Кіріспе
Жеуге жарамды құрлық шағалағының түрі Cornu aspersum (syn. Helix aspersa, Cryptomphalus aspersus), жалпы атауы бау-бақша шаярығы, – Helicidae тұқымдасына жататын құрлық шағалағының түрі, оған ең көп танымал құрлық шағалағы жатады. Барлық құрлық моллюскаларының ішінде осы түр ең кең танылған болуы мүмкін. Ол екі ғасырдан астам уақыт бойы Helix aspersa деген атпен жіктеліп келді, бірақ қазіргі классификация оны Cornu туысына жатқызады. Шағалақ кейбір аймақтарда тағам ретінде бағаланады, бірақ бау-бақшаларда және егіншілікте зиянкес ретінде кеңінен танымал, әсіресе ол кездейсоқ түрде әкелінген және шағалақтарды әдетте тамаққа пайдаланбайтын аймақтарда.
Cornu aspersum (syn. Helix aspersa, Cryptomphalus aspersus), known by the common name garden snail, is a species of land snail in the family Helicidae, which includes some of the most familiar land snails. Of all terrestrial molluscs, this species may well be the most widely known. It was classified under the name Helix aspersa for over two centuries, but the prevailing classification now places it in the genus Cornu. The snail is relished as a food item in some areas, but it is also widely regarded as a pest in gardens and in agriculture, especially in regions where it has been introduced accidentally, and where snails are not usually considered to be a menu item.
Сипаттама
Ересегінің диаметрі мен биіктігі төрт-бес айналымды, қалың, жұқа, кальцийлі қабықшасы болады. Қабықтың түсі мен реңі әртүрлі, бірақ көбінесе ол қоңыр, қоңыр алтын немесе каштан түсті, сары жолақтармен, дақтармен немесе сызықтармен (ерекше тоқтатылған қоңыр түсті жолақтармен) әсемделген. Апертурасы үлкен және ерекше қисық, ересектерде оның жиегі ақшыл және сыртқа қарай иілген. Денесі жұмсақ және шырышты, қоңыр сұр түсті, және жануар тыныш күйде немесе қауіп сезгенде қабығына толық керіліп алады. Зақымданған немесе қатты тітіркенген кезде, шаян қорғаныш мақсатында шырыштан тұратын көбік шығарады, ол кейбір жауларын қорқытып, немесе шабуылдайтын кішкентай құмырсқаларды басып тастауы мүмкін. Онда оперкулум жоқ; құрғақ немесе суық ауа райында қабықтың тесігін кептірілген шырыштан тұратын жұқа мембранамен жабады; осындай мембрананы эпифрагма деп атайды. Эпифрагма шаянның ылғалдылығын сақтап қалуына көмектеседі және оны кейбір құмырсқалар сияқты ұсақ жыртқыштардан қорғайды. Ыстық пен құрғақшылық кезіндегі тыныш күй астивация деп аталады, ал қыстағы тыныш күй – қыстау деп аталады. Қыстау кезінде *Cornu aspersum* қанының (немесе гемолимфаның) осмостық құрамын өзгертіп, тіндерінде мұздың пайда болуын болдырмайды, бұл оған 5 °C (23 °F) дейін төмен температурада тірі қалуға мүмкіндік береді. Астивация кезінде мантия жағасы суға қарай өткізгіштігін өзгерте алады. Сондай-ақ, шаянның осморегуляциялық механизмі бар, ол қыстау кезінде судың артық сіңірілуіне жол бермейді. Бұл механизмдер *Cornu aspersum*-ға бірнеше ай бойы құрғап қалудан немесе суланып кетуден сақтануға мүмкіндік береді. Белсенділік кезінде шаянның басы мен "аяғы" сыртқа шығады. Басында төрт мүше бар; жоғарғы екеуі үлкен және көз сияқты жарық сезгіштерге ие, ал төменгі екеуі – сезімталдық және иіс сезу мүшелері. Шаян қауіп сезгенде немесе қабығына тығылғанда дене сұйықтықтарының ішкі қысымы арқасында мүшелерін созады және төрт мүшесін де басқа кері тартады. Аузы мүшелердің астында орналасқан және тамақ бөлшектерін сыпырып, өңдеуге арналған хитинді радиуладан тұрады. *Cornu aspersum* қабығы көбінесе оң жаққа бұрылған, бірақ сол жаққа бұрылған сирек мысалдар да кездеседі; мысалы, Джереми (шаян) қараңыз.
