Кіріспе
Денсаулықты нығайту – адамдарға өз денсаулығын жақсартуға және оны бақылауға мүмкіндік беретін процесс. Бұл, 1986 жылғы Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДҰ) Денсаулықты нығайту туралы Оттава хартасында белгіленгендей, "адамдарға өз денсаулығын жақсартуға және оны бақылауға мүмкіндік беретін процесс".
Health promotion is, as stated in the 1986 World Health Organization (WHO) Ottawa Charter for Health Promotion, the "process of enabling people to increase control over, and to improve their health."
Қолданылу аясы
ДДҰ-ның 1986 жылғы Оттава хартасы, денсаулықты нығайту туралы, және 2005 жылғы Бангкок хартасы, жаһандану дәуірінде денсаулықты нығайту туралы, денсаулықты нығайтуды «адамдардың өз денсаулығы мен оны анықтайтын факторларды бақылау мүмкіндігін арттыру процесі, осы арқылы денсаулығын жақсарту» деп анықтайды. Денсаулықты нығайтуға кіріс, тұрғын үй, азық-түлік қауіпсіздігі, жұмыспен қамту және жұмыс жағдайларының сапасы сияқты денсаулықты анықтайтын факторларды қарастыратын мемлекеттік саясат кіреді. Соңғы жұмыстарда «Барлық саясатта денсаулық» (Health in All Policies, HiAP) термині барлық мемлекеттік саясаттарға денсаулықты енгізуге бағытталған шараларды білдіреді. Денсаулықты нығайту денсаулықтағы теңдікпен үйлесімді және әлеуметтік әділетке немесе адам құқықтарына бағытталған үкіметтік емес ұйымдардың (ҮЕҰ) назарында болуы мүмкін. Денсаулық сауаттылығы мектептерде дамытылуы мүмкін, ал емшек сүтімен тамақтандыруды қолдау сияқты денсаулықты нығайтудың кейбір аспектілері қоғамдық кеңістіктердегі заңдар мен ережелерге байланысты болуы мүмкін. Оттава хартасының денсаулықты нығайту бойынша іс-қимылдарының бірі – қоғамның барлық салаларына профилактиканы енгізу, осы мақсатта ол емдеуге және жазылуға бағытталған медициналық модельге қарағанда, алдын алу денсаулық сақтау саласында көрінеді. Кейбір денсаулық сақтау мамандары, үкіметтер және медициналық-өнеркәсіптік кешендер арасында денсаулықты нығайтуды жеке дағдыларды дамытумен, сондай-ақ денсаулықты тәрбиелеу және мінез-құлық тәуекел факторларын өзгертуге бағытталған әлеуметтік маркетингпен шектеуге бейімділік бар. Алайда, соңғы зерттеулер көрсетіп тұрғандай, денсаулық сақтау саясатына қатысты көзқарастар жеке қабілеттерге немесе денсаулық туралы хабарламаларға емес, адамдардың мораль, саясат және ғылым туралы философиялық сенімдеріне байланысты.
Тарих
Денсаулықты нығайту туралы бұл алғашқы жарияланым 1974 жылғы Канада үкіметінің Лалонд есебінен алынған, онда денсаулықты нығайту стратегиясы "жеке тұлғалар мен ұйымдарға ақпарат беру, оларға ықпал ету және көмектесу мақсатында, осылайша олар психикалық және физикалық денсаулыққа қатысты мәселелерде жауапкершілікті артырып, белсендірек болуына қол жеткізу" деп көрсетілген. Осы анықтаманың тағы бір көзі – 1979 жылғы АҚШ Бас дәрігерінің "Дені сау халық" есебі. 1980-ші жылдардың ортасында денсаулықты нығайтудың "кең күш беру/қоршаған орта" анықтамасын қалыптастырған кем дегенде екі жарияланым болды: Өмір салтын өзгерту әдістерімен қатар, Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының аймақтық кеңсесі денсаулықты нығайту әдістері ретінде "заңнамалық актілер, салық шаралары, ұйымдық өзгерістер, қауымдастықты дамыту және денсаулыққа қауіп келтіретін жергілікті шараларға қарсы спонтанды іс-қимылдар" ұсынды. Бұл есепте денсаулықты нығайтудың үш "механизмі" – "өз күтімі", "өзара көмек, яғни адамдар бір-біріне қиындықтарды жеңуде көмектесуге жасаған әрекеттері" және "дені сау орта" деп анықталды. Оттава хартасына сәйкес денсаулықты нығайту:
At least two publications led to a "broad empowerment/environmental" definition of health promotion in the mid 1980s: In addition to methods to change lifestyles, the WHO Regional Office advocated "legislation, fiscal measures, organizational change, community development and spontaneous local activities against health hazards" as health promotion methods. This report defined the three "mechanisms" of health promotion as "self care"; "mutual aid, or the actions people take to help each other cope"; and "healthy environments". According to the Ottawa Charter, health promotion:
Параметрлерге негізделген тәсіл
ДДСҰ-ның денсаулықты нығайтуға қатысты "Салауатты орталар" тәсілі, денсаулықты жақсартуға бағытталған шаралармен қатар, қоғамдық қатысуды, теңдікті, мүмкіндік беруді және әріптестікті байланыстыратын жекелеген жүйелер ретінде қарастырады. ДДҰ-ның мәліметінше, орта – "адамдардың күнделікті қызмет атқаратын жері немесе әлеуметтік ортасы, онда қоршаған орта, ұйымдық және жеке факторлар денсаулық пен әл-ауқатқа әсер етеді". Осы тәсілде 11 мойындалған орта бар: қалалар, ауылдар, муниципалитеттер мен қауымдастықтар, мектептер, жұмыс орындары, базарлар, үйлер, аралдар, ауруханалар, түрмелер және университеттер.
Денсаулықты нығайтатын ауруханалар
Ауруханалық ортада денсаулықты нығайту пациенттердің, қызметкерлердің және қоғамның денсаулығын қолдау арқылы денсаулықты жақсартуға бағытталған. Бұл аурухананың мәдениеті мен ұйымдық құрылымына денсаулықты нығайту ұғымдарын, стратегияларын және құндылықтарын енгізу арқылы іске асырылады. Атап айтқанда, бұл басқару құрылымын құруды, медициналық және медициналық емес қызметкерлерді денсаулықты нығайту коммуникациясына қатыстыруды, денсаулықты нығайту саясаты мен жобалары үшін іс-қимыл жоспарларын жасауды, сондай-ақ қызметкерлердің, пациенттердің және қоғамның денсаулық көрсеткіштерін және нәтижелерін бағалауды қамтиды. Денсаулықты нығайтушы ауруханалар мен денсаулық сақтау қызметтерінің халықаралық желісі – ауруханалар мен денсаулық сақтау ұйымдарында денсаулықты нығайту принциптерін, стандарттарын және ұсынымдарын ілгерілету және тарату бойынша ресми халықаралық желі болып табылады.