Кіріспе

Неміс барокко композиторы (1683–1760)

Кристоф Граупнер (23 қаңтар 1683 [е.с. 13 қаңтар 1683] – 10 мамыр 1760) – неміс композиторы және клавесинші, кеш барокко музыкасының өкілі, Иоганн Себастьян Бах, Георг Филипп Телеманн және Георг Фридерик Гендельмен замандас болған.

Өмір

Саксониядағы Кирхбергке жақын Хартманнсдорф қаласында туған Граупнер алғашқы музыкалық білімін Николаус Куэстер есімді әкесінен алды. Граупнер Лейпциг университетінде заңды оқыды (сол кездегі көптеген композиторлар сияқты), содан кейін Иоганн Кухнаумен, Томас мектебінің (St. Thomas School) канторымен музыкалық білімін аяқтады. 1705 жылы Граупнер Рейнхард Кейзердің жетекшілігімен Гамбургтегі Опера ам Гэнсемаркт оркестрінде клавесин ойнау үшін Лейпцигтен кетіп, сол кезде жас скрипкашы болған Георг Фридерик Гендельмен бірге жұмыс істеді. Клавесин ойнаумен қатар, Граупнер Гамбургте алты опера жазды, олардың кейбіреулерін Германиядағы танымал опера композиторы Кейзермен бірлесіп жазды. 1709 жылы Граупнер Гессен-Дармштадт сотында қызметке қабылданды, ал 1711 жылы сот оркестрінің хофкапельмейстері (сарай капелласының басшысы) болды. Граупнер өмірінің соңына дейін Гессен-Дармштадт сотында жұмыс істеді, мұнда оның басты міндеті сарай капелласы үшін музыка дайындау болды. Ол 1709 жылдан 1754 жылға дейін, яғни соқыр болғанға дейін, шамамен жарты ғасыр бойы музыка жазды. Алты жылдан кейін Дармштадтта қайтыс болды.

Граупнер мен Бах

Граупнер музыка тарихында маңызды рөл атқарды. 1710 жылдары Дармштадттағы қиын қаржы жағдайы музыкалық өмірді шектеуге мәжбүр етті. Опера театры жабылды, көптеген сарай музыканттарының жалақысы төленбеді (Граупнердікі де соның ішінде). Жалақысын алу үшін көптеген әрекет жасағаннан кейін, сондай-ақ бірнеше баласы мен әйелін асырау қажеттілігі туғанда, 1722 жылдың соңында Граупнер Лейпцигтегі кантора лауазымына үміттү болды. Телеманн бұл лауазымға бірінші кандидат болған, бірақ Гамбургта жалақысын арттырғаннан кейін бас тартты. Граупнер отбасылық сапар деген желеумен Лейпцигке сапар шегіп, өзінің мұғалімі, ұстазы және бұрынғы Лейпциг канторатының иесі Кухнаудың стилінде жазылған Магнификатты (GWV 1172/22) орындады. 17 қаңтар 1723 жылы Граупнердің сынағы өтті, онда ол «Aus der Tiefen rufen wir» (GWV 1113/23a) және «Lobet den Herrn alle Heiden» (GWV 1113/23b) кантаталарын орындады. Оның орындауы лауазымға ие болуы үшін жеткілікті болды, және үш күннен кейін Лейпциг кеңесі Граупнердің меценатына (Гессен-Дармштадт ландграфы Эрнст Людвигке) оны босату туралы өтініш хаты жолдады.

