Кіріспе

Мели немесе Манги Мели Киуса бин Ринди Макиндара (1866 – 2 наурыз 1900), сондай-ақ (Мошидің Манги Мели), (Кичагга тілінде Манги Мели), (суахили тілінде Мфальме Мели) – 1890 жылдардың соңындағы тәуелсіз Чагга мемлекеттерінің бірі болған Мошидегі Чаганың патшасы. Манги – кичагга тілінде «патша» деген мағынаны білдіреді. Ол 19 басқа Чагга, Меру және Аруша басшыларымен бірге неміс отаршылдық үкіметі тарапынан дарға асылды. Томас Китимбо Киренга, Синдато Киутеша Кивелу, Танзанияның Сиха королі Нгалами, Меру королі Лолбулу, Аруша королі Равайто, Аруша королі Марай және Кибошо королі Молелия 1900 жылдың 2 наурызында осы құрметті адамдардың арасында болды.

Билікке көтерілу

1866 жылы туған Манги Мели, Манги Риндидің екінші әйелі Сесембудан туған бірінші баласы болды. Ринди 1891 жылы қайтыс болды, бірақ мұрагерлік дау шешілгенге дейін бұл құпия сақталды. Риндидің бірінші әйелі Киританың үлкен ұлы мен екінші әйелі Мелидің үлкен ұлы, билік үшін бәсекелестікке түсті. Мсангачи өзенінің батыс жағалауындағы тұрғындар Киритаға оның сол жақта тұрған кезінде көмектесті. Мели бала кезінде әкесі сияқты, өзеннің шығыс жағында өмір сүрді және сол жақтағы қолдауды алды. Мелидің анасы Сесембудың жақын серігі патшалық әулеттен шыққан Кисанву болды. Олар Киританы улауға, содан кейін өлтіруге сүйіспендікпен құрылыс жасады. Патшалыққа қарсы адамдарды жою Килиманджаро арлы кеңінен таралғанмен, бұл оқиға билеуші ​​отбасының бір тармағына қарсы саяси қару ретінде қолданылған көптеген оқиғалардың бірі болды. Өйткені, Киританың өлтіруіне қатысқандардың қарғысқа ұшырағаны туралы көп уақыттан кейін айтылды. 1891 жылы Мели Мошидің мангиі болды. Жас, ақылды, құштар және импульсивті Манги Мели, отыз жыл бұрын таққа отырған әкесіне көп жағынан ұқсады. Бірақ 1891 жылы Килиманджароны еуропалықтар басқарды. Неміс билігінің шындығы Кибошоға жасалған шабуылмен анық болғанымен, чаггалар неміс үкіметінің ұзақ мерзімді оккупациясы екенін әлі білмеді. Дегенмен, неміс офицерлері мен әскерлерінің болуы жаңа жағдайды үнемі еске түсіріп отырды.

