Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Омыртқасыз жануарлар зоологиясы – омыртқасы жоқ жануарларды (балықтарда, қосмекенділерде, жорғалаушыларда, құстарда және сүтқоректілерде ғана кездесетін құрылым) зерттейтін зоологияның бір саласы. Омыртқасыздар – өте кең және әртүрлі жануарлар тобы, оған губкалар, теңіз жұлдыздары, туникалар, көптеген түрлі құрттардың типтері, моллюскалар, буынды аяқтылар және тағы да көптеген типтер кіреді. Бір жасушалы организмдер немесе протозоалар әдетте омыртқасыздармен бірге қарастырылмайды.
Invertebrate zoology is the subdiscipline of zoology that consists of the study of invertebrates, animals without a backbone (a structure which is found only in fish, amphibians, reptiles, birds and mammals). Invertebrates are a vast and very diverse group of animals that includes sponges, echinoderms, tunicates, numerous different phyla of worms, molluscs, arthropods and many additional phyla. Single celled organisms or protists are usually not included within the same group as invertebrates.
Қазіргі заманның басында
16 ғасырдың соңында басталған ерте заманауи кезеңде омыртқасыз зоологияда жарияланымдар санының артуы және осы саламен байланысты тәжірибелік зерттеулердің жақсаруы байқалды. (Қыртқыштар – Жер бетіндегі организмдердің ең алуан түрлі тобының бірі. Олар экожүйелерде маңызды рөл атқарады, оның ішінде тозаңдау, табиғи жаулар, сапрофиттер және биологиялық ақпарат алмасу.) Зоология саласында жарық көрген маңызды еңбектердің бірі – Конрад Гесснердің «Historia animalium» еңбегі, ол 1551 жылдан 1587 жылға дейін көптеген басылымдарда жарық көрді. Бұл еңбек жалпы зоологияға қатысты болғанымен, онда жәндіктер туралы да мәліметтер бар еді. Ақпараттың көп бөлігі ежелгі еңбектерден алынған; Гесснер Плиний Ескі және Аристотельдің еңбектерін қайта жазған, сонымен қатар жәндіктердің табиғи тарихы туралы ежелгі білімді өзінің байқауларымен үйлестірген. 1599 жылы микроскоптың ойдағыдай табылуымен омыртқасыз жануарларға жататын ұсақ жаратылыстарды бақылаудың жаңа тәсілі пайда болды. Роберт Гук, Англиядағы Корольдік қоғамда жұмыс істеген, жәндіктерді – оның ішінде олардың личинкаларын, сондай-ақ басқа омыртқасыздарды, мысалы, кенелерді зерттеді. Оның 1665 жылы жарық көрген «Микрография» еңбегінде микроскоп арқылы көрген нәрселерінің суреттері мен сипаттамалары келтірілген. Микроскопты ғылыми құрал ретінде қабылдағаннан кейін басқа ғалымдар да осы құралмен жұмыс істеді. Итальяндық дәрігер және натуралист Франческо Реди омыртқасыздарды бақылау үшін микроскопты пайдаланды, бірақ ол спонтандық пайда болу теориясын жоққа шығару жөніндегі еңбектерімен танымал. Реди шырыған еттен құрттардың өздігінен пайда болмайтынын дәлелдеді. Ол осы мақсатта бақылау тәжірибелерін жүргізіп, құрттардың тіршілік циклын егжей-тегжейлі зерттеді. Реди сонымен қатар өсімдіктер мен жануарлардың паразиттерін сипаттау және суреттеумен де айналысты. Осы кезеңде басқа да ғалымдар зиянкестер мен паразиттерді зерттеді. Швейцариялық дәрігер Феликс Платер ленталық құрттың екі түрін ажыратып көрсетті. Ол сонымен қатар өзі бақылаған құрттарды және олардың иелеріне тигізетін әсерін сипаттады. Суаммердам да жәндіктерді тіршілік тарихына сүйене отырып жіктеу бойынша жұмыс істеді; ол жұмыртқа, личинка, қуыршақ және ересек организмнің бір және со aynı адам екенін дәлелдейтін ғылыми әдебиетке үлес қосты.
