Кіріспе

Цзинсинг шайқасы (井陘之戰), сондай-ақ Тао өзені шайқасы (洮水之戰) деп те аталады, б.з.д. 205 жылы қазан айында Хань әскері, оған Хань Синь басшылық етті, және Чжао әскері арасында болды. Чжао әскеріне Чжао ханзадасы Чжао Ши (趙歇) және Чэн Ю (陳餘) басшылық етті, ол Чэн Ан мырзасы (成安君) ретінде де белгілі болды және Чжао Шидің премьер-министрі қызметін атқарды.

Өмірбаян

209 жылдың соңында, Цинь әулетін құлатқан көтерілістің басында, Чжу мемлекетінде туған көтерілісшілер Чжан Эр мен Чэн Ю, бір-біріне ант берген ағайындар, «Жаңа Чжу» патшасы Чэнь Шеннің атынан Солтүстік Қытайда жорық жүргізді. Олар соғыс кезеңіндегі Жао мемлекетін қайта жаңғыртты және оны дәстүрлі билеуші династиясы – Жаоға қайтарды, династияның мүшесі Чжао Сиені жаңа патша етіп тағайындады. Бірақ 208-207 жылдардың қысында Чжан Эр мен бас қолбасшы Чэн Ю арасында келіспеушілік туды. Себебі, Чжан Хан мен Ван И бастаған үлкен Цинь әскеріне қарсы шайқасқа армиясын қауіпке тігуден Чэн Ю бас тартты, ал Чжан Эр мен Чжао Си Джулу қамалында тұтқынға алынған еді. Жаңадан қайта жаңғырған Ци және Ян мемлекеттері де Джулуға көмекке әскер жіберді, бірақ сол кездегі генералдар да шайқастан жалтарды. 207 жылдың қаңтарында Чжу көтерілісшісі Сян Ю қамалды алып тастап, Цинь генералдарынан жеңіске жетті, содан кейін ол жеңісін пайдаланып, басқа көтерілісші әскерлерге басшылық етуді нығайтып, үлкен көтерілісші одағын құрды. Осы уақытта Чэн Ю Чжан Эрмен дауласып, Жаоның бас қолбасшысы лауазымынан кетіп қалды. 206 жылдың қаңтарында Цинь әулеті құлағаннан кейін Сян Ю соғыс кезеңінің қайта жаңғырған патшалықтарын өзіне адал болуға міндеттелген әлсіз мемлекеттер ретінде бөліп, Қытайды Он сегіз патшалыққа бөліп билеуді жөн көрді. Ол сондай-ақ, өзіне ең лайықты деп санаған көтерілісші генералдарға сыйлық беруді қалады. Осы келісімнің бір бөлігі ретінде ол Жаоны Дай және Чаншань патшалықтарына бөлді. Чжан Эрді Чаншань патшасы етіп тағайындады, ол Жаоның орталық аймағы болды, Чжао Сиені Жаоның солтүстік шекарасы болған Дай патшасы етіп тағайындады, ал Чэн Юны Нанпи графы етіп тағайындады. Он сегіз патшалық бастапқыда тұрақсыз болғандықтан, Чэн Ю осы келісімге наразы болды. Сол жылы Ци генералы Тянь Ронг Ци мемлекетін күштеп біріктірді, ол бұрын үш патшалыққа бөлінген және үш басқа адам басқарған еді. Осыған ынталанған Чэн Ю Тяньнен Чжан Эрді құлатуға көмектесу үшін күш сұрады. Тянь Ронг келісті, ал Чэн Ю Чжан Эрге шабуыл жасап, жеңіске жетіп, Чаншанды Чжао Сиенің билігіне қайтарды. Чжао Си Чэн Юды Дай патшасы етіп тағайындады, бірақ Чэн Ю Дайды басқаруды премьер-министр Ся Юеге тапсырды, ал өзі Чжао Сиге тікелей көмектесу үшін қалды. Чжан Эр Хан патшасы Лю Банға қашып келді, ол тамыз айында өзінің бас қолбасшысы Хан Синді Гуанчжунға (Үш Циньге) шабуыл жасап, Қытайды бақылау үшін Сян Юге қарсы күреске бастады. 205 жылдың басында Чжао Сие мен Чэн Ю Сян Юға қарсы Лю Банды қолдады, өйткені олар соңғысының Он сегіз патшалыққа қарсы болды. Сонымен қатар, Чэн Юдің өтініші бойынша Лю Бан оған Чжан Эрдің басы деп мәлімдеген нәрсені жіберді. Бірақ Лю Банмен одақ тез аяқталды. Сәуірде Лю Банның әскері, Чжао сарбаздарымен күшейтілгеннен кейін, Пэнчэн шайқасында Сян Юден үлкен жеңіліске ұшырады, ал осы уақытта Чэн Ю Чжан Эрдің әлі тірі екенін білді. Осылайша Жао Лю Банмен одағын бұзды.

