Кіріспе

Кришнасвами Субраманьям (19 қаңтар 1929 – 2 ақпан 2011) – халықаралық стратегиялық мәселелер сарапшысы, журналист және бұрынғы үнді мемлекеттік қызметкері. Реалполитиканы қолдаушы ретінде танылған Субраманьям ұзақ жылдар бойы Үндістанның қауіпсіздік саясатындағы ықпалды тұлға болды. Ол Үндістанның стратегиялық қоғамдастығының көшбасшысы және Үндістанның ядролық тежелуін қорғаудың басты идеологы ретінде белгілі болды. Оның ұлы С. Джайшанкар 2019 жылы Үндістанның Сыртқы істер министрі болып тағайындалды. Субраманьям Үндістанның қауіпсіздік және ядролық саясатын қалыптастыруға және оған әсер етуге, сондай-ақ саясаттағы және журналистік қызметіндегі әлемдік аренада Үндістанның ядролық позицияларын жақтауға үлкен үлес қосты. Ол Нью-Делидегі Қорғаныс зерттеулері және талдау институтының екінші директоры болды. Сонымен қатар, ол Каргил соғысынан кейінгі Каргил шолу комитеті сияқты бірнеше үнді үкіметтік комитеттері мен тергеу комиссияларын басқарғанымен де танымал. Субраманьям 2007 жылғы АҚШ-пен жасалған азаматтық ядролық келісімнің жақтаушысы болды, бұл келісімге қарсылық көрсетілгеніне қарамастан, Манмохан Сингх үкіметінің оны қолдауына көмектесті. Өмірінің соңғы жылдары ол рак ауруына шалдықты және 2011 жылы өкпе және жүрек ауруларына байланысты Бүкілүнділік медицина ғылымдары институтына жатқызылып, жүрек тоқтасынан қайтыс болды.

Ерте өмір және білім

Субраманьям 1929 жылдың 19 қаңтарында тамил брахман отбасында дүниеге келіп, Тиручирапалли және Мадрас қалаларында өсті. Президенттік колледжге түсіп, 1950 жылы Мадрас университетінен химия ғылымдарының магистрі дәрежесін алды.

Мемлекеттік қызмет

Мадрас университетіндегі магистратураның соңғы жылында Субрахманиям 1950 жылы UPSC (Үкіметтік қызмет комиссиясы) өткізген IAS (Азаматтық қызмет) емтиханына қатысып, Индиялық әкімшілік қызметін таңдағандардың арасында бірінші орын алды. 1951 жылғы партия бойынша ол Индиялық әкімшілік қызметіне ресми түрде тағайындалды. Ол Мадрас президенттігінің әкімшілік құрамына бекітілді және 1956 жылы Тамил Наду штаты құрылғанда осы штаттың құрамына ауыстырылды. Азаматтық қызметтегі мансабы барысында ол біртұтас Мадрас аймағының және Тамил Надудың бірнеше шалғай аудандарында, сондай-ақ Нью-Делиде түрлі лауазымдарда қызмет етті, оның ішінде Бірлескен барлау комитетінің төрағасы, Тамил Наду үкіметінің Кіріс кеңесінің мүшесі, Тамил Наду үкіметінің Ішкі істер хатшысы, Нью-Делидегі Кабинет хатшылығының қосымша хатшысы және Қорғаныс министрлігінің Қорғаныс өндірісі жөніндегі хатшысы болып қызмет атқарды.

