Кіріспе

Омыртқасыз жануарлар зоологиясы – омыртқасы жоқ жануарларды (балықтарда, қосмекенділерде, жорғалаушыларда, құстарда және сүтқоректілерде ғана кездесетін құрылым) зерттейтін зоологияның бір саласы. Омыртқасыздар – өте кең және әртүрлі жануарлар тобы, оған губкалар, теңіз жұлдыздары, туникалар, көптеген түрлі құрттардың типтері, моллюскалар, буынды аяқтылар және тағы да көптеген типтер кіреді. Бір жасушалы организмдер немесе протозоалар әдетте омыртқасыздармен бірге қарастырылмайды.

Қазіргі заманның басында

16 ғасырдың соңында басталған ерте заманауи кезеңде омыртқасыз зоологияда жарияланымдар санының артуы және осы саламен байланысты тәжірибелік зерттеулердің жақсаруы байқалды. (Қыртқыштар – Жер бетіндегі организмдердің ең алуан түрлі тобының бірі. Олар экожүйелерде маңызды рөл атқарады, оның ішінде тозаңдау, табиғи жаулар, сапрофиттер және биологиялық ақпарат алмасу.) Зоология саласында жарық көрген маңызды еңбектердің бірі – Конрад Гесснердің «Historia animalium» еңбегі, ол 1551 жылдан 1587 жылға дейін көптеген басылымдарда жарық көрді. Бұл еңбек жалпы зоологияға қатысты болғанымен, онда жәндіктер туралы да мәліметтер бар еді. Ақпараттың көп бөлігі ежелгі еңбектерден алынған; Гесснер Плиний Ескі және Аристотельдің еңбектерін қайта жазған, сонымен қатар жәндіктердің табиғи тарихы туралы ежелгі білімді өзінің байқауларымен үйлестірген. 1599 жылы микроскоптың ойдағыдай табылуымен омыртқасыз жануарларға жататын ұсақ жаратылыстарды бақылаудың жаңа тәсілі пайда болды. Роберт Гук, Англиядағы Корольдік қоғамда жұмыс істеген, жәндіктерді – оның ішінде олардың личинкаларын, сондай-ақ басқа омыртқасыздарды, мысалы, кенелерді зерттеді. Оның 1665 жылы жарық көрген «Микрография» еңбегінде микроскоп арқылы көрген нәрселерінің суреттері мен сипаттамалары келтірілген. Микроскопты ғылыми құрал ретінде қабылдағаннан кейін басқа ғалымдар да осы құралмен жұмыс істеді. Итальяндық дәрігер және натуралист Франческо Реди омыртқасыздарды бақылау үшін микроскопты пайдаланды, бірақ ол спонтандық пайда болу теориясын жоққа шығару жөніндегі еңбектерімен танымал. Реди шырыған еттен құрттардың өздігінен пайда болмайтынын дәлелдеді. Ол осы мақсатта бақылау тәжірибелерін жүргізіп, құрттардың тіршілік циклын егжей-тегжейлі зерттеді. Реди сонымен қатар өсімдіктер мен жануарлардың паразиттерін сипаттау және суреттеумен де айналысты. Осы кезеңде басқа да ғалымдар зиянкестер мен паразиттерді зерттеді. Швейцариялық дәрігер Феликс Платер ленталық құрттың екі түрін ажыратып көрсетті. Ол сонымен қатар өзі бақылаған құрттарды және олардың иелеріне тигізетін әсерін сипаттады. Суаммердам да жәндіктерді тіршілік тарихына сүйене отырып жіктеу бойынша жұмыс істеді; ол жұмыртқа, личинка, қуыршақ және ересек организмнің бір және со aynı адам екенін дәлелдейтін ғылыми әдебиетке үлес қосты.

