Кіріспе

Солахон шайқасы 586 жылы Месопотамияның солтүстігінде Филиппик басқарған Шығыс Рим (Византия) әскерлері мен Кардариган бастаған Сәсәнидтер арасында болды. Бұл шайқас 572–591 жылдардағы ұзақ және нәтижесіз Византия-Сассания соғысының бір бөлігі еді. Солахон шайқасы Византияның Месопотамиядағы жағдайын жақсартқан маңызды жеңіспен аяқталды, бірақ ол соңында шешуші болмады. Соғыс 591 жылға дейін жалғасты, содан кейін Маврикий мен парсы шахы Хосрау II (590–628 жылдары билеген) арасындағы келісіммен аяқталды. Шайқасқа дейін, жаңадан парсы майданына тағайындалған Филиппик, күтілетін парсы шабуылын тоқтату үшін әскерін жылжытты. Ол әскерін Солахонға орналастырды, Месопотамия жазығының бағыттарын бақылады, әсіресе жергілікті су көзі – Арзамон өзеніне қол жеткізуді қамтамасыз етті. Кардариган жеңіске сенімді болғандықтан византиялықтарға қарсы шабуылға шықты, бірақ византиялықтар ескертілген еді және Кардариган Солахонға жеткенде шайқасқа дайын күйде болды. Парсылар да әскерін орналастырып, шабуылға көшті, орталықта басымдыққа ие болды, бірақ византиялықтардың оң жақ қанаты парсылардың сол жақ қанатын бұзып өтті. Сәтті шайқасқан византиялық қанат парсы лагерін тонауға кеткен кезде, олардың қатары шатысыраққа түсті, бірақ Филиппик тәртіпті қалпына келтіре алды. Содан кейін, византиялықтардың орталық бөлігі парсылардың қысымына төтеп беру үшін қалқан қабырғасын құруға мәжбүр болды, ал византиялықтардың сол жақ қанаты парсылардың оң жағын айналып өтуге сәттілік танытты. Екі жақтан қоршау қатері туғанда, парсы әскері күшін жоғалтып, қашқа жол тартты, көптегені шөлде су жетіспеуден немесе уланған судан көз жұмды. Кардариганның өзі аман қалды және әскерінің бір бөлігімен бірнеше күн бойы византиялықтардың шабуылдарына төтеп берді, содан кейін византиялықтар шегінді.

Өмірбаян

572 жылы Византия билеушісі Юстин II (565–578 жылдары тақ отырған) өзінің інісі Юстиниан I (527–565 жылдары тақ отырған) және парсы шахы Хосрау I (531–579 жылдары тақ отырған) 562 жылы жасасқан бейбіт келісімнің бір бөлігі болған Сасанид Персиясына жыл сайынғы төлемдерді жаңарудан бас тартты. Бұл Византия-Парсы қарым-қатынасының бұрынғы жылдардағы үдемелі түрде нашарлауының шегіне жеткендігін көрсетті, бұл олардың геосаяси шеңберіндегі дипломатиялық және әскери маневрлерде көрінді. Осылайша Византиялықтар Персияға қарсы бірлескен күш-жігер үшін Орта Азия гөктурктерімен байланыс орнатты, ал парсылар Византияның одақтасы болған христиан аксумиттеріне қарсы Йеменге араласты. Юстин сонымен қатар жыл сайынғы салықты римдіктерге лайық емес деп есептеді және 571–572 жылдары парсы Армениясында болған ірі көтерілістің басталуын төлемдерді ұзартудан бас тарту үшін сылтау ретінде пайдаланды. Юстиннің бас тартуы соғыс жариялаумен тең болды, бұл VI ғасырдың соңғы антикалық дәуіріндегі екі ұлы держава арасындағы төртінші соғыс еді. Персияның Дараны басып алуы сияқты бастапқы табыстарынан кейін, қақтығыс шешілмей қалды және Византияның жеңістерімен, одан кейін парсы табыстарымен, аралық келіссөздермен және уақытша бітімдермен ұзаққа созылды. 582 жылы соғыста генерал болған Морис (582–602 жылдары тақ отырған) Константинопольде Византия тағына отырды; сол кезде парсылар 574 жылы Дараны басып алу арқылы Месопотамияда басымдыққа ие болды, ал Византия Арзаненде жеңіске жетті.

Бастапқы қадамдар мен дайындықтар

Кезекті бейбіт келісімдер талқылатының нәтижесіз аяқталуынан кейін, оның мәліметтері аз, 584 жылы Маврикий өзінің қайын інісі Филиппиксті Месопотамия майданының (magister militum per Orientem) бас қолбасшысы етіп тағайындады. Парсылар Филиппикстің негізгі бекінісі Монокартонға сәтті емес шабуыл жасады. 586 жылдың көктемінде Маврикий алтынмен жаңа төлемдер жасау шартымен бейбіт келісімге қол қоюға қатысты парсылардың жаңа ұсыныстарын қабылдамады. Заманауи тарихшы Теофилак Симокат Филиппик әскерінің парсылармен шайқасуға құштар болғанын, ал византиялық қолбасшы Амидадағы базасынан оңтүстікке қарай жылжып, Арзамон өзенін (қазіргі Түркияның оңтүстік-шығысындағы Зерган және Солтүстік-шығыс Сирия) кешіп, шығыс жағалауына өтіп, Солахон жазығына қарай ілгеріледі. Бұл позиция, Мардес және Дара бекіністерінің оңтүстігінде орналасқан, Филиппик әскеріне Арзамон өзенінен өтуді бақылауға мүмкіндік берді және Кардариган басқаратын парсы әскерін византиялық күштермен кездеспей, жабдықтау жолдарынан алыс, сусыз жазық арқылы жылжуға мәжбүр етті. Парсы тарапынан Кардариган да шайқасуға асыққан және жеңіске сенімді болды. Византиялықтар шайқасудан бас тартқан жағдайда, ол көптеген түйелермен бірге әскерлеріне су жеткізуді ұйымдастырды, бірақ Арзамонға кіруді жалғастырды және тұтқындарға темір торы мен тізбектер дайындады. Алайда, оның қозғалысы византиялық араб әскерлері оның бірнеше адамын ұстағанда анықталды, бұл Филиппикке оның күштеріне қарсы шара қолдануға мүмкіндік берді. Бұл ерте ескертудің маңызы зор болды, өйткені Кардариган христиан византиялықтарының демалыс күні – жексенбіде шабуыл жасауды жоспарлаған.