Граупнердің шығармалары мен қазіргі басылымдары

Граупнер еңбекқор және өнімді болған. Оның каталогында 2000-ға жуық сақталған туынды бар, олардың ішінде 113 симфония, 85 овертура (сюита), 44 концерт, 8 опера, 1418 діни және 24 әлемдік кантата, 66 соната және 57 клавесин партитасы бар. Граупнердің қолжазбаларының көбі Дармштадт университеті мен мемлекеттік кітапханасында сақтаулы. Граупнер экзотикалық аспаптар үйлесімінде шығармалар жазды, соның ішінде обоэ д’аморе, флейта д’аморе және виола д’аморе. Оның симфонияларының жартысынан астамы мысқорна мен тимпанды талап етеді, шамамен 25 симфонияға 3-4 тимпан, ал біреуіне (G мажордағы симфония GWV 611) 5 тимпан, тағы біреуіне (F мажордағы симфония GWV 566) 6 тимпан қажет. Граупнердің ерекшелігі – хормен сүйемелдеу. Оның шексіз шығармашылығы мен жаңалыққа құштарлығы оны салыстырмалы түрде аз күйлерді пайдалана отырып, көптеген контрастты хорларды жазуға жетеледі. Расында, ол жазған 1312 хордың төрттен бірі, 1356 кантатасының ішіндегі жексенбі және литургиялық күнтізбедегі мерекелерге арналған шығармалары тек 6 күйге негізделген.

Қараңғылық

Ол қайтыс болғаннан кейін, Граупнердің шығармалары бірнеше себеппен ұмытқа кетті. Оның қолжазбалары оның мұрагерлері мен Гессен-Дармштадт билеушілері арасындағы ұзақ сот дауына себеп болды. Ақыры сот шешімі Граупнердің мұражайларына музыка қолжазбаларының меншік құқығын жоқ деп тапты. Мұрагерлер оның шығармаларын сатуға немесе жариялауға рұқсат ала алмады, сондықтан олар көпшілікке қолжетімсіз болып қалды. Сонымен қатар, музыкалық стильдердің кейіннен өзгеруі Граупнердің музыкасына деген қызығушылықты азайтты. Бірақ, Ландграфтың Граупнердің музыкалық мүлкін тартып алуы оның толығымен сақталуын қамтамасыз етті. Мысалы, Ж.С. Бахтың музыкалық мұрасына тағдыр осылай мейірімділік танытпады. Граупнердің өлімінен кейін танымалдығының төмендеуіне себеп болған тағы бір фактор – Бахтан айырмашылығы, Граупнердің музыкалық дәстүрін жалғастыру үшін Иоганн Фридрих Фаштан басқа көптеген шәкірттері болмады. Сыншы Дэвид Вернье айтқандай, Граупнер – «тағдыр мен жағдайдың бақытсыз құрбаны, Бах, Гендель, Телеманн сияқты замандасы, олар көбінесе – және әділетсіз – назардан тыс қалды».