Манги Мареаллемен соғыс

Мели Марангудың Манги Мареаллеге қарсы келді. Мареалл, көпке танылмаған жас жігіт, бұрын Манги Риндиді ескі, құрметті және әйгілі санаған; бірақ Мели келгеннен кейін жас ерекшелігі өзгерді. Мареалл Мелиден үлкен болған және еуропалықтармен байланысына қарамастан, маңызды емес патшалықтың маңызды емес билеушісі болды. Мареалл Риндиге қиындық туғызған, бірақ ол оның айла-шарғыларына барлық жетілген дипломатиялық шеберлігімен ойластырылған қарсы шаралармен жауап берді. Мели мұндай шахмат ойынын жалықтырады. Ол құлшыныс пен сенімділік танытты. Ол Мареалл мен оның әлсіз патшалығын жек көріп, қауіп-қатерге құштар болғандай көрінді. Мареалл, осы арада, оның тудырған антагонизмінен, оны бағындыруға итермеледі, өйткені ол 1891 жылдың ақпан айында Манги Синаның еуропалықтардан қаншалықты алшақтағанын көрді. Мареалл өзінің екінші үлкен жауы Мошиге қарсы дәл осындай жетістікті қайталауға асықты, өйткені ол өзінің үлкен қарсыласы Кибошоның жеңілгеніне куә болды. Бұл екі патшалық оның өсуіне кедергі болды. Мареалл Риндиден гөрі Мелиден қорқады, және егер неміс үкіметі құрылмаса, Мели Мареалды тез жойып жібермек. Өте батыл, Мели неміс үкіметі рейдтерді тоқтатпаса, оны жауынгер патша деп санаған болар еді. Мареалл үшін неміс шенеуніктерінің құрметін алу және оларды Мошиге қарсы айдау бұрынғыдан да маңызды болды, Мелиден қорқып. Ол өзінің кішкентай аймағында әскери және әкімшілік бекініс салуға Германия үкіметінің шешімінен пайда көрді. 1891 жылдың ақпан айында Кибошоны жеңгеннен кейін, ресми неміс мәліметтеріне сәйкес, Герман Виссман Мошидегі жаңа неміс штаб-пәтерінің құрылысын қадағалау үшін қалды, бұл 1887 жылы станция құрылғаннан бері станция штаб-пәтері ретінде қызмет еткен сабаннан жасалған ағаш ғимаратты алмастырды. Келесі жылы Марангуда жаңа станция салынды, ал ескі станция тасталды. Карл Петерс бұл орын ауыстыруды жүзеге асырды. Петерс 1891 жылы Германияның Шығыс Африкасына уақытша рейхс комиссары ретінде келгеннен кейін, 1892-1893 жылдары Германия мен Британдық Шығыс Африка арасындағы шекараны белгілеген комиссияға қосылғанға дейін Марангуда біраз уақыт өткізді. Марангу 1891 жылдан 1893 жылға дейін неміс штабы ретінде қызмет етті, алдымен Петерс, содан кейін лейтенант фон Булов, соңғысы капитан Курт Йоханнес басқарды. Петерс сол жердегі станцияға "Килиманджаро станциясы" деген атау берді. Бұл оқиға Мареалл үшін маңызды болды, өйткені ол немістерді Мошидің жағына көндіру үшін ең жақсы жағдайға жеткізді. Олар оның патшалығында тұрып жатқаннан кейін. Бұл үлкен жеңіс болды. Германияның қатысуын өзінің беделінің белгісі деп санайтын көршілес патшалықтардың пікірінше, ол әлі де тиімді емес және танымал емес монарх болды. Оның үстіне, Моши мен Килема халқы оны еуропалық достарына жалтақтағаны үшін ашық мазақ етті, олар немістердің таңғажайып шешім қабылдағанын ойлады. Карл Петерс станса үшін Марангуды таңдады, өйткені ол немістермен сөйлесу үшін Масинде жағалауына елші жіберді және оларды сатқын Мошиден өздерінің одақтасы Марангуға қолдау көрсетуіне көндірді. Мареалл мен Петерс Марангуда өте жақсы қарым-қатынаста болды. Петерс кеткеннен кейін фон Булов жаңа көзқарас танытты: ол Мареаллді ұнатпады және Мавалланы қолдады, ол Мареаллдің оң қолы және арабтар мен еуропалықтардың агенті болды. Дегенмен, Мареалл жалғастырды, және немістердің Кибошоға басып кіргенінен кейін бір жылдан аз уақыттан кейін ол фон Булов пен Манги Мели арасындағы қақтығысты күшейтуге қол жеткізді. Бұл оқиғаларды үш кезеңге бөлуге болады: бірінші, Мареалл екеуін бөліп тұрған жоспарды жойды; екінші, 1892 жылдың 10 маусымында фон Булов Мелиге сабақ беру үшін Мошиге аттанды, бірақ тұзаққа түсіп, өлтірілді