Стратегиялық талдаушы

1965–66 жылдары ол мансабының ортасымен оқу демалысын сұрады және 1966 жылы Лондон экономика мектебінің стратегиялық зерттеулер жөніндегі Рокфеллер стипендиаты болып таңдалды. Үндістанға оралғаннан кейін, ол жаңадан құрылған Қорғаныс зерттеулері және талдау институтының (IDSA) директоры болып тағайындалды және 1975 жылға дейін бұл қызметте болды. Содан кейін ол 1980 жылы IDSA директоры болып оралғанға дейін үкіметте бірқатар жоғары лауазымдарды атқарды. 1987 жылы ол Англияға, Кембридждегі Сент-Джонс колледжінде қонақ профессор және Нехру стипендиаты ретінде қайта оралды. Субрахманьям он төрт кітаптың авторы немесе бірлескен авторы. Олардың ішінде Мұхаммед Аюбпен бірлескен Бангладеш азаттық соғысы туралы "Азаттық соғысы" (1972), "Ядролық мифтер мен шындықтар" (1980), "Үндістан және ядролық қиындық" (1986), "Екінші суық соғыс" (1983) және Селиг С. Харрисонмен бірлескен "Үнді мұхитындағы үлкен державалардың бәсекелестігі" (1989) кітаптары бар.

Журналистика

Субрахманьям бірнеше үнді және халықаралық газеттерде жиі пікір білдіретін және колонна жазушы ретінде жақсы танымал болды. 1980-жылдардың соңында мемлекеттік қызметтен зейнетке шыққаннан кейін, ол түрлі үнді басылымдарында кеңесші редактор және саясат сарапшысы болып жұмыс істеді. Олардың ішінде "Трибун", "Экономик Таймс" және "Таймс оф Индия" газеттері болды. Субрахманьям 1998 жылы Үндістан "Шакти" ядролық сынақтарын жүргізген кезде "Таймс оф Индия" газетінің редакциялық алқасында отырды, ал газет оның пікірлерін уақытша жарияламай, қару сынақтарын айыптады. Оның баспасөзде жарияланған жазбаларының бір бөлігі екі томдық жинақ ретінде басылды.

Ядролық ілім

Субраманьям 1998 жылы Атал Бихари Ваджпаи үкіметі құрған Үндістанның алғашқы Ұлттық қауіпсіздік кеңесінің кеңесші кеңесінің (NSCAB) төрағасы болып тағайындалды. Кеңес Үндістанның ядролық доктринасының жобасын жасады, ол елдің ядролық қаруларын пайдалану және орналастыру саласындағы барлық саясатты анықтайды. Оның ең маңызды ерекшелігі – жарияланған "бірінші болып қолданбау" саясаты және оның салдары ретінде Үндістанның ядролық қарулары негізінен екінші соққыға дайындалғандығы туралы бағытталған нұсқаулық болды. Субраманьям Үндістанның бірінші болып қолданбау қағидасын қабылдауын бұрыннан жақтаған, 1998 жылғы "Шакти" сынақтарынан кейін және тіпті 1974 жылдан бері оны қолдап келді. Ядролық доктрина Үндістан үкіметі тарапынан көп ұзамай қабылданды.

Каргил қайта қарау комитеті және дау

Субраманьям 1999 жылы Каргил соғысындағы Үндістанның барлау қызметінің кемшіліктерін талдау үшін Үндістан үкіметі құрған Каргил тексеру комитетінің төрағасы болып тағайындалды. Комитеттің соңғы баяндамасы (кейде "Субраманьям баяндамасы" деп аталады) Үндістанның барлау жүйесінің кең ауқымды қайта құрылуына әкелді. Дегенмен, Каргилге жасалған шабуылдарды анықтаудағы сәтсіздіктер үшін нақты жауапкершілікті көрсетпегені үшін бұл баяндама Үндістанның бұқаралық ақпарат құралдарында қатты сынға ұшырады. Комитет, сонымен қатар, Үндістан армиясының бригадирі Суриндер Сингхтің дұшманның кіріп келгенін уақтылы хабарламағаны және одан кейін болған әрекеттері үшін айыпталып, дауға тартылды. Көптеген баспасөз материалдары бұл тұжырымға күмән келтірді немесе оны жоққа шығарды, Сингхтың жоғары әскери қолбасшылар және үкіметтің жоғары лауазымды шенеуніктер тарапынан назарсыз қалған ерте ескертулер бергенін мәлімдеді. Әдеттен тыс жағдай ретінде, соңғы баяндама жарияланып, көпшілікке қолжетімді болды. Алайда, үкімет кейбір тараулар мен барлық қосымшаларда құпия ақпарат бар деп салып, оларды жарияламады. Кейіннен Субраманьям қосымшаларда Үндістанның ядролық қарулар бағдарламасын дамыту және премьер-министрлер Раджив Ганди, П.В. Нарасимха Рао және В.П. Сингхтің атқарған рөлдері туралы ақпарат бар екенін жазды.