Хан шапқыншылығы

Лю Бангтың Пэнчэндегі жеңілісінен кейін Хан Син солтүстік Қытай патшалықтарын бағындыру стратегиясын жасады. Бұл стратегия Лю Бан үшін Солтүстік Қытайдың адам күшін, азық-түлігін және байлығын қамтамасыз етуді мақсат етті, сонымен қатар Сянь Юді Қытайдың Орталық жазығында алаңдатып отыруды көздеді. Бұл Синьян мен Чэнгаода Лю Бангтың бекініп орналасуы арқылы іске асырылды, себебі Лю Банг пен Сянь Ю, бұрынғы серттес бауырлардың арасындағы алауыздық саяси да, жеке де сипатта болды. Сонымен қатар, Сянь Ю Сыньян мен Чэнгаодан өтіп, өзінің шегіну жолын қауіпке тікелейтіп, Гуанчжоңдағы Хан әкімшілігіне шабуыл жасай алмады. 205 жылдың жазында Вэй мемлекетін бағындырғаннан кейін Хан Син солтүстік-шығысқа қарай Дэй мемлекетіне қарсы жорыққа шықты, қолдау табуға көмектесетін Жан Эрді өзімен бірге алып жүрді. Хан Син Усиан қаласына шығыстан шабуыл жасап, күтпеген бағыттан жақындаған кезде, Дайдің премьер-министрі Ся Юэ оның ілгерілеуін тоқтатуға тырысты, бірақ жеңіліп, қаза тапты. Хан Син өзінің ең батыл генералы Цао Шенге Усианды қоршауға бұйырды, ал ол Чжан Эрмен бірге Чжао мемлекетіне қарсы аттанды. Цао Шен Усианды басып алды, бірақ сол кезде Лю Банг Хан Синнің ең жақсы әскерлерінің көп бөлігін, соның ішінде Цао Шенді, Синьян-Чэнгао майданында көмектесу үшін оңтүстікке жіберуді бұйырды. Хан Син оған бойынсұнды. Вэй мен Дайды бағындыруға қанағаттанбай, Хан Син Чжаоға шабуылды тоқтатудан бас тартты. Ол шығысқа қарай Тайхан тауларына беттеді, олардың басында Чжао жеріне кіруге арналған Цзиньсинг асуы орналасқан. Осы уақытта Чжаоның зор әскері, Чжао Шие мен Чэн Ю басшылығында, асудың шығыс жағында орналасты. Гуан-Удің кеңесшісі Ли Цоюй Чэн Юға Тайхан таулары арқылы өтетін маңызды жолдарды, әсіресе Цзиньсинг асуын жауып тастауды және Хан Син тауларға кіргеннен кейін оның артқы жағын кесіп тастауды ұсынды. Осылайша, үйден алыс орналасқан Хан әскері логистикалық қиындықтарға тап болып, шайқассыз ыдырайтын болар еді. Алайда, Конфуцийшілдікке бейім және әділеттілікпен басшылық етумен мақтанған Чэн Ю, өзінің арсыздыққа толы әдістермен жеңіске жеткісі келмейтінін және мұндай стратегияның қажеті жоқ екенін мәлімдеді, өйткені оның әскері Хан Синнің әскерінен әлдеқайда күшті еді. Сондай-ақ, ол олардың мұндай әлсіз күшті тікелей емес жолмен жеңуге тырысса, басқалар оларды жек көретінін айтты. Шындығында, Хан Син Үш Циннің (оның ішінде қаһарлы Чжан Ханның) патшаларын және Вэй мемлекетін жеңген сәтті генерал болғанымен, Чжао әскерінің бірқатар генералдары бұрынғы Чжао монархтарының элиталық әскерлерінде қызмет еткен, ал оның сарбаздары Цинге қарсы көтеріліске қатысқандарды, соның ішінде 207 жылы Чжан Ханды жеңген Сянь Юдің Юсюи өзені шайқасындағы соңғы жеңісін қамтитын адамдарды қосты. Чжао әскері Хан Син әскерінен үлкен және тәжірибелі әскерлерге ие болды. Ал оның генералы Чэн Ю тапқыр болды және Цин әскерлерін, сондай-ақ оның қарсыластарын Ли Лян мен Чжан Эргә жеңген. Сондықтан Чэн Юдің тікелей емес әдістерге жүгінуіне ешқандай себеп болмады. Хан Син Жао басшылығының жоспарларын анықтау үшін жау лагеріне тыңшыларды жіберді және оны кесіп тастамайтынын білгеннен кейін, қазан айында тауларға қарай жорыққа шықты.

