Кіріспе
Академиялық пән. Дене психотерапиясы, сондай-ақ денеге бағытталған психотерапия, психотерапияға соматикалық психологияның негізгі принциптерін қолданатын тәсіл. Ол Пьер Жанет, Зигмунд Фрейд және әсіресе Вильгельм Райхтың еңбектерінде қалыптасты, ол оны вегетотерапия ретінде дамытты. Александр Лоуэн және Джон Пьерракос, екеуі де Райхтың пациенттері және шәкірттері, Рейхтің денеге бағытталған психотерапиясы және Герда Бойсен сияқты салаларды дамытты.
Body psychotherapy, also called body oriented psychotherapy, is an approach to psychotherapy which applies basic principles of somatic psychology. It originated in the work of Pierre Janet, Sigmund Freud and particularly Wilhelm Reich who developed it as vegetotherapy. Branches also were developed by Alexander Lowen, and John Pierrakos, both patients and students of Reich, like Reichian body oriented psychotherapy and Gerda Boyesen.
Тарих
Вильгельм Рейх және пост-рейхтіктер дене психотерапиясының орталық елеуі болып саналады. 1930 жылдардан бастап Рейх бұлшықеттердің кернеуі жасырылған эмоцияларды көрсетеді деген идеясымен танылды, ол оны "дене қаруы" деп атады және клиенттерінде эмоционалды босату үшін қысым қолдану әдісін жасады. Рейх психоанализдің бағытынан шығарылды және оның жұмысы 1960-1970 жылдардағы "өсу қозғалысы" мен "денені азат ету" контрмәдени жобасында орнын тапты. Дене психотерапиясының маргиналды (шеткі) позициясы, Рейхтен бастап, оның ішінде харизматикалық көшбасшылардың пайда болу бейінділігімен байланысты болуы мүмкін. Александр Лоуэн өзінің Биоэнергетикалық талдауында және Джон Пьерракос Өзектік энергетикасында Рейхтің дене қаруының сегменттелген табиғаты туралы тұжырымдарын кеңейтті: "Бұлшықеттік қарудың сегменттелген орналасуы әрқашан торсаға көлденең, ешқашан оның бойымен емес". Лоуэн "Ешбір сөз дене бітімі тілінен аспайды" деп мәлімдеді. Кейіннен Хирон дене психотерапиясы орталығы өз тәсіліне гештальт терапиясының ықпалын қосты. 2000 жылдардың басында "дене психотерапиясының қайта жандануы" болды, бұл психология және философия, социология, антропология және мәдени зерттеулер сияқты басқа да ғылымдарда денеге және денелілікке (embodiment) қызығушылықтың жалпы өсуінің бір бөлігі болды. Объектілер қатынасы теориясы психотерапияда дене мен сананың байланысын толық қарастыруға жол ашты.
Филиалдар
Дене психотерапиясының көптеген салалары бар, олардың бастауы белгілі бір тұлғаларға байланысты: мысалы, «Биоэнергетикалық талдау» Лоуэн мен Пьерракостың еңбектеріне; «Радикс» Чак Келлидің еңбектеріне; Организмикалық психотерапия Малкольм мен Кэтрин Браунның еңбектеріне; «Биосинтез» Дэвид Боаделланың еңбектеріне; «Биодинамикалық психология» Герда Бойсеннің еңбектеріне; «Рубенфельд синергиясы» Илана Рубенфельдтің еңбектеріне; «Дене-ақылды орталықтандыру» Бонни Бэйнбридж Коэннің еңбектеріне, ал «Дене және ақыл психотерапиясы» Сьюзан Апошианға; Джек Пейнердің «Постуралық және энергетикалық интеграция» психотерапиялық тәсілінің дамуы. Дене психотерапиясына үлес қосқандардың көпшілігі Вильгельм Райхтың еңбектерінен әсер алды, сонымен қатар басқа да түрлі әсерлерді қосты. Осы тәсілдердің синтезі де өз құқығымен қабылданып, танылды (мысалы, Хирон тәсілі: Хирон дене психотерапевтерінің қауымдастығы). Рейхтің еңбегіне тікелей негізделген дене психотерапиясымен қатар, Юнгтің «соматикалық бейсаналық» идеясынан дамыған пост-юнгтік дене психотерапиясының бір саласы бар. Көптеген пост-юнгтіктер Райхты жоққа шығарып, денемен жұмыс істемейді, бірақ Юнгтен туындаған дене психотерапиясына үлес қосқандардың қатарында Арнольд Минделлдің «түс денесі» тұжырымы және процеске бағытталған психологияның дамуы бар. Дене психотерапиясы мен би-қозғалыс терапиясы жеке-жеке дамыды және кәсіби тұрғыдан ерекшеленеді, алайда олардың маңызды ортақ тұсы мен ортақ принциптері бар, оның ішінде сөзсіз терапиялық техникалардың маңыздылығы және денеге бағытталған сананың дамуы. Шолуда ең күшті зерттеулердің бірі 8 түрлі мектепте (Hakomi тәжірибелік психологиясы, Біріктірілген дене психотерапиясы, Биодинамикалық психология, Биоэнергетикалық талдау, Клиентке бағытталған сөздік және дене психотерапиясы, Интегративті дене психотерапиясы, Денеге бағытталған психотерапия және Биосинтез) 342 қатысушымен жүргізілген ұзақ мерзімді (2 жылдық) зерттеу болып табылады. Жалпы тиімділігі симптомдарды азайтуда дәлелденді, алайда зерттеудің дизайны одан әрі маңызды қорытындыларға жете алмайтындықтан шектелді. Денеге бағытталған психотерапияның әртүрлі түрлері бойынша нәтижелерді зерттеудің шолуы ең жақсы дәлелдер соматоформды/психосоматикалық бұзылыстарды және шизофренияны емдеу тиімділігін қолдайды, сонымен қатар «субъективті депрессиялық және алаңдаушылық белгілеріне, соматизацияға және әлеуметтік қауіпсіздікке жақсы әсер ететініне» де қолдау бар. Жақындағы зерттеулер кейбір салалардағы нәтижелердің әртүрлі болуы мүмкін екенін немесе басқа себептерге байланысты болуы мүмкін екенін көрсетті (мысалы, бір зерттеуде соматикалық симптомдар терапия аяқталғаннан кейін де жақсарды, бұл жақсарулар терапиямен байланысты емес болуы мүмкін екенін көрсетеді).