Стратегиялық даму жөніндегі жұмыс тобы

2005 жылдың қараша айында Премьер-министр Манмохан Сингх Субраманьямды келесі он жылдағы "жаһандық стратегиялық өзгерістерді" зерттеу үшін арнайы үкіметтік топтың жетекшісі етіп тағайындады. Топ стратегиялық саладағы жаһандық үрдістердің түрлі жақтарын қарастырып, 2006 жылы Премьер-министрге есебін тапсырды. Есеп әлі күнге дейін жарияланбаған және құпия құжат ретінде сақталған деп есептеледі.

Ұлттық қауіпсіздік пен қорғаныс саясатына ықпал ету

Субрахманиямның новаторлық саяси жұмысы Үндістанның стратегиялық ойлауы мен сыртқы саясатына ұзаққа созылатын, тіпті кейде дау тудыратын елеулі із қалдырғаны қабылданған. Оның мәні әлі де талқыланып келеді, бірақ ол прагматизм және реалполитика дәстүрлеріне берік байланысты екені мойндалады. Оның көптеген пікірлері, әсіресе Үндістанның ядролық таңдауына қатысты айтқандары, Субрахманиямды саясаттағы "күншығар" және "қатаң" деп сипаттауға жиі себеп болды.

Үндістанның ядролық бағдарламасы

Субраманьям Үндістанның ядролық бағдарламасының және ядролық қару опциясын іске асырудың басты идеологиялық жақтасы ретінде танылады. Бұл 1974 жылы Үндістанның алғашқы «бейбіт» «Бұлақшыған Будда» ядролық сынағымен басталып, 1998 жылы Раджастан штатының Похран аймағында өткен «Шакти» сериялы қару сынақтарымен аяқталды. Оның бес онжылдық бойына артикуляцияланған, Үндістанның азаматтық және қарулық мүмкіндіктері бар ядролық держава ретінде дамуына қатысты poleмикасы, ядролық дамуды жақтағандар мен ядролық қарусыздандыруды қолдағандардың арасында әсерлі де даулы болды. Оның ядролық қаруды таратпау және толық ядролық сынақтарға тыйым салу келісімдерінің теңсіздігіне қатысты қатаң пікірлері мен өткір сын-ескертпелері кеңінен белгілі және жиі сілтеме жасалады. Ол осы жағдайды айыптау үшін «ядролық апартеид» терминін жиі қолданды және ядролық қаруды таратпау келісімін барлық елдерге күштеп таңумен қатар, ядролық қарусыздандыру бойынша барлық ұсыныстарды, соның ішінде 1986 жылы Үндістан ұсынған ұсынысты қабылдамаған бес ядролық державаға қарсы жиі шабуылдады. Ол сондай-ақ ядролық бағдарламаны жүзеге асыруы үшін Үндістанды үнемі сынаған батыс елдерінің ядролық қаруды таратпау лоббисін «ядролық аятоллалар» деп атады, сондай-ақ 2007 жылы АҚШ-пен ядролық ынтымақтастық туралы келісімге қол жеткізуіне де сын көзбен қарады. «Субраманьям формуласы» деп аталатын бұл ұстаным, әсіресе 1960 жылдардың ортасы мен 1970 жылдар бойы Үндістанның ядролық клубқа кіруін қолдау үшін кеңінен қолданылды, елдің зорлықсыз Гандилік идеологиясы мен Нехрудың бейбітшілікке бағытталған сыртқы саясатының тамырына қарамастан. Бұл формула әлеуметтік-экономикалық прогреске ұмтылу мен Үндістан сияқты дамушы ел үшін ауқымды әскери дамуды қарастыру арасында ешқандай қайшылықты көрмеді. Шындығында, стратегиялық титімдеу, онда кішкентай, бірақ тиімді жергілікті ядролық арсенал маңызды рөл атқарады, салқын соғыс геосаясатымен бөлінген теңсіз әлемде тепе-теңдікті сақтау үшін өте маңызды деп есептелді. Бұл тапқыр және парадоксалды көзқарасқа бірнеше сарапшылар тарапынан сын айтылып, ядролық қаруды таратпау саласында «моральдық