Кіріспе

Африкада адам құқықтары жүйесін құруға Біріккен Ұлттар Ұйымы, халықаралық құқық және Африка Одағы үлес қосуда, олар континенттегі адам құқықтары жағдайын жақсартуға оң әсер етті. Дегенмен, құрлықтың көптеген аймақтарында адам құқықтарын кеңінен бұзу оқиғалары орын алуда. Бұзушылықтардың көпшілігі саяси тұрақсыздыққа (азаматтық соғыстың салдарынан), нәсілдік дискриминацияға, сыбайлас жемқорлыққа, отаршылдықтан кейінгі кезеңге, экономикалық тапшылыққа, білімсіздікке, ауруларға, діни экстремизмге, қарызға және нашар қаржы басқаруға, биліктің монополиясына, сот және баспасөз тәуелсіздігінің жоқтығына және шекаралық қақтығыстарға байланысты. Аймақтық, ұлттық, континенттік және жаһандық келісімдерде қамтылған көптеген қағидалар орындалмады.

Африкадағы адам құқықтары жүйесі

Африка хартасы – 68 баптан тұратын адам құқықтары туралы құжат, ол төрт бөлімге бөлінген: Адам және халықтардың құқықтары; Міндеттер; Комиссияның рәсімдері; Қолданылатын принциптер. Ол азаматтық және саяси құқықтар, экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар, сондай-ақ топтық және халықтардың құқықтары сияқты құқықтардың үш тобын біріктіреді. Ол әрбір африкалық қоғамның жеке мүшелеріне міндеттер жүктейді және адам құқықтары, халықтардың құқықтары және адамдардың міндеттері туралы ұғымдарды байланыстырады. Хартаға сәйкес түсіндіруге және жеке шағымдарды қарауға уәкілеттік алған орган – Адам және халықтар құқықтары жөніндегі Африка комиссиясы (ACHPR). АХАҚК Хартаның 30-бабына сәйкес құрылған және 1987 жылдың қараша айында жұмысын бастады. АХАҚК жылына екі рет отырыс өткізеді, ал оның хатшылығы Гамбияның Банжуль қаласында орналасқан.

Адам құқықтары туралы білім беру

Адам құқықтары – "адам болғандықтан ғана ие болатын құқықтар". Бұл құқықтар мен азаматтық бостандықтар кез келген адамға тән, нәсіл, тұрғылықты жері, жынысы, мәдени тегі, тері түсі, дінге қатыстылығы немесе тілі, соның ішінде сексуалдық бағдары ешқандай рөл атпайды. Бұл, негізінен, "адам құқықтарының білімін, дағдыларын және құндылықтарын дамытатын барлық білімді" білдіреді. Адам құқықтары туралы білім беру бейбітшілік, әділдік, төзімділік, теңдік, дипломатия және адамның қадір-қасиеті сияқты кең ауқымды идеалдар мен стандарттарды қамтиды. Адам құқықтарын барлық мәдениетте мойындау мен құрметтеуді қолдау арқылы, білім алушыларға тұрақты және зорлықсыз болашақты құруға белсенді үлес қосуға мүмкіндік береді. Amnesty International пікірінше, адам құқықтары бойынша білім беру – бұл адамдар мен қоғамдарды білімге құштар ету, дағдыларды дамыту және жаһандық стандарттарға сәйкес келетін көзқарас пен ойлау қалыптастыру арқылы оларды күшпендіруге бағытталған мақсатты, қатысушылық практика. Ол барлық азаматтардың адам құқықтарын қорғау мен қолдау үшін жедел әрекет ету мәдениетін қалыптастыруға ұмтылады. Құқық қорғау саласында адам құқықтары туралы білім берудің мақсаты – білім алушылардың құқықтар туралы хабардарлығын арттыру және оларды түсіну деңгейін көтеру, соның нәтижесінде қоғамда адамдардың құқықтарын қорғауға, үкіметтік іс-қимылдардың ашықтығына, азаматтық амалдарда жауапкершілікке және күшті тепе-тең және бейтарап қолдануға кепілдік беру. Көп жағдайда адам құқықтары туралы білім халықтық білім беру немесе қоғамдық білім беру арқылы жүзеге асырылады, оның мақсаты – адамдарды ұйымдастыру және әлеуметтік қозғалыстарды кеңейту және күшейту үшін сайлаушыларды белсендіру. Бұл қоғамдық үлгілер Латын Америкасы, Азия және Африканың шалқыған аймақтарында құрылып, қалыптасты. Адам құқықтары бойынша білім берудің мұндай шаралары демократиялық процестерге көмектесудің және белсенді азаматтықты қалыптастырудың саяси және академиялық тәсілі ретінде қарастырылады. Осы білім беру шараларында азаматтық, саяси, әлеуметтік, экономикалық және мәдени құқықтар, сондай-ақ белгілі бір топтар үшін теңдік құқықтарына назар аударылады. Осының салдарынан адам құқықтары туралы білім беру мазмұны, әдісі, стратегиясы, көлемі, бағыты, тереңдігі және қолжетімділігі жағынан өзгешеліктерге ие.