және қашып кетті; үшінші, Германияның Шығыс Африканың губернаторының орынбасары полковник фон Шеле Буловтың кейінгі әрекетіне кек алу үшін маңызды әскери экспедиция ұйымдастырды және ол Буловтың кейінгі әрекеті туралы неміс есептерінен гөрі аз ынталы болғандығын көрсетті. Дәстүрлі әңгімелерде ол Мареалл стратегиясын Марангудағы фон Буловтың Мошиге жібергісі келген хабарламасы бойынша ойлап тапқан, бұл ақырында Мелидің неміс әскери тұтқындауына әкелді. Ол Мавалла мен оның бір әскерін хабар жеткізуге жіберді. Сол себепті ол Кируадан өтіп бара жатқанда, бір әйелдің оларға тәтті картоп алып баратынын сұрады. Кичкага және суахили тілдерінде сөйлегеніне қарамастан, олар бір-бірін түсіне алмады, және Мавалла жағдайды түсіндіруге тырыспады, олай істей алатын болса да. Соңында, әскер картопты өзіне алды және қашып кетті. Ол Моши патшалығына кірді, топпен қуылғанда Мавалла оны атып өлтірді. Мавалла, әлдеқайда, оқ туралы хабарды Марангуға қайтарды. Фон Булов Моши мен Кируаға оның хабаршысының өліміне жауапты деп айыптады, Мавалланың оқиға туралы айтқандарына сүйене отырып. Оқиға, негізінен, Мареалл жоспарлаған және Мавалла орындаған алдын ала жоспарланған әзіл болды, немістер Мошиді тозаққа жіберу үшін тәртіп сақтап, күштерін көрсетуді үміттенеді. Фон Булов Мареаллға жоспарлап отырғанын айтпастан, оны Кируа арқылы өтуге мәжбүр болған хабаршысынан аулақ болу үшін жазық арқылы Мошиге апару үшін жетекші және жүк көтергіштерді шақырды. Бір таңғы ақ шаңырақта, Аскарилер мен басқа неміс офицері, лейтенант Вольфрум Марангу станциясынан шықты. Мареалл фон Буловтың жоғалып кеткенін естіп, оның Мелидің қолында болуы мүмкін деп қорқып, қалды. Ол фон Буловтың қайда кеткенін білу үшін станцияға барып тұрды. Фон Буловтың тобы осы кезде Мошиге қауіпсіз жетті. Нанга батысында лагерь құрғаннан кейін, олар Мола және Мсангачи өзендері арасынан Моши арқылы көтерілді, жетекшінің көмегімен. Олар бұрыннан Мелидің күзетшілерімен Нангада танылған. Немістер өзеннен Млидің бекінісіне өтуге ниеттенді, Уфуруньидегі Риндидің ескі сарайын басып алғаннан кейін, ол өзеннің шығыс жағында орналасқан. Моши жауынгерлері Мсангачиға жеткенге дейін неміс тобына оқ жаудырды. Бірнеше аскари, лейтенант Вольфрум және фон Булов қаза тапты. Қалған Аскарилер үрейленген күйде Марангуға қайтып келді, барлық мүлкін жинап алып, жағалауға қарай шегінді, Марангу станциясын толығымен тастап кетті. Фон Булов Мареаллді әлсіретті және Мареаллдің оң қолы Мавалланы оған қарсы ойнауға асықты, өйткені Мареалл одан әлдеқайда ақылды болды. Мавалланың пайдасы азайтылды, өйткені ол Мареаллға фон Булов оны асып қойып, Мавалланы патша етіп тағайындауға бұйрық бергенін айтты, бұл оған Мареаллдан көбірек жеңілдіктер алуға мүмкіндік берді. Фон Булов Мареаллға Мошиді жазалауға ниеттенгенін айтпауының қателігін жасады. Егер ол осылай істеген болса, өмірін сақтап қалар еді. Біріншіден, Мареалл оған жұмбақ жетекші берді және жетекшіні ең қауіпті жолмен апаруға бұйырды, Мареалл кейіннен еске алғандай. Фон Буловтың өлімі және оның қалған аскарилерінің қашуы 1892 жылдың маусымының 10-ынан шілдесінің 31-іне дейін 51 күнге Килиманджародағы неміс үкіметін тоқтатуға әкелді. Патшалықтар осы уақытта бұрынғы тәуелсіздіктерін қысқа мерзімге қайта алды. Мели немістерге емес, Мареаллға қарсы жеңісіне қуанды. Оның әрекеттерін неміс әскерлеріне зиян келтіру емес, еуропалықтардың алдында Мареаллді ұятқа салу ниеті білдірді. Соғыстан кейін Моши халқы Марангу жетекшісінің құлақтарын, ерінін және мұрнын кесіп, оны Млиариге (Мареаллға) олардың оған және оның балаларына жасағандай жасайтынын айтуға жіберді. Немістер кеткен күнінен кейін басқа адамдар Киремаға сапарлап, Килема мен...