ерекшелік» деп сипатталды. Субраманьям сонымен қатар Пәкістанның да өзінің қақтығыстарға қарсы титімдеу құралы үшін шектеулі ядролық бағдарламаны дамытуы керек деп мәлімдеді. Бұл Пәкістан тарапынан үлкен күдікпен қабылданды және оны қорлау немесе шақыру ретінде қарастырды. Ол сондай-ақ 1990 жылдары Үндістанның ең төменгі титімдеуді қамтамасыз ету үшін шамамен 150 ядролық оқ-дәріге мұқтаж екенін тұжырымдады. Бұл 1990 жылға дейін қол жеткізілді, бұл көптеген адамдар Үндістанның ядролық қорына қатысты маңызды анықтама ретінде атады. 1979 жылы Үндістанның Бірлескен барлау комитетінің төрағасы ретінде Субраманьям Үндістанның ядролық қару бағдарламасын қайта жандандыруды талап ететін кабинеттік жазбаның авторы болды. Бұл бағдарлама 1977 жылы премьер-министр Морарджи Десай билікке келгеннен кейін, негізінен Үндістанның бейбітшілікке бағытталған сыртқы саясатының тамырына оралу мақсатымен тоқтатылды. Субраманьямның бұл жазбасына Үндістанның барлау қызметінің Қытай мен Пәкістанның ядролық бағдарламаларындағы соңғы жетістіктері себеп болды. Бұл мәселе кабинет отырысында талқыланды, бірақ Морарджи Десай мен сол кездегі Сыртқы істер министрі Атал Бихари Ваджпаи тарапынан қабылданбады. Алайда, Ваджпаи 1998 жылдың наурыз айында премьер-министр болып тағайындалғаннан кейін дереу «Шакти» сериялы ядролық сынақтарын жүргізуге рұқсат берді.

1971 жылғы Үнді-Пакистан соғысы

Субрахманям 1971 жылы Шығыс Пәкістандағы ауыр дағдарысты шешу үшін Үндістанның араласуын қолдаған ықпалды тұлға болды. Сол жылдың басында ол Шығыс Үндістанға босқындардың күрт ағыны мен көрші елдегі гуманитарлық ахуалдың нашарлауы Үндістанның әскери араласуынсыз тиімді шешілмейтінін айтты, себебі бұл Пәкістан армиясының араласуынан туындаған. Үндістан дағдарысқа немқұрайлы қараса, бұл оның өзіне зиян келтіретінін ол жеткізді. Оның ашық пікірлері қырқыстар тудырды: Пәкістан үкіметі оны Үндістанның агрессивтілігінің дәлелі деп айыптады, халықаралық БАҚ, әсіресе "The Times" және "Newsweek" назар аударды және пікір білдірді, тіпті армия бастығы Сэм Манекшоу оны қатаң жазалауды талап етті. АҚШ-тың Мемлекеттік хатшысы Генри Киссинджер 1971 жылдың шілдесінде Үндістанға жасаған қысқа сапарында осы саяси ұстанымды сынады, әсіресе Субрахманям Киссинджерге оның геноцид тәжірибесін ескере отырып, одан көбірек ізделімді болуын күтетінін айтқанда. Кейін ол осы соғыстан алынған маңызды сабақ – азаматтық басшылықтың барлау қызметімен тығыз байланыста болуы және әскери шенділермен белсенді қарым-қатынас орнатуы – Үндістанның қауіпсіздік саясатының негізгі қағидасы ретінде толыққанды бекітілмегенін, нәтижесінде саяси және бюрократиялық мүдделер басымдыққа ие болып отырғанын мәлімдеді. Оны кейде «солшыл» және «Совет жақтасы» деп те атады. Бұқаралық ақпарат құралдарында хабарланғандай, ол келісімге қол жеткізуде белгілі бір ресми рөл атқарған болуы мүмкін. Ол өз ұстанымын өзгерткенін түсіндіріп, екі елдің стратегиялық мүдделерінің үлкен үйлесімділігін атап өтті және Үндістан АҚШ-пен ынтымақтастыққа пайдалануға тиіс екенін айтты. Көптеген үнді және американдық сарапшылар осы ұстанымды және келісімнің өзін сынады.