Дайындық

Хан Синнің әскерлері Цзиньсинь асуына жеткенде, олар Жао әскерінің асудың сыртындағы жазықта орналасқанын көрді. Түн ортасында Хан Син 2000 таңдалған жеңіл ат әскерін Тайхан тауларынан ешкі жолымен шығып, Жао лагерінің артындағы тауларда күтіп отыруға жіберді, мүмкіндік туғанда Жао лагерін басып алуға бұйрық берді. Таң атқанға дейін Хан Син әскерлеріне шайқасқа түсуден бұрын қарапайым таңғы ас ішуге бұйырды, Жао әскерін талқан еткеннен кейін той жасауға уәде берді. Оның тіпті офицерлері де оған сенбеді, бірақ бұйрықтарын орындады. Содан кейін ол 10 000 сарбаздан тұратын алдыңғы күшті Цзиньсинь асуы арқылы жазыққа жіберіп, Миенман өзеніне арқа тіреп орналасуға бұйырды. Сима Цян Хан Синнің Чен Ю оған рұқсат беретінін дұрыс болжағанын айтады, себебі егер Жао бірден шабуыл жасаса, Хан Син мен Хан әскерінің негізгі бөлігі келмей тұрып, алғы шепті кері асуға мәжбүр ететін еді. Сима Цянның сөзінше, Жао сарбаздары Хан әскерінің өзенге арқа сүйегендей осал позицияда тұрғанын көріп күлді, бірақ маневрдің түнде жасалуы Жаоның Хан Синнің алғашқы қимылына жауап бермеуіне де себеп болуы мүмкін.

