адам өлім жазасына кесілді. Сынаушылар айыпталушылардың қорғануға мүмкіндігі болмай, адвокаттарсыз, қазылар алқасысыз, ашықтықсыз, қысқа сот отырыстары өткізілгеніне шағымданып айтты. 1988 жылы бірнеше мың саяси тұтқын өлім жазасына кесілді, олардың саны 8 000-нан 30 000-ға дейін бағаланды. Аятолла Рухолла Хомейни қайтыс болғаннан кейін Иранда мемлекеттік санкциямен жасалған өлтірулер азайды.

Соттан тыс өлім жазалары

1990 жылдары Ислам Республикасы жүйесін қандай да бір жолмен сынаған зиялылар мен саяси белсенділердің бірнеше шешілмеген қазасы мен жоғалу оқиғалары болды. 1998 жылы бұл наразылықтар үш диссидент жазушының (Мохаммад Джафар Пуяндех, Мохаммад Мохтари, Маджид Шариф), саяси лидер (Дариуш Форухар) және оның әйелінің екі ай ішінде қаза табуымен шиеленістікке жетті. Бұл оқиға "Тізбекті кісі өлтірулер" немесе "1998 жылғы Ирандағы сериялық кісі өлтірулер" деп белгілі болды. Ислам Республикасы жүйесін қандай да бір жағынан сынаған ирандықтардың қатарында. Барлығы бірнеше жыл ішінде 80-нен астам жазушы, аудармашы, ақын, саяси белсенді және қарапайым азаматтардың қаза болғаны болжануда. Иранның тізбекті кісі өлтірулерін ашуға және жалпы ирандық реформа қозғалысына көмектескені үшін Саид Хаджарянға жасалған қастандық және оның ауыр жарақаттануы – жазалау шарасы деп есептеледі. 2000 жылдың наурыз айында Басидж мүшесі Саид Асгар Хаджарянға бас атты. Халықаралық деңгейде, 1997 жылы неміс соты Ислам Республикасының тұрақты министрі – Ақпарат министрі Али Фаллахианды 1992 жылы Берлиндегі "Миконос" мейрамханасында үш ирандық күрд диссиденті мен олардың аудармашысын өлтіруге басшылық еткені үшін тұтқындауға бұйрық берді. Осы кезеңде өлтірілген екі азшылық дін өкілі – протестант пасторы Мехди Дибадж және епископ Хайк Ховсепиан Мехр болды. 1994 жылдың 16 қаңтарында христиан дініне өткен пастор Мехди он жылдан астам түрмеде отырғаннан кейін "халықаралық қысым нәтижесінде" босатылды. Шамамен алты айдан кейін ол Карадж қаласында өткен христиандық конференциядан кейін жоғалып кетті, ал оның денесі 1994 жылдың 5 шілдесінде Тегеранның батысындағы орманда табылды. Алты ай бұрын оны босату үшін үгіт жүргізген епископ Хайк Ховсепиан Мехр де осындай аяққа жетті. Ол 1994 жылдың 19 қаңтарында жоғалып кетті, ал оның денесі Тегеран маңындағы Шахр-э-Рейдегі көшеде табылды.

In the 1990s there were a number of unsolved murders and disappearances of intellectuals and political activists who had been critical of the Islamic Republic system in some way. In 1998 these complaints came to a head with the killing of three dissident writers (Mohammad Jafar Pouyandeh, Mohammad Mokhtari, Majid Sharif), a political leader (Dariush Forouhar) and his wife in the span of two months, in what became known as the Chain murders or 1998 Serial Murders of Iran. of Iranians who had been critical of the Islamic Republic system in some way. Altogether more than 80 writers, translators, poets, political activists, and ordinary citizens are thought to have been killed over the course of several years. The attempted murder and serious crippling of Saeed Hajjarian, a Ministry of Intelligence operative turned journalist and reformer, is believed to be in retaliation for his help in uncovering the chain murders of Iran and his help to the Iranian reform movement in general. Hajjarian was shot in the head by Saeed Asgar, a member of the Basij in March 2000. At the international level, a German court ordered the arrest of a standing minister of the Islamic Republic – Minister of Intelligence Ali Fallahian – in 1997 for directing the 1992 murder of three Iranian Kurdish dissidents and their translator at a Berlin restaurant, known as the Mykonos restaurant assassinations. Two minority religious figures killed during this era were Protestant Christians Reverend Mehdi Dibaj, and Bishop Haik Hovsepian Mehr. On 16 January 1994, Rev. Mehdi, a convert to Christianity was released from prison after more than ten years of confinement, "apparently as a result of the international pressure." About six months later he disappeared after leaving a Christian conference in Karaj and his body was found 5 July 1994 in a forest West of Tehran. Six months earlier the man responsible for leading a campaign to free him, Bishop Haik Hovsepian Mehr, had met a similar end, disappearing on 19 January 1994. His body was found in the street in Shahr e Rey, a Tehran suburb.