Таксономия
Түрдің қабылданған атауы ұзақ уақыт бойы Helix aspersa деп саналды, ол Helix туысына жататын, рим шаяны Helix pomatia сияқты түр. Алайда, 1990 жылдан бергі бірқатар жарияланымдарда ол бұрын Helix-тің кіші туысы деп есептелген әртүрлі туыстарға жатқызылды. Мұндай туыстардың бірі – Cornu, егер бұл түр бұрын Helix aperta деп аталған түрмен бір туыс деп есептелсе, онда орынды болар еді. Сонда оның аты Cornu aspersum болар еді. Бұрын Cornu жарамды туыс атауы ма екені туралы пікірталас болды (өйткені ол алғаш рет тератологиялық үлгілерге қолданылды), бірақ 2015 жылғы шешім оның жарамды екенін растады. Осы анықталғанға дейін итальяндық зерттеу топтары және басқалар Cantareus туыс атауын қолданды. Басқа зерттеушілер, соның ішінде украин және ресейлік зерттеу топтары, H. aspersa және H. aperta түрлерін әртүрлі туыстарға жатқызып, бұрынғысын Cryptomphalus aspersus деп атайды. ДНК тізбектеріне негізделген талдаулар C. aspersum және C. aperta Otala және Eobania туыстарындағы шаяндармен ортақ клада бөлісетінін көрсетті, сондықтан оларды Helix түрлері деп қарастыру мүмкін емес. Қабық ерекшеліктеріне негізделген көптеген кіші түрлер сипатталған (мысалы). Қазіргі кездегі ең айқын мысал – Cornu aspersum maximum (Тейлор, 1883) кіші түрі, ол бастапқыда Алжирден табылған үлкен қабықты түр ретінде сипатталған (бірақ басқа жерлерден келген ұқсас түрлерді де қамтуы мүмкін). Соңғы ғылыми әдебиеттерде бұл атау үлкен алжирлік шаяндарға және шаян шаруашылықтарында кездесетін үлкен түрлерге қолданылады. Алжирдің кейбір түрлері шынымен де әдеттегі, кең таралған түрден генетикалық жағынан өте алшақ, бірақ шаян шаруашылықтарындағы үлкен форма тағы да ерекше. Кейбір мамандар maximum кіші түрін Cornu aspersum-ның кіші синонимі деп санайды.
Өмірлік цикл
Басқа пульмонаталар сияқты, жеке адамдар еркек және әйел гаметаларын өндіретін гермафродиттер болып табылады. Көбеюі негізінен, және, мүмкін, тек қана, араласу арқылы жүзеге асырылады. Бірнеше сағатқа созылатын жұптасу кезінде екі шаян бір-біріне сперма алмасады. H. aspersa шаяндары жұбайына «сүйіспеншілік жебесі» деп аталатын кальцит омыртқасын қадап жібереді. Сүйіспеншілік жебесін жабатын шырыш, сперманың қорытылуына кедергі келтіретін химиялық заттарды қамтиды. Бұл сперма бәсекелестігі үшін маңызды, себебі шаяндар бірнеше рет жұптасады және донорлық сперма 4 жылға дейін тірі қалуы мүмкін. Ұрықтанғаннан кейін шамамен 10 күн өткен соң, шаян жердің беткі қабатындағы жарықтарға немесе тастардың астына орташа есеппен 50 шар тәрізді, інжу-маржанды ақ жұмыртқадан тұратын партия салады. Жұмыртқаның мөлшері 3 мм. және солтүстікке қарай Ұлыбританияға дейін таралған. Cornu aspersum әдетте антропохорлық түр; оны адамдар көптеген географиялық аймақтарға әдейі немесе кездейсоқ түрде таратқан. Қазіргі кезде ол қоңыраулы аймақтарда кең таралған және өзінің дамуы кезінде орта теңіздік климаттан ерекшеленетін климаттық аймақтарда табиғи түрге айналған. Оның пассивті антропохориясы аллопатриялық популяциялар арасындағы генетикалық ұқсастықтың ең ықтимал түсіндірмесі болып табылады. Оның антропохорлық таралуы шамамен 8500 жыл бұрынғы неолит революциясы кезінде басталуы мүмкін. Мұндай антропохория