Кіріспе

Ланцелет – 1194 жылдан кейін Ульрих фон Зациховен жазған ортағасырлық роман. Бұл неміс тіліндегі Ланселот дәстүрінің алғашқы бейнелеуі және қаһарманның балалық шағы туралы ең ерте белгілі мәліметтерді қамтиды. Поэма шамамен 9400 жолдан тұрады, олар 4 жолдан тұратын орта және жоғарғы неміс тіліндегі шумақтармен ұйымдастырылған. Оның екі толық қолжазбасы және үш ішінара қолжазбасы сақталған. Авторы 1214 жылғы құжатта аталған швейцариялық дін қызметкері деп саналады, бірақ оның өмірі туралы көп мәлімет жоқ. Ол Ланцелетті Германияға әкелген Хьюго де Морвиллден (Хьюго де Морвилл – Ричард Арыстанжүректің 1194 жылы Австрия герцогы Леопольд V тұтқындаған кезде кепіл ретінде алынған крестшілердің бірі) алынған кітаптан аударғанын айтады. Поэмада батырдың балалық шағы, оның ішінде әкесі Пант (Бан) қазасы және су әлеуметінің тәрбиелеуі суреттеледі, бұл Прозалық Ланселотта және Кретьен де Труаның «Ланселот, арбамен атқан рыцарь» шығармасында айтылған оқиғаға ұқсас, бірақ ол Ланселот өмірінің белгілі нұсқасынан көп жағынан өзгеше. Олардың ішіндегі ең айқын айырмашылық – батырдың Артурдың әйелі Гвиневраға деген танымал махаббатының болмауы. Гвиневраны король Валерин ұрлап кеткенде, оны Ланцелет емес құтқарады, ал Ланцелет ақырында Іблис есімді жас ханшайыммен махаббатты табады. Кретьен де Труа өзінің алғашқы романы «Эрек пен Энидеде» Ланселотты алғаш рет атаған, ол бастапқыда адасқан махаббат үшбұрышынан тәуелсіз және мүмкін Ульрихтің нұсқасына өте ұқсас оқиғаның батыры болғаны болжамдалады. Егер бұл рас болса, онда ересектерге арналған махаббатты Кретьен «Арбамен атқан рыцарь» романында немесе оның меценаты Мари де Шампань берген дереккөздерде қосып қойған болар еді. Ланцелет Хартман фон Ау, Готфрид фон Страсбург немесе Вольфрам фон Эшенбахтың романдарына қарағанда көп назар қабылдамаса да, ол кейінгі неміс авторларынан ұмытылмады. Генрих фон дер Тюрлин Ланцелеттің элементтерін өзінің Грааль романы «Diu Crône»-ға енгізді, ал Рудольф фон Эмс Ульрихті өзінің екі еңбегінде, «Виллехальм» мен «Александр романында» мақтады.