18-19 ғасырлар

18 ғасырда омыртқасыздарды зерттеу экономикалық тұрғыдан маңызды түрлерді, мысалы, ауыл шаруашылығы зиянкестерін анықтауға бағытталған. Энтомология көптеген натуралистер мен зоологтардың алты аяқтылармен жұмыс істеуіне байланысты, өте жылдам өзгеріп жатты. Паразитология және құрттарды зерттеу саласында да жұмыстар атқарылды. Француз дәрігері Николя Андри де Бой Регард кейбір аурулардың себебі құрттар екенін анықтады. Ол құрттардың жануарлардың немесе адамдардың ішегінде өздігінен пайда болмайтынын, ағзаға кіріп, құртты қандай да бір түрінде қамтитын "тұқым" болуы керек екенін де мәлімдеді. Линнейдің әмбебап жіктеу жүйесі биномдық номенклатураға негізделген жүйені құрды, бірақ түр және туыс атауларынан гөрі жоғары деңгейдегі жіктемелерді де қамтыды. "Systema Naturae" – Жер бетіндегі биологиялық әртүрлілікті зерттеуге арналған еңбек. Кітапта сондай-ақ оның ішінде сипатталған организмдер туралы мәліметтер де келтірілген. Дарвин кемеде болған кезінде көптеген омыртқасыз түрлерді жинады, жиналған үлгілердің көп бөлігі жәндіктерден тұрды. Осы жинақтарды пайдаланып, ол жыныстық диморфизмді, түрлердің географиялық таралуын және мимикрияны зерттеді; осы концепциялардың барлығы Дарвиннің эволюция теориясына әсер етті. Ақырғысымен, түрлердің өзгермейтіндігіне қатысты кең таралған сенім теорияны қабылдауға үлкен кедергі болды.

20 ғасыр

ХХ ғасырдағы жіктеу морфологиялық сипаттамадан гөрі эволюциялық қатынастарға баса назар аударуға көшті. Осы зерттеулерге негізделген филогенетика мен систематиканың дамуы неміс энтомологы Вилли Хеннигке еңбегі болып табылады. 1966 жылы оның "Филогенетикалық систематикасы" жарық көрді; оның ішінде Хенниг тірі жандарды жіктеудің жүйелі схемаларының мақсаттарын жаңадан анықтады. Ол ұқсас морфологиялық белгілерге қарағанда эволюциялық қатынастарға назар аударуды ұсынды. Сонымен қатар, ол монофилия ұғымын енгізіп, иерархиялық жіктеу туралы өз ойларын жеткізді. Хенниг аутгруппамен салыстыру туралы мәліметтерді қоспаса да, қазіргі жүйелі зерттеулерде маңызды саналатын осы тәсілді білген көрінеді.

Белгілі омыртқасыздар

Жапон жәндік крабы (Arthropoda: Macrocheira kaempferi) – әлемдегі ең ірі буынтұқымдылардың бірі. Жапон жәндік крабы – ең үлкен белгілі краб түрі және 100 жылға дейін өмір сүре алады. Аяқтарының аралық кеңістігі 1,2 метрге дейін жетеді, бұл барлық буынтұқымдылардың арасындағы ең ұзын көрсеткіш. Олар көбінесе Жапония жағалауларындағы Тынық мұхитының суларында, континенттік шельфтің түбінде кездеседі. Арыстан жүлді медузасы (Cnidaria: Cyanea capillata) – белгілі медузалардың ең ірі түрі. Оның шоғырларының ұзындығы 58 метрге дейін жетеді, ал қоңырау тәрізді денесінің диаметрі шамамен 2,1 метрге жуық болуы мүмкін. Бұл жануарлар әдетте суық Солтүстік Арктика суларында, сондай-ақ Атлант және Тынық мұхиттарының солтүстік бөліктерінде кездеседі. Гигант кальмар (Mollusca: Architeuthis dux) Architeuthidae тұқымдасына жатады. Бұл кальмар – ең ірі белгілі баспаяқты және ең ірі белгілі моллюск. Олардың ұзындығы шамамен 13,7-15,2 метрге дейін жетеді. Олар қараңғы және терең мұхиттағы аз мөлшердегі биолюминесценцияны анықтау үшін, барлық жануарлардың арасындағы ең үлкен көздерді дамытқан.