жалғасуда, кейде жергілікті жерлердегі мекен-жайдың немесе егістіктің апатты түрде жойылуына әкеледі. Ол Австралияда, Жаңа Зеландияда, Солтүстік Америкада, Коста-Рикада және Оңтүстік Американың оңтүстігінде кездеседі. Ол 18 ғасырда Хьюгеноттармен Оңтүстік Африкаға, ал 1850 жылдары Калифорнияға тағамдық мақсатта әкелінді; қазір екі аймақта да, әсіресе цитрус бақтарында және жүзімдіктерде, ауыл шаруашылығы зиянкесі болып табылады. Көптеген елдерде өсімдік материалдарымен шаянның тасымалдануын болдырмау үшін карантин шаралары қолданылады. Солтүстік Африканың бірқатар эндемикалық түрлері мен подвидтері қабықшаларының ерекшеліктеріне сүйене отырып сипатталған. Cornu aspersum aspersum, француз тілінде «petit gris» деп аталады, Жерорта теңізі аймағында және Батыс Еуропада өседі, бірақ басқа жерлерде кең таралған. Cornu aspersum maximum атауы гелициккультурада ұсталатын ірі формаға қолданылған (француз тілінде «gros gris» деп аталады), бірақ бұл бұрын осы атау берілген үлкен алжирлік формалардан генетикалық жағынан ерекшеленеді. Өз кезегінде ол көптеген басқа жануарлар үшін тағамдық көз болып табылады, соның ішінде кішкентай сүтқоректілер, кейбір құс түрлері, кедір-бұрыштар, бақалар, жүзқұйрықтар, Lampyridae тұқымдасына жататын жарық құрттары сияқты жыртқыш жәндіктер және жыртқыш құрлық шаяндары. Бұл түр қоршаған ортаның ластануын анықтау үшін пайдалы болуы мүмкін, өйткені ол қабығында қорғасын сияқты ауыр металдарды жинақтайды.
Паразиттер
Cornu aspersum паразиттеріне бірнеше нематодалар кіреді. Әртүрлі Brachylaima туысына жататын дигенеялардың метацеркариялары да анықталған, және олардың ересек түрлері адамдарға жұғуға қабілетті болғандықтан, адамдар үшін қауіпті болуы мүмкін.
Мінез-құлық
Қабыршақ құрт өте қою, жабысқақ шырыш секрециялайды, бұл оның бұлшықетті аяғындағы ырғақты жиырылу толқындары арқылы қозғалуына мүмкіндік береді. Жиырылу толқыны артқы жағынан басталып, шырыш қабыршағының үстіндегі бойлық бұлшық ет талшықтарының жиырылуы шырышты сұйылтады, бұл құйрық ұшының алға жылжуына мүмкіндік береді. Жиырылған бұлшықет босаңсып, алдындағы бойлық талшықтар өз кезегінде жиырылады, бұл процесс басына дейін жалғасады. Осы кезде жануардың барлығы жиырылу жолағының ұзындығына тең қашықтыққа жылжиды. Дегенмен, жануардың ұзындығына байланысты бірнеше жиырылу толқыны бір уақытта жүріп отыруы мүмкін, сондықтан нәтижелі жылдамдық бір толқынның жылдамдығына, бір мезгілде өтетін жеке толқындар санына көбейтілгенге тең болады. Құрт құрсақ терісін жерден көтеріп, тек өтетін бетінің үштен біріне немесе екі бөлігіне тиеді, бұл құрғақ бетте шырышты сақтауға мүмкіндік беретін ерекше толқын қозғалысы. Жарық жеткілікті болса, осы көтеруді бүйірден көруге болады, ал қалған ылғалды шырыш іздерінің ауданынан шырыш сақтау пайызын бағалауға болады. Бұл толқын құрттың алға жылжу жылдамдығымен кері қарай жылжиды, демек жерге қатысты жылдамдығы нөлге тең. 1974 жылғы ең жоғары жылдамдық 0,03 миль (1,3 см/с) деген бағалау кең таралды. Алайда, бұл бағалау күмәнді, себебі құрттар арасындағы жарыстарда тек 2,4 мм/с жылдамдыққа қол жеткізілді. Cornu aspersum-да күшті үйге оралу инстинкті бар және ол әдеттегі қыстау орнына оңай оралады.
