Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
68 ж.б.з.б. римдіктер мен армяндар арасындағы шайқас
68 BC battle between Romans and Armenians
Артаксата шайқасы 68 ж.б.з.б. Арсаниас өзені маңында Рим Республикасының және Армения Корольдігінің әскерлері арасында болды. Римдіктерге проконсул Луций Лициний Лукулл басшылық етті, ал армяндарға Понттың Митридат VI-сын қорғаған Арменияның Тигран II басшылық етті. Бұл шайқас Үшінші Митридат соғысының бір бөлігі болды және римдіктердің жеңісімен аяқталды.
The Battle of Artaxata was fought near the Arsanias River in 68 BC between an army of the Roman Republic and the army of the Kingdom of Armenia. The Romans were led by proconsul Lucius Licinius Lucullus, while the Armenians were led by Tigranes II of Armenia, who was sheltering Mithridates VI of Pontus. The battle was part of the Third Mithridatic War, and was a Roman victory.
Өмірбаян
Римдіктер Митридатты Кіші Азияда және оның туған Понт патшалығында жеңгеннен кейін, Понт патшасы Митридат VI өзінің күйеу баласы Арменияның Тигран II-нің қолына қашып кетті. Лукулл Митридаттың басылуын келісу үшін өзінің қайын ағасы Аппий Клавдий Пулхерді жіберді, бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталды. 69 жылы Лукулл кішкентай әскерімен Арменияға күтпеген шабуыл жасап, армян патшасын дайындықсыз ұстады. Тигран үлкен (бірақ жаттығудан өтпеген) әскер жинады, және екі әскер патшалықтың жаңа астанасы Тигранокертада кездесті, онда Лукулл келесі шайқаста шешуші жеңіске жетті. Тигран мен Митридат Арменияның ескі астанасы Артаксатаға солтүстікке қашып, жаңа әскер жинап, жаттықтырып, қаруландырды. Келесі жылы Лукулл өз әскерін солтүстікке жылжытып, жауларын шешуші шайқасқа мәжбүрлеуді көздеді.
After being defeated by the Romans in Asia Minor and in his native kingdom of Pontus, Mithridates VI of Pontus fled to his son in law Tigranes II of Armenia. Lucullus sent his brother in law Appius Claudius Pulcher to negotiate the surrender of Mithridates but this effort failed. In 69 BC Lucullus suddenly marched his relatively small army into Armenia catching the Armenian king off guard. Tigranes assembled a large (but untrained) army and the two forces met at Tigranocerta, the kingdom's new capital, with Lucullus decisively winning the ensuing battle. Tigranes and Mithridates fled north to Armenia's old capital of Artaxata, where they recruited, trained and equipped a new army. The next year, Lucullus marched his army north intend on forcing his enemies into a decisive battle.
Кіріспе
Римдіктер Тигранды шайқасқа түсіру үшін патшалықтың ескі астанасы Артаксатаға қарай жорық жасады. Тигран Митридаттың кеңесімен, Тигранокерта шайқасында жеңілгеннен кейін шайқастан қашып келді. Ол өз әскерінің жаттығусыз екенін және тәртіпті әрі шайқасқа шыңдалған рим әскеріне тең емес екенін білді. Римдіктердің мақсаты (Артаксата) оларға анық болғандықтан, Тигран мен Митридат оларға бұрынғыдан бері дайындалып, әскерін осы қажетті шайқасқа дайындап жатты, бірақ оларға уақыт керек еді. Лукулл оларға қажетті уақытты беруге құштар болмады және тікелей астанаға бет алды. Соңында Тигранның таңдауы қалмады және ол римдіктермен кездесті. Лукулл құдайларға құрбандық шалып, содан кейін лагерінен шығып, далалық шайқасқа кірісті.
The Romans were marching towards Artaxata, the Kingdom's old capital, to force Tigranes to do battle. Tigranes, on Mithridates' advice, had been avoiding a battle after being defeated at Tigranocerta. He knew his untrained army was no match for the disciplined and battle hardened Roman troops. Since the Romans' objective (Artaxata) was clear to them, Tigranes and Mithridates had been preparing and training their army for the unavoidable battle but needed time. Lucullus was not inclined to grant them the time needed and marched straight for the capital. Eventually Tigranes had little choice and confronted the Romans. Lucullus made sacrifices to the gods and then marched out of his camp for a pitched battle.
Шайқас
Армения әскері ат үстіндегі садақшылар мен Иберия найзашыларымен қорғалған, маңызды атты және жаяу әскерден тұрды. Бастапқыда осы ибериялықтар мен рим атты әскері арасында шайқас болды, бірақ көп ұзамай ибериялықтар қашқа жол тартты. Сосын Тигран үлкен атты әскер тобымен келді. Лукулл жаудың көптігіне қорқыныш білдіргендігі айтылады. Ол атты әскерін ибериялықтарды қуудан тоқтатты және жаяу әскерін қарсы тұрған атропандарға қарсы жылжытты. Олар жеңіліске ұшырады, ал көп ұзамай бүкіл армян әскері шегіне бастады.
The Armenian force consisted of a significant cavalry and infantry array protected by mounted archers and Iberian lancers. There was an initial skirmish between these Iberians and the Roman horse, and soon the Iberians were in full flight. Tigranes then showed up with a huge contingent of cavalry. Lucullus is said to have been frightened by the number of enemies. He halted his cavalry's pursuit of the Iberians and advanced the infantry on the Atropani who were massed opposite it. These were routed, and soon the entire Armenian army was in retreat.
Салдары
Ұрыс аяқталғаннан кейін Лукулл лагерінде көтеріліс болып жаздады. Оның әскері 1500 шақырым (960 миль) жол жүріп, көптеген шайқастарға қатысып, аз ғана нәтижеге қол жеткізген соң шаршап қалды. Олар Тигран мен Митридатты қуудан бас тартып, Лукуллды оңтүстікке бұрып, Месопотамиядағы Армения жерлерін басып алуға мәжбүр етті. Митридат пен Тигран партизандық соғысқа көшті, көп ұзамай Армения Тигранның қолына қайта оралды. Митридат Понтқа қайтып келді, онда ол Зела шайқасынан кейін қайтадан билікке ие болды. Соңында Рим Сенаты Лукуллдың орнына Помпейді жіберіп, Митридатты жеңуді тапсырды. Помпей сәттілікке жетті, Митридат б.з.д. 66 жылы Ликус шайқасында жеңілді, ал Тигран бірнеше айдан кейін бағынды. Б.з.д. 63 жылы үшінші Митридат соғысы аяқталды, 68 жастағы Митридат өзінің ұлы Фанагорияда (Киммериялық Босфордың шығыс жағалауында) көтеріліс жасағаннан кейін өзіне-өзі қол жұмсады.
Soon after the battle, there was a near mutiny in Lucullus' camp. His troops were worn out after marching for 960 miles (1,500 km) and fighting many battles with little to show for it. They refused to march after Tigranes and Mithridates and forced Lucullus to turn south and invade the Armenian possessions in Mesopotamia. Mithridates and Tigranes turned to guerrilla warfare and soon, Armenia was back in Tigranes' hands. Mithridates returned to Pontus where he was able to regain power after the Battle of Zela Eventually, the Roman Senate sent Pompey the great to replace Lucullus and finish off Mithridates. Pompey was successful, and Mithridates was defeated at the Battle of Lycus in 66 BC, while Tigranes submitted a few months later. In 63 BC, the third Mithridatic war finally ended when Mithridates, at the age of 68, committed suicide after his son rebelled at Phanagoria, along the eastern shore of the Cimmerian Bosporus.