Кіріспе

Даулы құқықтық қорғаныс
зорлық қылмыстарына қарсы құқықтық қорғаныс

Гей-паника қорғанысы немесе гомосексуалистік шабуылға қарсы қорғаныс – бұл құқықтық қорғаныс стратегиясы, онда гомосексуалистік (немесе бисексуалдық) адамға қарсы зорлық қылмысы жасады деп айыпталған гетеросексуал адам, оған жасалған қалаусыз жыныстық әрекет салдарынан бақылауын жоғалтып, зорлықпен әрекет еткенін мәлімдейді. Күдікті шабуыл және кісі өлтіруге қарсы қолжетімді құқықтық қорғаныс шараларын пайдаланып, ақталмақ, жазасын жеңілдету немесе одан аз қылмыс жасады деп танылмаққа тырысады. Күдікті бір жынысты жыныстық қатынас ұсынысын қатты қорқынышты немесе жағымсыз деп санағандықтан, ол өзін-өзі қорғауға, ақыл-есінің нашарлауына немесе уақытша ақылсыздыққа түскенін, және бұл жағдай оны ақтауға немесе жазасын жеңілдетуге мүмкіндік береді деп мәлімдеуі мүмкін. Бұл трансгендер адамға қарсы зорлық немесе кісі өлтіру деректерінде қолданылатын ұқсас құқықтық стратегия болып табылады, онда күдікті осы адаммен жыныстық қатынаста болған немесе болуға жақын болған және құрбанның трансгендер екенін білмегенін айтады, бұл шабуылшыда транспаникалық реакцияны тудырады, көбінесе трансфобияның көрінісі. Көбінесе зорлық-зомбылық немесе кісі өлтіруді гетеросексуал ер адам андрофильді транс әйелге қатысты жасайды.

Тарих

Гей-паникасынан қорғану XIX ғасырдың ортасынан бастап қалыптасқан заңдық қорғаныстар мен XX ғасырдың басында сипатталған психикалық аурудың қосылуынан туындады. Ол уақытша естен шығу, қастыққа ұшырау немесе өзін-өзі қорғау сияқты заңдық шараларды қолдануға бағытталған, көбінесе "гомосексуалды паникалық бұзылыс" деген психикалық күйді пайдалана отырып.

Гомосексуалды паникалық бұзылу

Эдвард Кемпф (1886–1971), психиатр, 1920 жылы «гомосексуалды паника» терминін енгізіп, оны «басқарылмайтын, бұзық жыныстық құштарлықтың қысымынан туындаған паника» деп сипаттады және оны жедел, зиянды диссоциативті бұзылыс ретінде жіктеді, яғни бұл жағдайда қалыпты қабылдау мен есте сақтау функциялары бұзылады. Кемпф осы жағдайды Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде және одан кейін Вашингтондағы Сент-Элизабетс ауруханасында анықтады.

Бұл бұзылыс қысқа мерзімге DSM 1-ге C қосымшасында қосымша термин ретінде енгізілген, бірақ DSM-нің кейінгі басылымдарында қамтылмады, сондықтан Америкалық Психиатриялық Ассоциация оны диагностикаланатын жағдай деп санамайды. Кейінірек пайда болған және оның атымен аталған заңдық қорғаныстан айырмашылығы, бұл жағдайдың пайда болуы қаланбаған гомосексуалдық ұсыныстармен байланысты емес. Керісінше, Кемпф бұл адамның өзінің «қозулы гомосексуалдық құштарлығынан» туындайды деді. Гомосексуалды паника психикалық бұзылыс ретінде құқықтық жүйедегі гомосексуалды паника қорғанысынан (ГПҚ) (сонымен қатар «гей паника қорғанысы» деп те аталады) өзгеше. Гомосексуалды паника бұзылысы бір кезде диагностикаланатын медициналық жағдай деп есептелгенмен, ГПҚ тек уақытша өзін-өзі бақылау жоғалтуды білдіреді.