In the early modern period starting in the late 16th century, invertebrate zoology saw growth in the number of publications made and improvement in the experimental practices associated with the field. (Insects are one of the most diverse groups of organisms on Earth. They play important roles in ecosystems, including pollination, natural enemies, saprophytes, and biological information transfer.) One of the major works to be published in the area of zoology was Conrad Gessner's Historia animalium, which was published in numerous editions from 1551 to 1587. Though it was a work more generally addressing zoology in the large sense, it did contain information on insect life. Much of the information came from older works; Gessner restated the work of Pliny the Elder and Aristotle while mixing old knowledge of the natural history of insects with his own observations. With the invention of the Microscope in 1599 came a new way of observing the small creatures that fall under the umbrella of invertebrate. Robert Hooke, who worked out of the Royal Society in England, conducted observation of insects—including some of their larval forms—and other invertebrates, such as ticks. His Micrographia, published in 1665, included illustrations and written descriptions of the things he saw under the microscope. Others also worked with the microscope following its acceptance as a scientific tool. Francesco Redi, an Italian physician and naturalist, used a microscope for observation of invertebrates, but is known for his work in disproving the theory of spontaneous generation. Redi managed to prove that flies did not spontaneously arise from rotting meat. He conducted controlled experiments and detailed observation of the fly life cycle in order to do so. Redi also worked in the description and illustration of parasites for both plants and animals. Other men were also conducting research into pests and parasites at this time. Felix Plater, a Swiss physician, worked to differentiate between two types of tape worm. He also wrote descriptions of both the worms he observed and the effects these worms had on their hosts. Swammerdam also worked on a classification of insects based on life histories; he managed to contribute to the literature proving that an egg, larva, pupa, and adult are indeed the same individual.
18-19 ғасырлар
18 ғасырда омыртқасыздарды зерттеу экономикалық тұрғыдан маңызды түрлерді, мысалы, ауыл шаруашылығы зиянкестерін анықтауға бағытталған. Энтомология көптеген натуралистер мен зоологтардың алты аяқтылармен жұмыс істеуіне байланысты, өте жылдам өзгеріп жатты. Паразитология және құрттарды зерттеу саласында да жұмыстар атқарылды. Француз дәрігері Николя Андри де Бой Регард кейбір аурулардың себебі құрттар екенін анықтады. Ол құрттардың жануарлардың немесе адамдардың ішегінде өздігінен пайда болмайтынын, ағзаға кіріп, құртты қандай да бір түрінде қамтитын "тұқым" болуы керек екенін де мәлімдеді. Линнейдің әмбебап жіктеу жүйесі биномдық номенклатураға негізделген жүйені құрды, бірақ түр және туыс атауларынан гөрі жоғары деңгейдегі жіктемелерді де қамтыды. "Systema Naturae" – Жер бетіндегі биологиялық әртүрлілікті зерттеуге арналған еңбек. Кітапта сондай-ақ оның ішінде сипатталған организмдер туралы мәліметтер де келтірілген. Дарвин кемеде болған кезінде көптеген омыртқасыз түрлерді жинады, жиналған үлгілердің көп бөлігі жәндіктерден тұрды. Осы жинақтарды пайдаланып, ол жыныстық диморфизмді, түрлердің географиялық таралуын және мимикрияны зерттеді; осы концепциялардың барлығы Дарвиннің эволюция теориясына әсер етті. Ақырғысымен, түрлердің өзгермейтіндігіне қатысты кең таралған сенім теорияны қабылдауға үлкен кедергі болды.
In the 18th century, the study of invertebrates focused on the naming of species that were relevant to economic pursuits, such as agricultural pests. Entomology was changing in big ways very quickly, as many naturalists and zoologists were working with hexapods. Work was also being done in the realm of parasitology and the study of worms. A French physician named Nicolas Andry de Bois Regard determined that worms were the cause of some diseases. He also declared that worms do not spontaneously form within the animal or human gut; de Bois Regard stated that there must be some kind of 'seed' which enters the body and contains the worm in some form. Linnaeus' universal system of classification made a system based on binomial nomenclature, but included higher levels of classification than simply the genus and species names. Systema Naturae was an investigation into the biodiversity on Earth. The book also included descriptions of the organisms named inside of it. In addition, Darwin collected many species of invertebrate during his time aboard ; many of the specimens collected were insects. Using these collections, he was able to study sexual dimorphism, geographic distribution of species, and mimicry; all of these concepts influenced Darwin's theory of evolution. Unfortunately, a firm popular belief in the immutability of species was a major hurdle in the acceptance of the theory.