Африка әйелдерінің құқықтары

Африка әйелдерінің құқықтары мен әйелдердің халықаралық, ұлттық және жергілікті деңгейдегі саяси қатысуын дамытуда маңызды жетістіктерге қол жеткізілді. Континент Мапуто хаттамасы сияқты бірқатар заңды механизмдерді, Африкадағы гендерлік теңдік туралы Африка Одағының Салтанатты Декларациясы сияқты декларацияларды және әйелдердің құқықтарын қамтамасыз етуге бағытталған резолюцияларды қабылдады. Бұл құралдар африкалық әйелдердің мүдделерін іске асыруды қамтамасыз ету үшін көптеген мониторингтік органдарды құрды. Мапуто хаттамасы Африкадағы әйелдердің адам құқықтарының негізгі принциптерін бекітеді. Бұл хаттама Африка Одағында ең көп ратификацияланған құжаттардың бірі болып табылады. Бұл келісімде әйелдерге қарсы зорлық-зомбылықтың сипаттамасы физикалық және эмоционалдық агрессияны, сондай-ақ қатыгездік пен садизмді бөліп көрсетеді. Ол әйелдердің саяси және қоғамдық өмірдегі рөлін анықтайды және мемлекеттік тараптарды шешім қабылдау процесінде әйелдер мен ерлердің тең өкілдігін қамтамасыз ететін заңнама мен басқа да процедураларға көбірек уақыт пен қаражат жұмсауға шақырады. Хаттама сондай-ақ әйелдердің жыныс мүшелерін кемсітуге заңмен тыйым салады, сондай-ақ зорлау, туысқа шабуыл, сексуалдық зорлық және ананың немесе ұрықтың денсаулығы мен өміріне қауіп төндіретін жүктілік жағдайларында аборт жасауға келісім береді. Бұл сондай-ақ ХИВ/ЖИТС туралы ашық түрде айтатын алғашқы халықаралық адам құқықтары туралы келісім болып табылады. Хаттамада қамтылған басқа да ережелер зиянды, бірақ қалыптасқан тәжірибелерге, балалар некелеріне, көп әйел алуға, мұрагерлікке, экономикалық мүмкіндіктерге, әйелдердің саяси қатысуына, білімге және қарулы қақтығыстағы әйелдердің жағдайына қатысты.

Африкалық балалардың құқықтары

Африкадағы көптеген балалардың өмірін түрлі зорлық-зомбылық пен қанаушылық қиратады. Оларға экономикалық және жыныстық зорлық-зомбылық, білім берудегі гендерлік теңсіздік және қарулы қақтығыстар барысында отқа түсу жатады. ЮНИСЕФ мәліметінше, 5-14 жас аралығындағы шамамен 150 миллион бала ауыр еңбек пен ересектерге арналған жұмыстармен айналысады. Балаларды қорғау және олардың туа біткен құқықтарын сақтау мақсатында Африка балалар құқықтары мен әл-ауқаты жөніндегі харта (АБҚАХ) құрылды. Бұл харта Африка құқық қорғау жүйесінде Африка мемлекеттері өз балаларына кепілдік беруге тиіс құқықтар мен мүмкіндіктерді нақтылайтын маңызды құқықтық құрал болып табылады. Африка мемлекеттері харта арқылы апартеид кезінде өмір сүрген балалардың мәселелерін, балалар некесін, әйелдердің генітальдық мүшелерін кесіп тастауды (ФГМ), ішкі қақтығыстар мен қоныс аударуды, аналары түрмеде отырған балалардың құқықтарын, нашар тұрмыс жағдайларын, сондай-ақ асырап алу және күтудегі отбасының рөлін қарастыруды көздейді.

Анықтама

Париж қағидалары мен қарулы күштермен немесе қарулы топтармен байланысы бар балаларға қатысты нұсқауларға сәйкес, бала-әскер – «қолданылу саласы кез келген болсын, қарулы күштер немесе қарулы топтарға 18 жасқа толмаған кез келген адамды тартып алу немесе пайдалану, оның ішінде, бірақ оған шектеліместен, жауынгерлер, аспаздар, жүк көтергіштер, хабаршылар, тыңшылар немесе сексуалдық мақсаттар үшін қолданылатын балалар, ұлдар және қыздар». Бала-әскерлерді көбінесе күш қолдану, оларды ұрлау немесе оларға қатты қорқыту арқылы міндетті түрде әскерге шақырады. Басқалары шектен шыққан қиындықтар мен кедейліктен қашу үшін өз еріктерімен тіркеледі. Бала-әскерлерді пайдаланудың басты себептерінің бірі – оларды құрбандық ретінде қарастыру, яғни «қолдан келмейтін» деп санау және оларды ұстауға көп шығын кетпейді. Олар ересектерге қарағанда, қалыптасқан жеке басы бар ересектерге қарағанда, көбірек ықпалға түсуге бейім деп есептеледі. Балалардың қорқу сезімі болмағандықтан, олар не істеп жатқанын түсінбей, қауіпті тапсырмаларды оңай қабылдайды.

Африкадағы адам құқықтарын қорғау ұйымдары

Африкалық адам құқықтарын қорғау үшін жұмыс істейтін тоғыз халықаралық ұйым бар, атап айтқанда: Human Rights Watch, Халықаралық Қызыл Крест комитеті, Global Rights, Amnesty International, Адам құқықтары жөніндегі халықаралық федерация, Refugees International, UN Watch, Адам құқықтары қоры және Protection International.