Қорғау түрлері

Гей-паника қорғаныс стратегиясы көбінесе қорғаныстың үш санатқа бөлінеді: провокация қорғанысы, өзін-өзі қорғау (толыққанды өзін-өзі қорғауды қоса алғанда) және ақыл-естің бұзылуына негізделген қорғаныс (уақытша ақыл-естің бұзылуы, қарсы тұра алмайтын құштарлық және жауапкершіліктің азайтылуы). Гей-паника қорғанысы жеке қорғаныс емес, қорғау тарапының ақтау, жазаны жеңілдету немесе жеңілірек қылмыс тану үшін қолданатын заңдық тактика. Австралиядағы бұл қорғаныстың мәртебесі туралы Кент Блор 2012 жылы былай деп жазды:

2023 жылға қарай Австралиядағы барлық штаттар провокация қорғанысын толығымен жойды (Тасмания 2003 жылы, Виктория 2005 жылы, Батыс Австралия 2008 жылы және Оңтүстік Австралия 2020 жылы) немесе оның қолданылуын шектеді. Квинсленд 2011 жылы провокация қорғанысын шектеді, ал 2017 жылы оны одан әрі шектеді (магистраттың «ерекше жағдайларда» анықтауына рұқсат беретін ережемен). Жаңа Оңтүстік Уэльс, АКТ және Солтүстік Территорияда күш қолданбаған жыныстық ұсыныстардың (кез келген түрінде, гомосексуалдық ұсыныстарды қоса алғанда) жарамды қорғаныс емес екенін белгілеу үшін өзгерістер енгізілді. Оңтүстік Австралия 1975 жылы келісіммен жасалған гомосексуалдық әрекеттерді заңдаған алғашқы Австралия юрисдикциясы болды; алайда, 2017 жылдың сәуіріне дейін гей-паника қорғанысын жоймаған немесе қайта қарастырмаған жалғыз Австралия юрисдикциясы болып қала берді. 2015 жылы Оңтүстік Австралия үкіметі Оңтүстік Австралия Заң реформасы институтының есебін және Оңтүстік Австралия Қылмыстық апелляциялық сотынан Жоғары сотқа берілген шағымның нәтижесін күтіп отырды. 2011 жылы Эндрю Негре Майкл Линдсейдің ұрып-соғуынан және пышақтауынан қаза тапты. Линдсейдің басты қорғанысы – ол Негреге кеудесі мен ішінде пышақ ұрған, бірақ Негренің өліміне басқа біреудің тамағын кесуі себеп болды. Екінші қорғаныс Линдсейдің Негреге пышақ ұруының себебі – Негре оған жыныстық ұсыныс жасағаннан және Линдсейге жыныстық қатынас үшін ақы төлеуді ұсынғаннан кейін өзін-өзі бақылаудан шығуы болды. Қазылар Линдсейді кісі өлтіргені үшін кінәлі деп танып, оны 23 жылға бас бостандығынан айырды. Қылмыстық апелляциялық сот үкімді растады, гей-паника қорғанысы бойынша қазылар алқасына берілген нұсқаулардың бұрыс екенін анықтады, бірақ кез келген ақылға қонымды қазылар алқасы ешбір қарапайым адамның өзін-өзі бақылаудан шығып, Линдсей сияқты әрекет етпейтінін анықтаған болар еді. Жоғары сот тиісті нұсқау алған қазылар алқасы ақ нәсілді ер адамның аборигенге үйінде, оның әйелі мен отбасының алдында жыныстық қатынасқа ақша ұсынса, бұл басқа жағдайда бір ер адамның екіншісіне жасаған жағымсыз жыныстық ұсынысқа қарағанда күштірек әсер ететінін анықтауы мүмкін екенін мәлімдеді. Линдсейге тағы сот процесі жасалды және ол тағы да кісі өлтіргені үшін кінәлі деп танылды. Қылмыстық апелляциялық сот үкімді бекітті, ал Жоғары сотқа шағымдануға арнайы рұқсат беру туралы өтініш қабылданбады. 2017 жылдың сәуірінде Оңтүстік Австралия Заң реформасы институты сексуалдық бағдары мен/немесе жынысы негізіндегі кемсітушілікті жою үшін провокация туралы заңды реформалауды ұсынды, бірақ зорлық-зомбылықсыз жыныстық ұсынысты кісі өлтіруге қатысты ішінара қорғаныс ретінде жоюды есептің 2-ші кезеңіне дейін кейінге қалдыруды ұсынды. 2023 жылы Жаңа Оңтүстік Уэльсте Хектор Энрике Валенсия секс-қызметкердің трансгендер екенін білгеннен кейін оны телефон шнурымен тұншықтырып өлтірді, бірақ ол кісі өлтіргені үшін кінәлі емес деп танылды. Сот төрағасы Валенсияның оған ауыр зиян келтіру ниеті болғанының дәлелдемелері жеткіліксіз екенін мәлімдеді. Оның орнына ол адам өлтіргені үшін кінәлі деп танылды.

