Кіріспе

Ежелгі Иран дәстүрі – Иранның қысқы фестивалі. Саде (سده), Ахеменидтер империясына дейін баратын Иран фестивалі. Саде Наурызға 50 күн бұрын тойланады. "Саде" сөзі парсы тілінде "жүз" деген мағынаны білдіреді және көктемнің басталуына дейін қалған жүз күн мен түнді көрсетеді. Саде – ежелгі Парсыда зор салтанатпен тойланатын қысқы мереке. Бұл отты құрметтеу және қараңғылық, аяз бен суықтың күштерін жеңуге арналған той.

Тарих

Аңыздар бойынша, мифологиялық Пишдадиан әулетінің екінші патшасы Хушанг патша (Пишдад – Заң беру дегенді білдіреді) Саде дәстүрін құрды. Бір күні Хушанг тауға шығып бара жатқанда жыланды көріп, оны таспен ұруға бел буды. Тас лақтырғанда, ол екінші тасқа тиді. Екі тас та шақталғандықтан, от тұтанып, жылан қашып кетті. Осылайша ол отты қалай жағу керектігін білді. Хушанг қуанып, оған отты жағу сырын ашқан Құдайға мадақ айтты. Содан кейін ол: «Бұл – Құдайдың нұры. Сондықтан оны қастерлеуіміз керек» деді. Діни сенімдерге сәйкес, Жашн-е Саде жарық, от және энергияның маңыздылығын еске салады. Құдайдан келген жарық – оның жаратылыстарындағы адамдардың жүрегінде болады. Ежелгі заманда Жашн-е Саде от жағып тойланды. Зороастрийлер үшін Садеге дайындалудың ең маңыздысы – мерекеге бір күн бұрын отын жинау. Жасөспірім ұлдар бірнеше ересек еркектермен бірге Иранның шөлейт аймақтарында өсетін түйе тікенін жинауға баратын. Көптеген ұлдар үшін бұл отбасынан алғашқы рет алыстау болды. Бұл оқиға ұлдардың ересек өмірге қадам басқандарының белгісі, еркек болу жолындағы маңызды кезең. Олар түйе тікенін қалаларындағы ғибадатханаларға алып баратын. Егер бұл олардың алғашқы рет жасаған ісі болса, үйге қайтқанда достары мен туыстарының қатысуымен той ұйымдастырылатын. Ежелгі заманда отты су жанында және ғибадатханалардың маңында жағатын (қараңыз: От ғибадатханасы). От бастапқыда күннің қайта жануына көмектесу үшін, жаздың жылуын және жарығын қайта әкелу үшін жағылған. Сондай-ақ, ол суды мұзға айналдырып, өсімдіктердің тамырын өлтіретін қырау мен суықтың әуесқойларын қуып шығару үшін де жағылған. От түн бойы жанып тұрды. Ертеңіне әйелдер таңертең отқа барып, оттың бір бөлігін үйлеріне алып, ғибадатхананың «мүбәрак отынан» жаңа от жағар еді. Бұл Саде отының берекетін әр үйге тарату үшін жасалған. Оттың қалдықтары ыдысқа салынып, келесі жылға дейін ғибадатханада сақталар еді. Осылайша от жыл бойы жанып тұратын. «Мәңгілік от» – халықтың жүрегінде жалындаған от сияқты мәңгілікке дейін сақталатын отанға деген сүйіспеншіліктің символы. Мереке әдетте үш күнге созылады. Кешкі уақытта тамақ дайындалып, сойылған қой етінен жасалған тағамдар кедейлерге таратылады. Персияны мұсылмандар басып алғаннан кейін 7-ші ғасырда Саде мерекесін тойлау туралы ең толық мәліметтер 10-шы ғасырда Зиярид әулетінің билеушісі Мардавиждің билігі кезінде жазылған. Зиярид әулеті парсы дәстүрлерін сақтауға бар күшін салды. Саде дәстүрін еске алу үшін Зайанде өзенінің екі жағасында от жағылды. Оттар арнайы жасалған металл ұстағыштарда сақталды. Сауықтармен бірге жүздеген құстар ұшырылды. Оқ-дәрілер, билер мен музыка, жармаланған қой, сиыр еті, тауық еті және басқа да дәмді тағамдар дайындалды. Бүгінде Керман және Язд сияқты ирандық қалаларда бұл рәсімдер ежелгі дәуірдегідей аталып өтіледі. Жашн-е Саде жыл сайын Тегеран облысының қалашығы – Қарадждағы Кушке Варжаванд бақтарында парсы зороастрийлері мен дәстүрлі парсы мәдениетіне қызығушылардың қатысуымен әсем түрде тойланады. Кейде отты сыртқа жағудың қажеті болмайды және барлық шаралар зороастрий ғибадатханаларының ішінде өтеді. Түйе тікенін жинау дәстүрі тоқтағандай, бірақ оны сақтауға күш-жігер жұмсалуда. Алайда, ирандықтар мен парсылардың көпшілігі бұл мерекемен танысып, қаңтардың 30-ы күні елден тыс жерлерде де жиналыстар мен мерекелер ұйымдастырылады. Адамдар жиналып, дұға етеді, содан кейін қолынан ұстап, шеңбер жасап, оттың айналасында билейді. Жыл сайын 30 қаңтарда Иран мен басқа елдердегі мыңдаған зороастрийлер көктемнің жақындап келуін және жамандықпен мәңгілік күрестің символы ретінде Жашн-е Саде діни мерекесін ашық жерде от жағып тойлайды. Язд қаласының жанындағы тауда Чак Чак от ғибадатханасы деп аталатын үңгір бар. Жыл сайын Саде мерекесінде онда арнайы рәсімдер өткізіледі. 640 жылы мұсылмандар шығысқа қарай билігін кеңейткен кезде соңғы зороастрий ханшайымы осы үңгірде паналаған деп есептеледі. Ирандықтардың көпшілігі үшін Саде діни мағынаға ие емес және күн бату кезінде от жағу мен көңіл көтеруден басқа ешқандай арнайы рәсімдер жоқ. Алайда, барлық діндердегі ирандықтар бұл күні ежелгі дәстүрлерін сақтау және жаратылыстың құндылығын тойлау үшін бірігіп күш жұмсайды. Саде мерекесінің тарихы күрделі және оны екі түрлі күні тойлау дәстүрі бар. Жаңа жылдың басталуына дейін 50 күн (100 күн мен түн) (немесе Аятрима ғахамбарынан кейінгі жүзінші күн) және діни жаңа жылға дейін 100 күн. Екі Саде мерекесінің болу себебі және әртүрлі аймақтардағы күндердің өзгешелігі әлі анықталған жоқ. Көптеген зороастрий мерекелері екі рет тойланады. Бұл, ең болжанасы, 3-ші ғасырда күнтізбені реформалаудың нәтижесі. 2017 жылдан бері Саде Тәжікстан үкіметі тарапынан ресми түрде танылып, тойланады. 2023 жылдың 30 қаңтарында Иранның көптеген қалаларында Саде мерекесі тойланды.