Моши шайқасы

Полковник Фридрих фон Шеле, Германияның губернаторының орынбасары, 1892 жылдың 31 шілдесінде немістерді Килиманджароға қайтаруға жетекшілік етті. Марангуда бекініп, олар Мошиді басып алып, осы арқылы «Чагга көтерілісі» деп аталатын оқиғаға нүкте қоюға тырысты. Мареалль бұрын әскерге жабдықпен қамтамасыз еткен еді, ал енді оларға Мелидің бекінісіне (бома) шабуыл жасау үшін ең қолайлы жолды білетін сенімді жетекші берді. Бірақ ол Мелидің кек алуынан қорқып, немістерге әскермен бірге барып, олжа алуға рұқсат бермеді, сондықтан немістер 800 Кибошоны жинады. 1892 жылдың 11 тамызында шабуыл жасаушы күш Марангудан Мошиге қарай жазық арқылы аттанды. Бұл жолы олар Мелидің бекінісінің батысындағы тауға және Кидонгони өзені бойымен жол тауып, Мошиді күтпеген жерден шапты. 12 тамызда, шамамен сағат 6:15-те шабуыл басталды. Биік ағаштарға орнатылған үш пулемет Мелидің көп тұрғындармен толы бекінісіне оқ жаудырды, ол патшалықтың орталық нүктесі болды. Моши жауынгерлері де өз қаруларымен, мылтықтарымен жауап берді. Сағат 12:40-та басталған екінші шабуылда немістер бекіністі басып алды. Мани Синаның бекінісінен айырмашылығы, Мелидің бекінісі жылдар бойы мықты қорғанысқа айналмаған еді. Жауынгерлер көптеп бекіністен шығып, аңғардың шығыс жағындағы жарға қарай шегінді, онда олар биіктікке көтерілді. Немістер батыс жағалаудан оларды бақылап, оқ жаудырып, ауыр зақым келтірді. Содан кейін немістер олармен бірге өзеннен өткен Суахили, Фунде атты адамды келіссөздер жүргізу үшін жіберді. Алдынан Моши адамы Кибоко шықты, ол бұрын жағалаудағы бас елші болып қызмет еткендіктен, протоколды жақсы білген, ол капитуляция туын көтерді. Неміс деректеріне сәйкес, бір неміс офицері, төрт аскари және бір неміс офицері қаза тапты, ал Моши жағынан 135 адам қаза болып, 100-ден астам адам жарақат алды. Полковник фон Шеле 800 Кибошо жауынгерлеріне тастап кетілген үйлерге кіріп, оларды өртеп, қалған малды 13 тамызда қууға бұйрық берді. Өртенген үйлердің бірі Мелидің үйі болды, онда оның әкесі Ринди сыйға берген құнды заттар сақталған. Олардың арасында неміс әскері кейіннен ет пісіру үшін түкіргіш ретінде пайдаланған Кайзердің тігін машинасы да болды. Ирониялық жағдай, Кибошо Мошиді жаулап алуға көмектесті, дәл сол сияқты 18 ай бұрын Моши Кибошоға көмектескен еді.