Жаңа Зеландия

2003 жылы гей интерьер дизайнері және бұрынғы тележүргізуші Дэвид Макниді жарты күндік жұмыс істейтін секс-қызметкер Филипп Лейтон Эдвардс өлтірді. Эдвардс сот барысында Макниге өзінің гей емес екенін, бірақ ақша үшін оның алдында "жақындасуға болмайды" деген келісім бойынша мастурбировка жасайтынын айтты. Қорғаушылар Эдвардстың, бұрын 56 рет сотталған және 11 күннен бері мерзімінен бұрын босатылған, Макни олардың "жақындасуға болмайды" келісімін бұзғаннан кейін оны ұрып-соғуға итермеленгенін сәтті дәлелдеді. Эдвардс кісі өлтіру қылмысы үшін тоғыз жылға сотталды. 2009 жылдың шілдесінде 32 жастағы венгр турисі Фердинанд Амбах 69 жастағы Рональд Браунды банжомен ұрып, аспаптың мойнын Браунның тамағына тығып өлтіргені үшін сотталды. Амбахқа бастапқыда кісі өлтіру айыбы тағылды, бірақ Амбахтың адвокаты "гейлік паникасы" қорғанысын сәтті қолданғаннан кейін айып кісі өлтіруден мансұққа дейін төмендетілді. 2009 жылдың 26 қарашасында Жаңа Зеландия Парламенті 1961 жылғы Қылмыстар кодексінің 169-бабын жоюға дауыс берді, осылайша Жаңа Зеландия заңдарынан провокация қорғанысын алып тастады, бірақ кейбіреулер бұл өзгеріс Софи Эллиоттты бұрынғы жігіті өлтіру ісіндегі сәтсіз провокация қорғанысының нәтижесі болғанын айтты.

Филиппин

Армиялық сержант, Массачусетс штатынан шыққан АҚШ теңіз жауынгері Джозеф Скотт Пембертон 2014 жылы Филиппиндегі Олонгапо қаласындағы мотель бөлмесінде Дженифер Лаудты өлтіргені үшін кінәлі деп танылды (бірақ кісі өлтіргені үшін емес). Полиция Пембертонның Лаудің трансгендер екенін білгеннен кейін ашуланғанын мәлімдеді. Пембертон он жылдық мерзімнің алты жылын өтегеннен кейін, президент Родриго Дутерте оған толық кешірім жасады. Сенатор Ими Маркос бұл кешірімнің Филиппиннің АҚШ-пен "өте терең және өте жақсы" қарым-қатынасын сақтауға көмектесетінін айтты.

Ұлыбритания

Англия мен Уэльс прокуратурасы адвокаттарға берген нұсқауларында былай делінген: "Құрбан болған адам күдіктіге жыныстық ұсыныс жасағандығы дерегі, күдіктінің кейін жасаған әрекеттеріне өзін-өзі қорғау құқығын автоматты түрде бермейді". Ұлыбританияда бұл жағдай ондаған жылдар бойы "Портсмут қорғанысы" немесе "сақшының қорғанысы" деп белгілі. Соңғы термин 1980 жылы "Рампол Бэйли" телесериалының бір эпизодында қолданылған.