Қысқаша мазмұны

Бұл мәтін кіріспемен (1-666-аяттар) басталады. Бан патшасы, Ланзелеттің әкесі, Женевисті тиран ретінде билейді, оны Рене Переннек Гаунн корольдігімен теңестіреді. Ол биліктегі ақсүйектерге қарапайым халықтай қарайды, ал оның вассалдары мұны қабылдай алмайды. Олар Бан патшаға қарсы көтеріліп, корольдікті қиратып, қамалдың ішіндегі барлық адамды өлтіреді. Дегенмен, олар Бан патшаның әйелі Елейнге, оның мейірімділігімен танылғандықтан, тірі қалуға рұқсат береді. Ол қашып кетеді, ал теңіз перилерінің патшайымы Ланзелетті әйелдер мекендейтін аралға алып кетеді, оны онда өсіреді. Ол жерде ол қару-жарақ қолдануды, сондай-ақ музыка мен ән айтуды үйренеді. Ланзелет өзінің нақты атын білуге құштар, бірақ пери оған ең үлкен жауы Иверетті жеңгенше оны айтудан бас тартады. 667-1356-аяттарда Ланзелет Кураус және Орфилет есімді екі рыцарьмен кездеседі; олар Галагандрейз есімді ағаш ұстасының үйіне кіреді. Келесі түні Ланзелет Галандрейздің қызымен бірге ұйықтайды. Галандрейз Ланзелеттің төсегінде оны тауып, ашуға буырады. Ол Ланзелетпен шайқасады, нәтижесінде Галандрейз қаза табады. Ланзелет ағаш ұстасының қызына үйленеді және лорд болады. 1357-2249-аяттарда Ланзелет Лиморстың лорды Линьердің оқиғасына қатысады, оны ол білмей-ақ ашуға тітіркендіреді. Ланзелет түрмеге тасталады, содан кейін оны шайқас алаңына шығарады, онда ол алыппен, арыстанмен және соңында Линьермен кездеседі, оны өлтіреді. Ол бұрынғы әйелінен ажыраспай, Линьердің қызы Эйдге үйленеді және тағы да лорд болады. Ол басқа әйелдерімен де осылай істейді. 3474-аятқа дейінгі аяттарда ол Дөңгелек үстелдің рыцары Вальвейнмен күресіп, Джофледегі турнирде жеңіске жетеді, бірақ Артур патшаның сарайына шақырудан бас тартады. 3475-4673-аяттарда Ланзелет Өлілер қамалына барады, ол жұлдыз патшайымының ұлы Мабузға тиесілі. Қамалдың ерекше күші бар, ол оған кірген батылдарды қорқаққа айналдырады және керісінше. Мабуз Ланзелетті Иверетті өлтіруге мәжбүрлейді. Содан кейін Ланзелет Ивереттің қызы Иблиске үйленеді. 4674-аятта Жұлдыз патшайымының хабаршысы пайда болады және Ланзелетке оның тегі мен атын айтады. Ланзелет өзінің Артур патшаның немере інісі екенін біледі, содан кейін ол онымен кездесуге шешім қабылдайды. Валерина королева Гвиневераны ұрлауға тырысады, бірақ Ланзелет оны дуэльге шақырады, онда Валерина жеңіледі. Артурдың сарайы оның жеңісін тойлайды. Ланзелет Плури бекінісі алдында оны қамшымен соққан рыцарьдан кек алуға асығады. Ол Плурис патшайымымен тұтқынға түседі, содан кейін ол оған үйленеді. Осы арада патшайымның хабаршыларының бірі әйелдерге күйеулеріне адалдықтарын дәлелдеу үшін сиқырлы пальто кигізеді. Ланзелеттің әйелі Ибилис - пальтоға дәл келетін жалғыз адам. Турнирдің соңында Ланзелет өзін өте айлакер екенін дәлелдейді, Вальвейн, Каржет, Эрек және Тристант оны босатуға қол жеткізеді. 6563-7444-аяттарда Гвиневераны Валерина алып кетеді. Патшаны құтқару үшін король Артурдың сарайы сиқыршы Малдуктың көмегін сұрайды, ол алмасу үшін Эрик пен Вальвейнді қайтаруды сұрайды, патша оны қарсылықпен қабылдайды. Валеринаның қасары басып алынады, ол өлтіріледі, ал патшайым босатылады. 8468-аятқа дейін Эрек пен Вальмейнді Малдук азаптайды. Ланзелет оларды құтқару үшін сапарға шығады. Малдук өлтіріледі, бірақ оның қызы қауіпсіз сақталады, өйткені ол рыцарьларды сиқыршының өлтіруіне жол бермеді. Патшаның ордасында той өтеді. Ланзелет сүйген айдаһардың Элидия екені анықталады, ол қарғысқа ұшыраған. Осылайша Ланзелет сарайдағы ең ержүрек рыцарьға айналады. Ол ерлікпен атақ-даңққа ие болып, әкесінің патшалығын билеуге құқылы. Сол кезде ол өзінің анасы сияқты Женевистің тағын қайта алады. Әңгіме Ланзелеттің Артур патшаның сарайына оралуымен аяқталады, онда ол әйелі Ибилистің патшалығында лорд болуды таңдайды. Астанадағы Додон қаласында салтанатты түрде салтанатты рәсім өткізіледі. Ұзақ және қуанышты билік жүргізгеннен кейін Ланзелет пен Ибилис бір күні қайтыс болады, ал үш патшалық олардың үш баласы арасында тең бөлінеді. Содан кейін әңгімеге эпилог қосылады.

Ланзелет, "жауыздықсыз батыр"

Доппельвегструктур принципі, яғни қос жол құрылымы, әдетте Артурий романдарының ішінде кездеседі. Бірінші жолда батыр соғысып, атаққа ие болып, үйленеді. Ол өзінің атын бекіткеннен кейін, "лауыр гүлдеріне қонады"; ол өзінің жетістіктеріне соншалықты қанағаттанғандықтан, моральдық дилемма туғанша, жақсартуға тырыспайды, бұл "Эрек пен Энидеде" Эрекке осылай болғандай. Эрек өзінің рыцарьдық міндеттеріне немқұрайлы қарап, барлық назарын романтикалық өміріне аударады. Оның жақсы рыцарь емес деген қауесет таралады. Осы жерде сюжеттің екінші жолы көрінеді: батыр өзінің мәртебесін қайта жеңіп алып, жеке өмірін рыцарьдық жауапкершілігімен теңестіре алады. Lanzelet романында Доппельвегструктур жоқ. Сюжет басынан соңына дейін сызықтық. Ланзелет өзінің беделін жоғалтпайды, ол "krisenloser Held" [қиындықсыз батыр] болып табылады. Волкер Мертенс "қиындықсыз батыр" деген ұғымды енгізді. Романда сызықтық көптеген жағдайларда көрінеді, мысалы, Ланзелеттің тізбектей үйленулері. Әрбір үйлену алдыңғысынан тәуелсіз болады. Ланзелет Галагандрейздің қызынан кетіп, Эйдге үйленеді, ол оны "Өлілер қамалы" эпизодында тастап кетеді. Ол Иверетті өлтіріп, Ибилиске үйленгенде әлі де Эйдке үйленген күйінде болады. Ол Плурис патшайымына үйленуге мәжбүр болған кезде де Ібіліске үйленген. Ланзелет өзінің іс-әрекеттеріне күмән келтірмейді, ол өмірін жалғастырып жатыр.