20 ғасыр
ХХ ғасырдағы жіктеу морфологиялық сипаттамадан гөрі эволюциялық қатынастарға баса назар аударуға көшті. Осы зерттеулерге негізделген филогенетика мен систематиканың дамуы неміс энтомологы Вилли Хеннигке еңбегі болып табылады. 1966 жылы оның "Филогенетикалық систематикасы" жарық көрді; оның ішінде Хенниг тірі жандарды жіктеудің жүйелі схемаларының мақсаттарын жаңадан анықтады. Ол ұқсас морфологиялық белгілерге қарағанда эволюциялық қатынастарға назар аударуды ұсынды. Сонымен қатар, ол монофилия ұғымын енгізіп, иерархиялық жіктеу туралы өз ойларын жеткізді. Хенниг аутгруппамен салыстыру туралы мәліметтерді қоспаса да, қазіргі жүйелі зерттеулерде маңызды саналатын осы тәсілді білген көрінеді.
Classification in the twentieth century shifted toward a focus on evolutionary relationships over morphological description. The development of phylogenetics and systematics based on this study is credited to Willi Hennig, a German entomologist. In 1966, his Phylogenetic Systematics was published; inside, Hennig redefined the goals of systematic schemes for classifying living things. He proposed that the focus be on evolutionary relationships over similar morphological features. He also defined monophyly and included his ideas about hierarchical classification. Though Hennig did not include information on outgroup comparison, he was apparently aware of the practice, which is considered important to today's systematic research.
Белгілі омыртқасыздар
Жапон жәндік крабы (Arthropoda: Macrocheira kaempferi) – әлемдегі ең ірі буынтұқымдылардың бірі. Жапон жәндік крабы – ең үлкен белгілі краб түрі және 100 жылға дейін өмір сүре алады. Аяқтарының аралық кеңістігі 1,2 метрге дейін жетеді, бұл барлық буынтұқымдылардың арасындағы ең ұзын көрсеткіш. Олар көбінесе Жапония жағалауларындағы Тынық мұхитының суларында, континенттік шельфтің түбінде кездеседі. Арыстан жүлді медузасы (Cnidaria: Cyanea capillata) – белгілі медузалардың ең ірі түрі. Оның шоғырларының ұзындығы 58 метрге дейін жетеді, ал қоңырау тәрізді денесінің диаметрі шамамен 2,1 метрге жуық болуы мүмкін. Бұл жануарлар әдетте суық Солтүстік Арктика суларында, сондай-ақ Атлант және Тынық мұхиттарының солтүстік бөліктерінде кездеседі. Гигант кальмар (Mollusca: Architeuthis dux) Architeuthidae тұқымдасына жатады. Бұл кальмар – ең ірі белгілі баспаяқты және ең ірі белгілі моллюск. Олардың ұзындығы шамамен 13,7-15,2 метрге дейін жетеді. Олар қараңғы және терең мұхиттағы аз мөлшердегі биолюминесценцияны анықтау үшін, барлық жануарлардың арасындағы ең үлкен көздерді дамытқан.
The Japanese spider crab (Arthropoda: Macrocheira kaempferi) is one of the world's largest arthropods. The Japanese spider crab is largest known species of crab and may live up to 100 years. With a leg span of that can reach four feet, it has the longest span of any arthropod. They are typically found in the Pacific waters near Japan on the bottom of the continental shelf. The lion's mane jellyfish (Cnidaria: Cyanea capillata) is the largest known type of jellyfish. Their tentacles can reach up to 190 feet long, and they may have a bell diameter of almost 7 feet. These animals are usually found in cold northern Arctic waters and in the Northern portions of the Atlantic and Pacific Oceans. The giant squid (Mollusca: Architeuthis dux) comes from the family Architeuthidae. These squid are both the largest known cephalopod and the largest known mollusc. They can grow to a length of about 45–50 feet long. They developed large eyes, the largest of any animal, to be able to detect small amounts of bioluminescence in the dark and deep ocean where they live.