Федералды заңдар

2018 жылы сенатор Эдвард Марки (D MA) және өкіл Джозеф Кеннеди III (D MA) сәйкесінше S.3188 және H. R.6358 заң жобаларын ұсынды, олардың мақсаты – ел жүзінде гомофобиялық және трансфобиялық қорғанысты тыйым салу еді. Екі заң жобасы да комитетте қарастырылмай қалды. Бұл заң жобалары федералдық қылмыстық қудалауға түскен күдіктінің, құрбанның зорлықсыз жыныстық ұсынысы немесе оның жынысы, гендерлік идентитігі немесе гендерлік өрнегі, сондай-ақ сексуалдық бағдары туралы қабылдауы не сенімі оның іс-әрекетін ақталады немесе қылмыстың ауырлығын азайтады деген сияқты қорғанысқа сүйенуіне тыйым салар еді. Заң жобасы 2023 жылдың қаңтарында қайтадан ұсынылды.

Мемлекеттік заңдар

2006 жылы Калифорния штатының заң шығарушы органы Қылмыстық кодекске түзетулер енгізді, онда қазылар алқасы шешім қабылдағанда жалтару, көңілжайлық, предубеждение немесе қоғамдық пікірге құлақ аспау керектігі көрсетілді. Сондай-ақ, аудандық прокурорлар кеңселерiне үрей тактикасы және сот процесінің нәтижесiне жалтарудың ықпалын болдырмау жолдары туралы бiлiм беру жөнiндегi нұсқаулар берiлдi. 2013 жылы Америкалық адвокаттар қауымдастығы (ABA) үкіметтерді Калифорнияның үлгісiн ұстандырып, қазылар алқасына жалтаруды елемеу және прокурорларды үрейден қорғану туралы бiлiм беру жөнiндегi нақты нұсқауларды енгiзуге шақыра отырып, бiр ауыздан қабылдады. +Гейлер мен транссексуалдарға қатысты үрейден қорғануға тыйым салу және оны қарастыру мәселесі Заң жобасының мәлiметтерi Калифорния — 2014 AB2501 2015 A5467/S499 2017 A5001/S50 — 2019 A2707/S3293 2016 A429 2018 2020 A1796/S2609 Вашингтон, Колумбия округі 2017 — B22 0102 —2020B23 0409 Джорджия 2018 — HB931 Висконсин 2019 — AB436 Вашингтон 2019 2020 HB1687 Пенсильвания 2020 — HB2333 Колорадо — 2020 SB20 221 Техас 2020 — HB73 Вирджиния — 2021 HB2132 Мэриленд — 2021 HB231 Орегон — 2021 HB3020/SB704 Вермонт — 2021 HB128 Флорида 2021 — SB718 Айова 2021 — HF310 Нью-Мексико 2021 2022 SB213 Миннесота 2021 — SF360 Массачусетс 2021 — HD2275/SD1183 Небраска 2021 — LB321 Арканзас 2022 — LB321 Солтүстік Каролина 2022 — LB321 Нью-Гэмпшир 2021 — HB238 —2023HB315 Делавэр 2023HB142 Мичиган 2023HB4718

