Кіріспе

Нью-Делидегі музей кешені, Дели, Үндістан

Тиен Мурти Бхаван (Тен Мурти Хаус; бұрын Флагстафф Хаус деп аталатын) – Нью-Делидегі ғимарат және бұрынғы тұрғын үй. Оны британдық үкімет салған, ал Үндістанның тұңғыш премьер-министрі Джавахарлал Неру 1964 жылғы 27 мамырда қайтыс болғанға дейін 16 жыл бойында осы жерде тұрған. Бұл ғимаратты британдық архитектор Роберт Тор Расселл жобалаған, ол Connaught Place және Janpath-тағы шығыс және батыс алаңдардың да авторы. Тиен Мурти Бхаван 1930 жылы Британдық Үндістан армиясының Бас қолбасшысының резиденциясы ретінде, Үндістанның жаңа императорлық астанасы Нью-Дели құрамында салынды. Бұл әсем ғимарат 30 акр жерді алып жатыр, оның ерекшелігі – ақ тас және штукатурдан жасалған архитектурасы. Премьер-министр Индира Ганди бұл резиденцияны мұражайға айналдырды. Бүгінде Тиен Мурти Бхаван Үндістанның Мәдениет министрлігі басқаратын Нехру есімдігі мұражай мен кітапхана (қазіргі үкімет оны Премьер-министрлер мұражайы және кітапхана қоғамы деп атады), сондай-ақ Үндістан премьер-министрлерінің құрметіне арналған ескерткіш және мұражай – Прадхан Мантри Санграхалая сияқты әртүрлі мекемелерге үй иесі болып табылады. Кешенде сонымен қатар 1964 жылы Үндістан Президенті С. Радхакришнан төрағалығымен құрылған Джавахарлал Неру есімдігі қорының кеңселері де орналасқан. Тиен Мурти Бхаван Англия, Непал, Сомали, Қытай және басқа да елдерден келген естеліктерді де сақтайды. Әрбір естелік сол елдің ерекше құндылығын көрсетеді. Бұл қоры 1968 жылы құрылған Джавахарлал Неру есімдігі стипендиясын да тағайындайды. Сонымен қатар, кешенде 1984 жылы ашылған Заманауи зерттеулер орталығы мен Нехру планетарийі де бар.

Этимология

Үйдің аты британдық мүсінші Леонард Дженнингстің "Тин Мурти" (сөзбе-сөз "үш мүсін") ескерткішімен байланысты. Ескерткіш үш сарбаздың нақты көлеміндегі мүсіндерінен тұрады және 1922 жылы үш Үндістан княздықтарының атымен аталатын Үндістан полктерінің құрметіне салынды – атап айтқанда, Жодхпур княздығының Жодхпур атты әскері, Хайдарабад княздығының Хайдарабад атты әскері және Майсур княздығының Майсур атты әскері. Бұл полктер бірінші дүниелік соғысқа Осман империясының бір бөлігі болған Хайфада британдық 15-ші (Империялық қызмет) атты бригадасымен бірге қатысты. Жодхпур және Майсур сарбаздары тікелей соғысқа қатысса, Хайдарабад сарбаздары байланыс желісін сақтап, жаралыларға көмек көрсетті. Майор Далпат Сингх Шехават басқаратын Жодхпур әскерлері соғыстың алдыңғы шебінде болды және Майсур мен Хайдарабад күштерінің көмегімен Хайфа соғысын жеңіп алды. Майор Шехават Хайфада шайқаста қаза тапты. Ол Хайфаның Батыры ретінде танымал.

Тарих

1911 жылы Британдық Үндістанның қысқы астанасын Калькуттадан Делиге көшіру туралы шешім қабылданды (Симла отарлық үкіметтің соңына дейін жазғы астана болып қала берді). Нью-Делидегі императорлық кешенді салудың баяу, ондаған жылдарға созылған процесі осыдан кейін басталды. 1930 жылы «Flagstaff House» деп аталған ғимарат Үндістандағы әскерлердің Бас қолбасшысының қысқы штаб-пәтері мен резиденциясы болды, ол (отарлық) Үндістан армиясы, британ армиясы және князьдік штаттардың бірыңғай басқаруын жүзеге асырды. Ол тұрған көше 1885 және 1893 жылдар аралығында жеті жылдан астам Бас қолбасшы болған Фредерик Робертс, 1-ші граф Робертстің есімімен аталды. 1947 жылдың тамызында тәуелсіздік алғаннан кейін үй жыл бойғы премьер-министрдің ресми резиденциясы мен жұмыс орнына айналды, ал фельдмаршал Аучинлек басқа жерге көшті. 1964 жылдың мамырында Джавахарлал Неру қайтыс болғаннан кейін үй оның естелігіне арналған ұлттық мемориалға айналдырылды, ол кітапхана мен мұражайдан тұрады. Бүгінде Неру мұражайының бірінші қабаттағы бөлмесінде оның Сыртқы істер министрлігіндегі Оңтүстік блогындағы кеңсесі, ол қолданған жиһаздар мен басқа да заттармен, сондай-ақ бірнеше естеліктермен, заттармен және қолжазбалармен «қайта жаңғыртылды». Кешенде 1964 жылдың қарашасында құрылған Джавахарлал Неру атындағы мемориалдық қордың бас кеңсесі, Неру атындағы мемориалдық кітапхана және Джавахарлал Неру стипендиясы орналасқан. Планетарий 2010 жылдың қыркүйегінде 11 крор рупилік жөндеуден кейін, 2010 жылғы Достастық ойындары алдында қайта ашылды және Королеваның эстафетасын қабылдады. Қазір ол 2 миллион жұлдызды көрсетуге қабілетті «Definiti» оптикалық жұлдыз проекторы «Megastar» құрылғысына ие. Неру планетарийының жанында, Бхаван кешені ішінде Шикарга, сондай-ақ Кушак Махал деп те аталатын ғимарат орналасқан, ол 14 ғасырлық Дели сұлтандығының билеушісі Фироз Шах Туглақтың (1351–1388 жж.) аң аулау ортасы болды. Баспалдақпен көтерілетін қиыршық тастан тұрғызылған биік платформада салынған, шаршыға жақын құрылыста аркалары бар үш ашық бөлік бар, әр бөлік үш бөлікке бөлінген. Фироз Шахтың қамалы – Фироз Шах Котла – Ямуна өзенінің жағасында, алыс жерде орналасқан. Дегенмен, 1912 жылғы Дели картасында Ямунаға қарай ағатын өзен көрсетілген. Бүгінде ескерткішті Үндістанның археологиялық зерттеулер институты (ASI) қорғап, жақын жердегі Кушак жолы оның құрметіне аталған.