Үкіметтің саясатын сынға алу

Субрахманям Үндістанның ұлттық қауіпсіздік шешімдерін қабылдау жүйесін жаңартуды ұзақ уақыт бойы жақтады және бірнеше үкіметтердің жүйеге жасаған өзгерістеріне қатысты өткір сын айтты. Ол, әсіресе, Үндістанның кезекті үкіметтерінің ұзақ мерзімді стратегиялық жоспарлауға салғырт көзқарасына және мамандандырылған лауазымдар мен ресурстар құруға деген ұқсас тәсіліне сын көзбен қарады. Осындай сынның бір нысаны – оның азаматтық қызметтегі әріптесі Брахеш Мишра болды, ол Ұлттық қауіпсіздік кеңесшісі (лауазым құрылған кезде) және 1998 жылдан 2004 жылға дейін премьер-министр Атал Бихари Важпаидің бас хатшысы қызметін атқарды. Субрахманям осы екі маңызды лауазымды бөлуді бірнеше рет талап етті, кейде бұл талап екеуі арасында ашық пікір қақтығысына ұласты. Бұл лауазымдарды бөлуді премьер-министр Манмохан Сингх 2004 жылы билікке келгеннен кейін Субрахманяммен ақылдасып жасады. Бірақ Санджая Барудың кітабында айтылғандай, кейінірек Субрахманям лауазымдарды бөлудің дұрыс қадам болғанын мойындады, себебі екі лауазым да өте маңызды және зор жауапкершілік жүктейді. Ол сондай-ақ, үкімет тарапынан Ұлттық қорғаныс университетін құруды ұзақ жылдар бойы талап етті. Бірнеше ұсыныстар жасалғанмен, оның ішінде Субрахманям төрағалық еткен үкіметтік комитеттің ұсыныстары да болды, бірақ ол әлі құрылған жоқ. Субрахманям Гуджараттағы тәртіпсіздіктерді сынады. Ол былай деді: "Гуджаратта (2002 жылғы тәртіпсіздіктерде) Дхарма өлтірілді. Кінәсіз азаматтарды қорғамағандар адхармаға кінәлі. Рама Гуджараттың "асура" билеушілеріне қарсы садағын қолданған болар еді."

Жеке өмір

Жас кезінде ол өзінің қауымынан шыққан, отбасылық жағдайы ұқсас Сулочана атты әйелге ата-анасының ұйымдастыруымен үйленді. Олардың үш ұлы болды: IAS офицері С. Виджай Кумар, Үндістан дипломаты және 2019 жылдан бері Сыртқы істер министрі С. Джайшанкар, тарихшы Санджай Субраманьям және қызы Судха Субраманьям. Субраманьям 1984 жылғы 24 тамызда «Indian Airlines» әуе компаниясының 421 рейсімен ұшқан кезде ұшақ Пакистанның Лахор қаласына, содан кейін Дубайға қашқыштармен басып алынды, барлық жолаушылар ешқандай оқиғасыз босатылды. Қызықтысы, ұсталған қашқындар сотта Субраманьямның «Пәкістанның ядролық нысандарын тексеру мақсатымен қашқышты жоспарлаған» деген мәлімдеме жасады.