Моши шайқасынан кейін

Мели Масангачидің шығысындағы жасырынған жерінен осы соңғы апаттан кейін қорқып, ұялып, толық мойынсұнуын білдірді. Бейбітшілікке келісім ретінде Марангудан Манги Мареалле Малидің шығыс көршілері Кируа мен Килеманы, ал Кибошодан Манги Сина батыс көршісі Уруды басқаруға алды. Екі әрекет те Мошиге зиян келтірді, бірақ біріншісі Марангуға жаңа артықшылық берді, ал екіншісі Кибошоға 1891 жылғы неміс басқыншылығынан бұрынғы ықпалын қайтарды. Сонымен қатар, Мели ірі қараға айып төлеуге және Мошидегі жаңа үлкен штаб-пәтерді салу үшін жұмыс күші мен материалдарды ұсынуға міндетті болды. Осы себепті неміс билігі 1885 жылы Мошиде құрылған CMS миссионерлерін таудан кетуге мәжбүр етті. Олар Манги Мелиге көңіл жасығандықтары мен оған ықпал еткендіктері үшін неміс позициясын әлсіретеді деп саналды. Миссионер А.Р. Стеггалл оның артында тұрды. Килиманджародағы протестантизм 1892 жылдың қыркүйегінде ағылшын миссиясы таратылғаннан кейін лютерандық миссияға берілді. Мареалле бұл шарттарды үлкен жеңіс деп есептеді. Ол енді бай адам еді. Неміс үкіметіндегі беделі 51 күн бұрын, немістер Килиманджароны қайта басып алғанға дейін болған әрекеттері, әсіресе бос қалған Марангу станциясынан неміс мүліктерін сақтауы арқасында қалыптасты. Ол Килема мен Кируа патшалықтарының және олардың басты жауы Мошидің беделін жоя алды, ал олар "Чагга көтерілісіне" әкелген оқиғалардың оның нұсқасын күмәнсіз қабылдады. Сондықтан, 1892 жылы Мелиге қарсы неміс экспедициясында жеңіске жеткен деп санауға болады. Моши Манги Ринди қалдырған ықпалдан зардап шеккен үш патшалықтың ең беделдісі болды. Килеманың шалқары тарихы болса, Кируа ең маңызсыз патшалық еді. Бұл жеңіліс Килемадан Манги Фумбаның рухын құлатты, ол немістерден кетіп, ата-бабаларының жеріне, жазықта көзден таса болуды сұрады, себебі ол Марангу ерлерінің Килемадағы оның жері арқылы Мошиге бара жатқанда күнделікті саяхаттап жүргенін көруге шыдай алмады. Мелидің жағдайы көп жағынан қиын болғанымен, ол одан да төзімді болды. Полковник фон Шеле шайқастан кейін жаңа Моши станциясының коменданты етіп капитан Йоханнсты тағайындады, бұл лауазым Meli және Rindi бомаларын қоршаған 2 метрлік қабырғалардан жасалған тас пайдаланылып бірден аяқталды. 1893 жылдың басында Йоханнс штабын жаңа ғимаратқа көшіріп, Марангу постын қосалқы станцияға төмендетті. Йоханнс Килиманджаро тауына алғаш көтерілгенде, ол 1891 жылы Кибошоны, ал 1892 жылы Мошиді жеңу үшін күрескен неміс армиясының сарбазы болды. Йоханнс пен оның сүйіктісі Мареалль арасындағы одақ 1892 жылдан 1901 жылға дейін оның комендант ретіндегі қызметінің барлық кезеңінде Килиманджаро операцияларын бақылады. Мелидің үйінің бақылауда болуын қамтамасыз ету үшін Йоханнс аскарилерін сол жерге орналастырды. Ауызша айтылатын әңгімелерге сүйенсек, Мели оларды кешке таспен атқан. Ол жағдайға бейімделді. 1890 жылдардың аясында немістер Килиманджароның 40 патшасының ішінде Марангудың Мареаллесі, Мошидің Мелиі және Кибошоның Манги Синасы ең сенімді және адал деп санай бастады. Мареалле оның мейірімділігі үшін топтан бірінші болып таңдалды, ал үшеуі де жоғары шенді неміс офицерлерінің киім-кешегіне ие болды, оған кайзердің туған күнінде киген қауырсынды қалпақтары мен алтын тоқылған пальтолары кірді.