27 қыркүйекте 2014 жылы губернатор Джерри Браун 2501 нөміріндегі Ассамблея заң жобасына қол қойды, осылайша Калифорния гейлер мен транссексуалдарға қатысты үрейден қорғануды тыйым салған АҚШ-тағы алғашқы штат атанды. AB 2501 заңында айтылғандай, құрбанның нақты немесе қабылданатын жынысы, гендерлік идентификациясы, гендерлік өрнегі немесе сексуалдық бағдарының ашылуы, білуі немесе жариялану мүмкіндігі, өздігінен, ерікті адам өлтірудің жеңілдетілген айыбын негіздеуге жеткілікті себеп болып табылмайды. 2017 жылдың тамызында Иллинойс штатының губернаторы Брюс Раунер SB1761 заңына қол қойып, сол штаттың гейлер мен транссексуалдарға қатысты үрейден қорғануын тыйым салды. 2018 жылдың маусымында H7066aa және S3014 заң жобалары, гейлер мен транссексуалдарға қатысты үрейден қорғануды тыйым салатын заң жобалары, Род-Айленд Ассамблеясында үлкен көпшілік дауысымен қабылданды: Палата 68–2 есебімен, ал Сенат дауыс беру арқылы 27–0 есебімен қабылдады. Род-Айленд губернаторы заңға бір айдан кейін, 2018 жылдың шілдесінде қол қойды. Заң дереу күшіне енді. 2019 жылы Нью-Йорк штатының заң шығарушы органы гейлерге қатысты үрейден қорғануға тыйым салуды тағы да қарастырды. 2019–2020 сессиясында қарастырылған заң жобалары S3293 және A2707 болды; бұрынғы заң жобалары комитетте қабылдаусыз қалды (S7048, 2013–14 сессиясы; A5467/S499, 2015–16 сессиясы; A5001/S50, 2017–18 сессиясы). 2019 жылдың 30 маусымында, Нью-Йорк мақтаныш шеруінің күні, губернатор Эндрю Куомо тыйым салуға қол қойды, ол дереу күшіне енді. 2019 жылдың сәуірінде Гавайи штатының заң шығарушы органының екі палатасы да гейлер мен транссексуалдарға қатысты үрейден қорғануды тыйым салатын заң жобаларын (HB711 және SB2) қабылдады. Заң жобасының екі нұсқасын келістіру үшін конференция комитеті құрылды; келістірілген заң жобасы 2019 жылдың 26 сәуірінде екі палатада да қабылданды және екі айдан кейін, 2019 жылдың 26 маусымында губернатор Дэвид Иге заңға қол қойды. Ол дереу күшіне енді. 2019 жылдың мамырында Невада заң шығарушы органы Невада штатының соттары мен трибуналдарында қолданылатын гейлер мен транссексуалдарға қатысты үрейден қорғануды тыйым салатын SB97 заңын қабылдады. 2019 жылдың 14 мамырында губернатор Стив Сисолак SB97 заңын қол қойды. Заң 2019 жылдың 1 қазанында күшіне енді. 2019 жылдың маусым айында Коннектикут штатының Бас Ассамблеясы транс және гейлерге қатысты үрейден қорғануды тыйым салатын SB 0058 заңын бірауыздан қабылдады. Заң жобасына губернатор Нед Ламонт қол қойды. Заң Коннектикут штатының Конституциясына сәйкес 2019 жылдың 1 қазанында күшіне енді. Сондай-ақ 2019 жылдың маусым айында Мэн заң шығарушы органы "гейлер мен транссексуалдарға қатысты үрейден қорғануды" дереу тыйым салатын заң жобасын (Палата 132–1 және Сенат 35–0 дауысымен) қабылдады, оған 2019 жылдың 21 маусымында губернатор Джанет Миллс қол қойды. Нью-Джерси гейлер мен транссексуалдарға қатысты үрейден қорғануды тыйым салатын заң жобасын қарсы дауыссыз қабылдады; ол 2020 жылдың қаңтарында заңға қол қойылды. 2020 жылдың ақпан айында Вашингтон штатының заң шығарушы органы гейлерге қатысты үрейден қорғануды жою туралы заң жобасын (Палата 90–5, 3 кешірілген және Сенат 46–3 дауысымен) қабылдады. Заң жобасына 2020 жылдың наурыз айында Вашингтон штатының губернаторы Джей Инсли қол қойды. Вашингтон штаты 2020 жылдың маусым айында заң күшіне енген кезде гейлерге қатысты үрейден қорғануды тыйым салған АҚШ-тың оныншы штаты болды. 2020 жылдың шілдесінде Колорадо гейлерге қатысты үрейден қорғануды жойған АҚШ-тың 11-ші штаты болды. Соңғы дауыс беру Палатада 63–1–1 және Сенатта 35–0 есебімен болды. 2020 жылдың желтоқсанында Колумбия округінің Кеңесі "гейлер мен транссексуалдарға қатысты үрейден қорғануды" тыйым салатын заң жобасына бірауыздан дауыс берді. Мэр Муриэль Баузер шараны қол қоятынын айтты. Заң содан кейін Конгресс тарапынан 30 күндік мерзімде қарауға жіберіледі, бұл Колумбия округінің Өзін-өзі басқару актісімен талап етіледі. 2021 жылдың қаңтарына қарай, ұқсас заң жобалары бірнеше басқа штаттарда ұсынылды.