Шайқас

Екі әскер де тек атты әскерден тұрған сияқты, оның ішінде найзагерлер мен аттан жебе атқандар, мүмкін бірнеше катафракт бөлімшелері болған. Персиялықтардың жақындап келе жатқанын хабарлаған Филиппик өзінің әскерін жоғары жерге орналастырды, алдынан персиялық әскердің шабуыл бағытын қарап, сол қанатын Исалас тауының етегімен қорғады. Византиялықтар үш дивизиядан тұратын бір қатарға орналасқан көрінеді. Сол жақ дивизияны Феник Ливанскийдің дуксы Эйлифред басқарды, және Апсих басқаратын гунндық атты садақшылар контингентін қамтыды. Орталық дивизияны генерал Гераклий Ұлы басқарды, кейіннен Африка экзархы және болашақ император Гераклийдің (610-641 жж.) әкесі болды, ал оң жақ қанатты таксиарх Виталий басқарды. Персиялықтар да византиялық әскерді көріске келген кезде осындай құрылымды қабылдады. Персия жағында оң дивизия Мебодес, орталық дивизияның басында Кардариганның өзі, ал сол жақ қанатты Кардариганның туысы Афраат басқарды. Персиялық генералдан айырмашылығы, Филиппик негізгі шайқас шебінен шалқап тұрып, шағын күшпен соғысты басқарды. Бірақ Филиппик болған жағдайды көріп, жылдам әрекет етті. Ол өзінің ерекше дулығасын жеке күзетшісінің бірі, Теодор Илибинусқа беріп, әскер командирінің жазалауымен қорқытып, атты әскерді қайта жинауға жіберді. Алдағы амал сәтті аяқталды: әскерлер дулығаны танып, персиялықтарды тоқтату үшін уақытында қайтып келді, олар орталықта қайта топтасып, византиялықтарды, олар сандар бойынша кем болғандықтан, кері итермелеп жатқан еді. Бұған қарсы тұру үшін Филиппик орталық дивизияның әскерлеріне аттан түсіп, найзаларын алға тіктеп, қалқан қабырғасын құруға бұйырды (fulcum формациясы). Бұдан кейін не болғаны белгісіз, бірақ византиялық садақшылар персиялықтардың жылқыларын атып, олардың қарқынын бұзған көрінеді. Сонымен қатар, византиялық сол жақ қанат қарсы шабуылға өтіп, қарсыластағы персиялық оң жақ қанатты шатақтандырып, кері шегіндірді. Көп ұзамай персиялық оң жақ қанат ыдырап, византиялықтар қуып жетеді. Екі қанат та ыдырағаннан кейін, персиялық орталық дивизия реформаланған византиялық оң жақ қанаттың шабуылына түсті, олар оларды персиялық оң жақ қанаттың бұрын орналасқан аймағына қарай итермеледі. Көп жақтан шабуылға ұшыраған персиялықтар тез арада қашып, жеңіліс тапты. Кардариган өзі шағын жасақпен жақын маңдағы төбеге сиынып, бірнеше византиялық шабуылдарға төтеп берді. Ақырында, үш-төрт күннен кейін, византиялықтар жау командирінің онда екенін білмей, күшін тастады. Кардариган осылайша қашып құтылды, бірақ оның әскерлері Византиялық күзеттерінен мыңға дейін жаза көрді, Симокаттаның айтуынша.

Салдары

Соғыстан кейін Филиппик өзгеше көзге түскен әскерлерді марапаттады және жеңілген парсылардың олжасын олардың арасында бөлді. Одан кейін ол Арзаненге тағы бір шабуыл жасады. Бірақ, Кардариган күштермен келгенде, оның Хломарон бекінісін басып алуға жасаған тырабы сәтсіз аяқталды. Византия армиясы Афумон бекінісіне шегінді, ал парсылардың қуып жететінімен шайқасты. Солахондағы жеңіс Византияға Тур Абдин аймағында басымдыққа қайта оралуға мүмкіндік берді, содан кейін олар Дара маңындағы аймаққа билігін қайта орнатуға кірісті. Соғыс бірнеше жыл бойы шешілмей жалғасты, бірақ Бахрам Шобиннің бүлік көтергенінен парсы шахы Хосрау II (590–628 жж.) Византия жеріне паналауға мәжбүр болды. Бірлескен әскери жорық оны тағына қайта орнатып, 591 жылы бейбіт келісімге қол қойылды, ол Арменияның көп бөлігін Византияның билігінде қалдырды.