Мели қайтыс болғаннан кейін

Мелидің аталған жазасынан кейін қауым тыныштыққа келді. Олар ешқандай іске қол жұмаудан бас тартты. Немістер мен миссионерлер оларды қайта жұмысқа кірістірді. Бұл оқиға Шагга халқының тарихындағы ең қайғылы оқиға саналады. Мелидің өліміне ризашылық білдіріледі. 1902 жылы доктор Бруно Гутманның лютерандық миссияға кең ауқымды қызмет етуді бастауы Моши халқын көңілсіздікке түсірді. Ол ұлы маңғи Риндидің батырлық ерліктерін мадақтау арқылы олардың мақтанышын қайтаруға көмектесті. Аскарилер Моши халқын ұрса, Гутман араласып, Бомадағы шенеуніктерге халықтың бейбіт екеніне сендіретін. Гутман осылай есте қалды. Моши үшін 20-шы ғасыр апатты басталды, бірақ келесі 22 жыл бойы әмірлік жақсы қолда болды. Жазадан кейін капитан Иоганн Мошидегі қастандық жоспарының бас ұйымдастырушысы деп саналған маңғи Мареаллді Мошиге шақырып, Мелидің інісі Салеманы жаңа патша деп жариялауын сұрады. Салема 1900 жылдан 1917 жылға дейін билікте болды. Ол Килиманджароның барлық аймағына әсер еткен алғашқы маңызды Шагга қастандығының нәтижесінде патша болды және екіншісі салдарынан тақтан түсірілді. Маңғи Салема 1917 жылы ағылшын үкіметін құлатуға тырысқан деген жалған айыппен Кисмаюға жер аударылған патшалардың бірі болды. Келесі бес жыл ішінде мангишипке бес адамнан кем иелік етті. Риндидің інісі Киторидің ұлы Мкинде британ үкіметімен алғашқы болып тағайындалды. Екіншісі, Салем қайтадан қалпына келтіріліп, қысқа мерзімге билік жүргізді, бірақ қастандықтың жалған екені дәлелденгеннен кейін және жер аударылғандар оралғаннан кейін қайтыс болды. Соңында мангишип Мелидің ұлы Судиге қысқа мерзімге берілді. Есте сақтауынша, Суди дене бітімі, интеллекты және белсенділігі жағынан теңдесіз болды; бірақ ол манги-хар аталғаннан кейін, көңілі құлдырап, еуропалықтардың көрінуімен жасырына бастады. Судидің оның інісі Салемнің ұлы Ыбырайымның пайдасына биліктен кетуге бейімді қарсыластардан қорқуы оның әрекеттерін басқарды. Риндидің бұрынғы әскери қолбасшысы Джозеф Мериньоның ұлы Ыбырайымды қолдады және Боманың кеңсесінде хатшы және аудармашы болып жұмыс істегендіктен, оның ісіне ықпал етуге жақсы мүмкіндік алды. Моши халқына Мелидің проблемаларының себебі оның қайтыс болған інісі Криртаның қарғысы екені айтылды. Крирта 1891 жылы қайтыс болғанға дейін өлімге әкелетін қарғыс туралы ешқандай сөз болған емес, бірақ мұндай қарғыстың жасалуы енді Судидің өміріне қауіп тудырды. Бомада Мериньо сол кездегі британдық шенеунік майор Дундасқа өзінің саяси мақсатына қызмет ететін білім беру негіздемесін ұсынды. Мелидің асылуынан кейін олардың ата-аналары жібермегендіктен, Судидің жасындағы ер адамдар мектепке бармады. Ал Ыбырайым өзінің жастығында миссионерлік мектепке барған. Мерио майор Дундасқа оның ғана билікке қабілетті екенін айтты. 1922 жылы Суди тақтан түсірілгеннен кейін Ыбырайым майор Дундас пен Мериньоның алдында маңғи деп жарияланды. 1922 жылдан 1946 жылға дейін, кем дегенде 24 жыл бойы маңғи Ыбырайым тиімді билік жүргізді. Оның басшылығы оның патшалығының қайтадан көтерілуіне және Килиманджароның жетекші елдерінің бірі ретінде беделін қайтаруға көмектесті.

Мұра

Мели бұрынғы Танганьика колониясының батырларының бірі саналады, ол Килиманджаро тауының етегінде отаршылдыққа қарсы күресте белгілі болған. Қолға түскеннен кейін Мели бүлікшілдік қылмысы үшін сотталып, халқының көз алдында дарға асылды. Оның өлімінен кейін неміс отаршылдық басшылығы оның басын алып тастауға бұйрық берді, және Феликс фон Лушанның оны Френологиялық зерттеулер үшін Берлинге жібергеніне сенімді. Кейін ол мұражайда сақталған болып есептеледі. Қазір оның қабір қалдықтарын тауып, Танзанияға қайтарып, лайықты жерлеуге әрекеттер жасалып жатыр. BBC-ге сұхбат берген белсенді Конрадин Кунцеге сәйкес, Маңги Мелинің атылу кезінде Мошидегі әскери бекеттің орынбасары, подполковник Мориц Меркер, сынақтар үшін алты бас сүйекті Германияға жіберген. Бірақ, оның айтуынша, Меркер ескі жазбаларында мангиге тиесілі бас сүйекті көрсетпеген. Изария Мели бас сүйектің табылып, қайтарылуын көруге үміттенеді, бірақ сәйкессіздік болуы мүмкін екенін де түсінеді.