Гейлер паникасы қорғанысын пайдалану

Гей-паника қорғанысы оң қорғаныс ретінде қолданылады, бірақ тек "ақылсыздық, қабілетінің төмендеуі, ашушаңдық немесе өзін-өзі қорғау сияқты дәстүрлі қылмыстық құқық қорғанысын" күшейту үшін және қылмысты өздігінен ақтау мақсатында емес. Гей-паниканы пайдаланып ақылсыздықты түсіндіру әдетте толық ақталуға әкелмейді, бірақ қабілетінің төмендеуі, ашушаңдық және өзін-өзі қорғау айыптамаларды және жазаларды жеңілдету үшін сәтті қолданылған. 1995 жылы "Дженни Джонс Шоу" телешоуы "Бір жынысты құпия ғашықтықтың ашылуы" деген эпизодты түсірді. 32 жастағы гей Скотт Амедуре бағдарламада 24 жастағы гетеросексуал Джонатан Шмицке құпия ғашық екенін айтты. Эпизод түсірілгеннен кейін үш күн өткен соң Шмиц Амедуреге шабуыл жасап, өлтірді. Шмиц Скотт Амедурені бірінші дәрежелі кісі өлтіруде айыпталды, бірақ гей-паника қорғанысын пайдаланғаннан кейін екінші дәрежелі кісі өлтіру қылмысы бойынша кінәлі деп танылды.

Транспаникалық қорғаныстың қолданылуы

2004-2005 жылдары Калифорнияда Гвен Араужоны өлтіру ісі бойынша үш күдікті «транс-паникалық қорғаныс» тактикасын қолданды. Олар Араужомен жыныстық қатынасқа түскеннен кейін, ол трансгендер екенін және жыныстық мүшесі бар екенін білгенде ашуға іш біткендерін мәлімдеді. Оның туған кездегі жынысына қатысты күдіктер туғаннан кейін Араужо әйелдер дәретханасында мәжбүрлеп жыныстық мүшесін көрсетуге ұшырады, содан кейін ол «шын мәнінде ер адам» екені жарияланды. Күдіктілер Араужоның өзінің туған кездегі жынысы мен анатомиясын жасыруы алдаумен тең екенін, ал оның жынысы туралы ақиқатты білдіру «Торманның жыныстық шабуыл ретінде сипаттаған жағдайға деген зорлық-зомбылық реакциясын тудырды» деп мәлімдеді. 2008 жылдың шілде айында Элен Андраде Энджи Запатаны өлтірді. Андраде Запатаның жыныстық мүшесі бар екенін білгеннен кейін оған күлімсіреп: «Мен толыққанды әйелмін» деді. Оның адвокаты бұл күлімсіреу «өте қауырсынды әрекет екенін және адамды агрессивті реакцияға итермелейтінін» айтты, соның салдарынан оған тағылған айыпты екінші дәрежелі кісі өлтіруге дейін төмендетуді сұрады. Судья Марсело Копков бұл ұсынысты қабылдамады, ал Андраде 2009 жылы қазылар алқасы оны бірінші дәрежелі кісі өлтіргені үшін кінәлі деп тапқаннан кейін, екі сағаттық кеңескес өткеннен кейін, өмір бойына бостандықтан айырылды, мерзімі біткеніне қарамастан босатылмауы керек. Үкімде жеккөрушілік қылмысына қатысты қолдау көрсетілді, бұл құрбан трансгендер болған кезде жеккөрушілік қылмысының қолданылуының алғашқы мысалы деп саналады. 2013 жылдың 17 тамызында түн ортасынан кейін Ислан Нетлс Харлемде өлтірілді. Қылмыскер Джеймс Диксон шабуылдан үш күн өткен соң өзінің кінәсін мойындап, Нетлс трансгендер әйел екенін түсінгенде «көздерінен жас шығып, ашуға іш біткенін» айтқанмен, 2015 жылдың наурызына дейін айыптама алған жоқ. Диксон бірінші дәрежелі адам өлтіру қылмысын мойындамады. Оған қасақатты әрекеттің болуын дәлелдеуді қажет ететін кісі өлтіру айыбы да, жеккөрушілік қылмыс айыбы да тағылмады.