Адамға қатысты
Бұл түр егіс және бақша зиянкесі, жеуге болатын деликатес және кейде үй жануары ретінде белгілі. Француз асүйінде оны "petit gris" деп атайды және мысалы, "Escargot a la Bordelaise" тағамында ұсынады. Сонымен қатар, Каталониядағы (Испания) Лейда қаласында осы түрдегі жұмырқаға арналған "L'Aplec del Caragol" атты гастрономиялық фестиваль өтеді, ол жыл сайын 200 000-нан астам қонақты тартады. Крит аралында "chochloi mpoumpouristoi" (жұмырқаларды кері бұру) деп аталатын тағам бар, онда жұмырқалар қалың теңіз тұзының қабатында, ыстық табада тірі күйінде пісіріледі. Басқа тағамдарға розмаринмен пісірілген жұмырқалар және т.б. жатады. Тағамдық мақсатта жұмырқаларды өсіру гелицикультура деп аталады. Өсіру үшін жұмырқаларды құрғақ сабан немесе құрғақ ағашпен жабылған сым торлы қоршауда қараңғы жерде ұстайды. Бұл мақсатта көк жүзімнің кесілген шоқтары жиі қолданылады. Жаңбырлы кезеңде жұмырқалар қыстамадан шығып, құрғақ ағашқа/сабанға көп мөлшерде шырыш бөледі. Содан кейін жұмырқалар пісіруге дайындалады. Пісірілген кезде олардың құрылымы сәл серпімді болады.
Шалқар зиянкестерін жоюға арналған тәсілдер
Бағбандар мен фермерлер бағалы өсімдіктерге зиян келтіруді азайту үшін сарбаздарды бақылаудың әртүрлі шараларын қолданады. Дәстүрлі пестицидтер әлі де қолданылуда, сондай-ақ сарымсақ немесе шөптесін концентрациясы сияқты көптеген уытты емес бақылау нұсқалары да қолданылады. Мыс металл да сарбаздарды қуып шығарады, сондықтан ағаштың діңіне оралған мыс лента сарбаздардың жоғары көтеріліп, жапырақтары мен жемістеріне жетуіне кедерес жасайды. Кофеин сарбаздар үшін күтпегендей зиянды, сондықтан қолданылған кофе тұнбалары (декофеинделмеген) сарбаздарды қауіпсіз және дереу тиімді қуып шығарады, тіпті тобықтың өсімдіктері үшін немесе жеткілікті мөлшерде болған жағдайда моллюсктерді өлтіретін жабын ретінде де қолданылады. Ауырық шашақ (Rumina decollata) бақша шашақтарын аулап жейді, сондықтан оны кейде биологиялық зиянкестерді бақылауға пайдаланады. Бірақ бұл проблемасыз емес, себебі бұл аймақтағы жергілікті фаунаның құнды бөлігін құрайтын басқа да жұмсақ денелілерге шабуылдап, оларды жеуі мүмкін.
Фармакологиялық зерттеулер
Cornu aspersum АҚШ-та сатылатын тері кремдері мен гельдерінің (crema / gel de caracol) негізгі құрамы ретінде белгілі бір танымалдыққа ие болды. Бұл кремдер әжімдерге, жараларға, құрғақ теріге және безеуге қолдануға жарамды деп жарнамаланады, сондай-ақ пигментацияны, жараларды және әжімдерді азайтуға көмектеседі. Стресс жағдайында Cornu aspersum бөліп шығаратын секрециясы, антиоксидантты супероксид дисмутаза және глутатион S трансфераза (GST) ферменттерінің активтілігінің арқасында терінің жаңару қасиеттеріне ие. Бұл секрециялар фибробластардың көбеюін стимуляциялайды, актин цитоскелетін қайта құрылымдайды, жарақаттанған тіндерді жаңару үшін жасушадан тыс матрицаның құрастырылуын және металлопротеиназалардың активтілігін реттейді. Cornu aspersum шырыны адамның жұқпалы ауруларын емдеуге пайдаланылатын көптеген заттардың бай көзі болып табылады. Шырындан әртүрлі молекулалық салмағы бар 9 фракция тазаланып, грамположительді және грамтеріс бактерия штаммдарына қарсы тексерілді. Нәтижелер көрсеткендей, үш фракция грамположительді штаммға қарсы күшті антибактериялық белсенділік танытты. Әлі де қосымша зерттеулер қажет болғамен, бұл шаяннан алынған экстракттардың немесе секреция сүзінділерінің мысықтардағы басқа да ауру модельдерінде, соның ішінде этанолдан туындаған асқазан жарасына және Альцгеймер ауруының прогрессиясына қарсы қорғау әсері бар екені дәлелденді.