Травмалық
Дене психотерапиясы – психологиялық травманы, әсіресе травмадан кейінгі стресс бұзылысын (ТКББ) және күрделі травмадан кейінгі стресс бұзылысын (КТКББ) емдеуге қолданылатын көп түрлі тәсілдердің бірі. Сенсормоторлық психотерапия арқылы денелік шекараларды қалпына келтіру – травмаға ұшыраған адамға деген сенімді қайта орнатудың маңызды бөлігі. Денелік және когнитивтік сезінуді үйлестіре отырып, бұл тәсіл шабытты Жаннеттің пионерлік еңбектерінен, сондай-ақ Антонио Дамасионың жақындағы зерттеулерінен алады. Травмалық жағдайға ұшыраған адамдармен көбінесе тікелей физикалық байланыссыз жұмыс істеу қажеттілігі дене психотерапевтері үшін ерекше қиындық тудырады.
Ұйымдар
Еуропалық дене психотерапиясы қауымдастығы (EABP) және АҚШ-тың дене психотерапиясы қауымдастығы (USABP) – дене психотерапевтері үшін екі кәсіби қауымдастық. EABP 1988 жылы Еуропалық психотерапия қауымдастығының (EAP) бастамасымен Еуропада психотерапияны кәсібилендіру, стандарттау және реттеу процесінде дене психотерапиясын енгізуді қолдау мақсатымен құрылды. EABP Басқармасы психотерапия әдістерінің ғылыми негізділігін анықтау бойынша EAP стандарттарын сақтауға міндеттенді және 1999/2000 жылдары дене психотерапиясының барлық түрі үшін мұны іске асырды, ал кейіннен түрлі жеке тәсілдер де осы мойындауға қол жеткізді. 2000 жылы Еуропалық аккредиттеу ұйымы ретінде қабылданды. EABP екі жыл сайын конференция өткізеді, он Ұлттық дене психотерапиясы қауымдастықтарының кеңесін ұйымдастырады, дене психотерапиясы ұйымдарының форумын қолдайды, ол 10 елдегі 18-ден астам дене психотерапиясы оқу орталықтарын аккредиттейді, EABP веб-сайтында зерттеу мақалаларының тізімі және 5000-нан астам жазбаны қамтитын дене психотерапиясы бойынша басылымдардың іздеу библиографиясы бар. USABP 1996 жылдың маусымында АҚШ-тағы дене психотерапиясымен айналысатын мамандарға кәсіби өкілдік ету үшін құрылды. USABP 2002 жылы сарапшылармен тексерілген «USA Body Psychotherapy Journal» атты кәсіби журналын шығарды, ол 2002 жылдан 2011 жылға дейін жылына екі рет жарияланды. 2012 жылы EABP және USABP бірлесіп «Халықаралық дене психотерапиясы журналын» жарыққа шығарды. Сонымен қатар, Австралияда Соматикалық психотерапия қауымдастығы да бар.
Сақтық шаралары
Дене психотерапиясындағы этикалық мәселелердің маңыздылығы қолданылатын әдістердің өте жақындығына байланысты айқынды болып табылады. Оның RBOP (Рейхтің денеге бағытталған психотерапиясы) қолданылуы "ғылымда энергияның бар екендігі туралы қалыптасқан әмбебап келісімді елемеу" деп сынға ұшырады. Психотерапияны қолөнер ретінде қарастырып, оны ғылыми негізде емес, емдеудің тиімділігі бойынша бағалау керек дейтін психотерапевтер тобы бар. Дегенмен, дене психотерапиясының тиімділігін зерттеулердің саны аз, және нәтижелер кейбір жағдайларда дене психотерапиясын қолдануға қолдау көрсетсе де, бұл тенденция "күшті емес".