Шайқас

Таң атқанда, алдыңғы қадам жасаған отряд орналасқаннан кейін, Хан Син және әскердің қалған бөлігі бас генералдың (Хан Синнің лауазымы) туларын және барабандарын көрсетіп, өткелден шықты. Осыған Чэн Ю әскеріне шабуыл жасауға бұйрық берді, ал Хан Синнің негізгі күші, көптеген қарт әскерлері болған депрек, өздерінің бір бөлігін тастап, өзендегі алдыңғы қадам жасаған отрядтың орнына жасалма шегіну жасады. Алдыңғы қадам жасаған отряд өз серіктерін қабылдау үшін "ашылды", қатарларын немесе бекіністерін ашты (егер олар жеделдетілген бекініс орнатып алған болса). Жао әскері шегініп келе жатқан күштерді қуа жете, өзен бойында Хан әскерімен шайқасты. Алайда, Хан әскерлеріне өлімге дейін күресу рухын сіңіргеннен басқа, өзен жағасындағы позицияны айналып өту өте қиын болды. Мас Жао әскері Хан позициясына көбірек күш жіберіп, өздерінің лагерін осал қалдырды. Осыны байқаған Хан Синнің жеңіл атқыштар тобы Жао лагерін басып алып, Ханның қызыл туларын іліп қойды. Жао әскері шаршап, кері шегіне бастады, бірақ артына бұрылғанда, олардың лагерінің бекіністерінен Ханның тулары ілінгенін көрді. Бұл Жао әскерлерінде үрей тудырды, және Хан Син осы мүмкіндікті негізгі күшпен қарсы шабуыл жасауға бұйрық беру үшін пайдаланды. Жао әскері тез жеңіліске ұшырады. Жао әскерінің қалдықтары қашқанда, Чэн Ю ақырында Чжи өзенінде (泜水) қолға түсіріліп, шайқаста қаза тапты. Хан Син содан кейін Жао Ши патшасын Сиангуоға қуып жетіп, оны сол жерде өлтірді. Цзинсин шайқасынан кейін "арқасы өзенге тиеп, шайқасқа түсу" (背水一戰) деген мақал пайда болды, сондай-ақ жапондық "суға қарсы позиция" (背水の陣) деген сөз тіркесі де пайда болды.

Салдары

Соғыстан кейінгі тойда Хан Синнің офицерлері өздерінің сәттілігіне әлі толық сенбеген күйде, таңғажайып стратегиялық орналасудың себептерін сұрады. Хан Син өзінің көптеген тәжірибесіз сарбаздардан тұратын шағын әскерге басшылық ететінін, сондай-ақ өзінің аса даңқты генерал емес екенін түсіндірді. Ол осындай қатаң шараларға баруға мәжбүр болды, себебі бұл әрбір адамды жан-жақтан күресуге итермеледі. Содан кейін «Өлімге тіреліп, тірі қалуға жету» (置之死地而後生) деген мақал пайда болды. 205 жылдың қазанында Цзиньсин шайқасындағы жеңіс, Сян Юдың одақтасы Цзюцзян патшасы Ин Будың қарашада Лю Банға қосылуына ықпал етті. Бұл жеңіс Ян мемлекетінің патшасы Цзан Туды да Лю Банның жағына келуге көндірді. Дегенмен, бұл жеңіс Ханның Чжаоны толық жаулап алуын аяқтаған жоқ. Керісінше, 204 жылы Хан Син Чжаодағы жорысын жалғастырып, Чжао әскеріне қарсы Чжаокода және тағы бір, қазіргі тарихқа енбеген жерде шайқас өткізіп, жеңіске жетті. Содан кейін Чжаоның Хандан астанасын басып алды. Сян Ю Чжу әскерлерін кем дегенде екі рет Чжаоға мемлекетті қайта бақылауға алу үшін жіберді, бірақ Хан Син осы күштерді де талқандады. Лю Бан Хан Синнің көптеген әскерлері мен офицерлеріне Орталық жазыққа қайта оралып, тікелей Лю Банның басшылығымен қызмет етуге бұйрық берді. Ол Чжан Эргә Чжао патшасы етіп тағайындады және Хан Синге Чжао халқынан жаңа әскер жинап, Ци мемлекетіне шабуыл жасауға бұйрық берді. Бұл жаңа науқан 204 жылдың соңында басталды және Вэй өзені шайқасымен аяқталды.