Қайта табу

Граупнердің музыкасы қайта жандануда, бұл көбінесе көптеген музыктанушылардың, орындаушылардың және дирижерлердің зерттеу жұмыстарының арқасында. ХХ ғасырдың басында Виллибальд Нагельдің Граупнердің симфонияларын зерттеуімен зерттеулер басталды. 1920 жылдары Фридрих Ноак Граупнердің кантаталары туралы зерттеулерін жариялады. Баэррайтер 1950 жылдары бірнеше симфония мен увертюра жариялады. 1980 жылдардың басында Майрон Розенблум Барри Бруктың ірі жобасы үшін төрт симфонияны өңдеді – «Симфония, 1720–1840: Толық ноталардың толық жинағы» (Нью-Йорк: Garland, 1979–85), 60 томдық. 1988 жылы Освальд Биллдің Граупнер туралы зерттеуі жарияланды, онда Питер Кан (симфониялар туралы), Джоанна Кобб Биерман (музыканттар мен Дармштадттағы жалақылар) сияқты Граупнер сарапшыларының бірнеше мақалалары, сондай-ақ Дармштадттағы сарай өмірі туралы дереккөздер келтірілді. Граупнерді зерттеуде үш диссертация маңызды рөл атқарды: H. Cutler Fall-дың Passiontide кантаталарын зерттеуі, Рене Шмидттің Рождество кантаталарын зерттеуі және Вернон Викердің соло бас кантаталарын зерттеуі. Кристоф Гросспиеч 1994 жылы Граупнердің увертюраларын жан-жақты зерттеуді жариялады. Осы зерттеулердің барлығына қарамастан, жалпыхалыққа қолжетімді жазбалар өте аз болды. Бұл 1998 жылы өзгерді, Герман Макс CPO лейблінде Граупнердің шығармаларын жазды. Монреальдің клавесиншісі Женевиева Соли 2000 жылы Йель университетінің Бейнеке кітапханасында Граупнердің қолжазбасын тапты және оның шығармаларын орындап, жаздыра бастады. Солидің сөзіне göre, Граупнер «өз заманы үшін әрқашан жаңашыл болды және гармония, нотация және аспаптарды қолдану тұрғысынан өте инновациялық идеяларға ие болды». «Оның нақты кезеңмен және сол сәтте дамытуға қызығушылық танытқан идеяларымен байланыстыра отырып, әртүрлі стильдерін ескеру қажет. Каталогтың үлкен көлемі бұл тұрғыда қосымша қиындықтар тудырады, себебі басқа композитор да дәл осындай ұзақ уақыт бойы жазған болар еді, бірақ тек бір стильде. Мысалы, Моцартты айтуға болады: ол салыстырмалы түрде қысқа мерзімде шығарма жазса да, оның стилі әрқашан анық болды». 2021 жылы Brilliant Classics Фернандо Де Луканың орындауында Граупнердің толық клавесин музыкасының 14 дискілік жинағын шығарды. 2005 жылдың сәуірінде Граупнердің аспаптық музыкасының тақырыптық каталогы (редакторлары Освальд Билл және Кристоф Гросспиеч) Carus Verlag баспасында жарық көрді. Граупнердің вокалды музыкасын каталогтау жоспарлануда. 2010 жылы бельгиялық дирижер және музыктанушы Флориан Хейерик аспаптық және вокалды шығармалардың онлайн және іздеуге болатын цифрлық GWV-ін жариялады.

Инструментальдық музыка

Граупнер: Кантата, соната, увертюра. Орындаушылар: Гелен Плуфф, Женевиева Соли, Шантал Ремилар, Изабелле Бозини, Ингрид Шмитусен және Женевиева Соли жетекшілігімен L'Ensemble des Idées Heureuses (Analekta 23180)
Граупнер: Chalumeax концерттері, увертюралар және сонаталар. Ars Antiqua Austria, Gunar Letzbor; тарихи тұрғысынан қайта жаңартылған аспаптарда орындалған. (Challenge Classics CC72539).
Граупнер: Оркестрлік туындылар. Nova Stravaganza. Дирижер Зигберт Рампе (MD+G Gold 34111212)
Граупнер: Увертюралар GWV 420 және 421. Antichi Strumenti (Stradivarius 3661472)
Граупнер: Увертюра, трио, симфония. Nova Stravaganza. Дирижер Зигберт Рэмпе. (MD+G Gold 3411252)
Граупнер: Клавесинге арналған партиталар, 1–6 томдары. Орындаушы: Женевиева Соли (Analekta 23109, 23164, 23181, 29116, 29118, 29119)
Әртүрлі: Виртуоздық литавра концерттері. Дрезден филармониясының камералық оркестрі. Дирижер Александр Питер. (Naxos 8557610)

Аралас бағдарламалар

Граупнер: Аспаптық және вокалдық музыка. Ингрид Шмитюсен, Матье Лусье, Хелен Плуфф, Женевье Соли және Женевье Соли жетекшілігімен L'Ensemble des Idées Heureuses орындауында (Analekta 23162). Граупнер: Увертюралар мен кантата. "Кіші концерт" Герман Макс дирижерлік етуші. (CPO 999592)

Опералар

Граупнер: Антиох және Стратоника. Кристиан Иммлер (Антиох), Хана Блажикова (Стратоника), Гарри ван дер Камп (Селеук), Сунхэ Им (Миртеня), Шерезаде Пантакки (Элления), Аарон Шихан (Деметрий), Джесси Блумберг (Гесихий / Бас жұбы), Ян Кобов (Негродорус). Бостон ерте музыка фестивалі оркестрі, Пол О'Детт және Стивен Стаббс, жетекшілер (CPO 555369–2, 2021 жылы жарық көрді).