Кіріспе

Кристофоро Арменоның 1557 жылғы кітабы – Микеле Трамезиноның 1557 жылы Венецияда жарық көрген «Перегриньяджо ди тре джовани фильюоли дель ре ди Серендиппо» әңгімесінің ағылшын тіліндегі нұсқасы. Трамезино бұл әңгімені Кристофоро Арменодан естігенін айтқан, ол парсы ертегісін 1302 жылғы Әмір Хусраудың «Хашт Бихишт» кітабының бірінші бөлімін итальян тіліне аударған екен. Алғаш рет бұл әңгіме француз тілінен ағылшын тіліне аударылды, қазір бірнеше басылымнан тыс қалған аудармалары бар. Серендип – Шри-Ланканың (Сейлон) классикалық парсыша атауы. Бұл әңгіме жеке бағытта 1747 жылы Вольтердің «Задиг» шығармасында қолданылды, соның арқасында детективтік жанрдың дамуына және ғылыми әдістің өзін-өзі түсінуіне үлес қосты.

Өлең

Ежелгі заманда, алыс Шығыстағы Серендиппо елінде Гьяффер есімді ұлы және қуатты патша болған. Оның үш ұлы болды, оларды ол өте жақсы көретін. Жақсы әке болғандықтан және олардың біліміне қатты мән бергендіктен, ол оларды үлкен билікпен ғана емес, сонымен қатар әмірлерге аса қажет болатын барлық ізгіліктермен қамтамасыз етуі керек деп ойлады. Сондықтан әкесі ең жақсы ұстаздарды іздеді. "Ол ұлдарын оларға тәрбиелеуді тапсырды, себебі олар үшін ең жақсысы – оларды өз ұлдары ретінде бірден тануға болатындай үйрету еді." Ұстаздар үш ханзаданың өнер мен ғылымдағы табыстарына риза болғаннан кейін, патшаға хабарлады. Бірақ патша олардың дайындығына күмән келтіріп, әрқайсысын жеке-жеке шақырып, оларды патша етіп тағайындап, өзі шетке шығатынын айтты. Әрқайсысы сыпайылықпен әкесінің даналығы мен билікке лайықтылығын мойындап, бас тартты. Патша қуанды, бірақ ұлдарының білімі тым қорғалған және жеңілдікпен алынған болуы мүмкін деп ойлап, олардың таққа таласпағанына ашуланып, елден қуды.

Жоғалған түйе

Үш ханзада шетелге келгеннен кейін, олар ешқашан көрмеген түйені табу үшін із іздей бастайды. Олар түйенің ақсақ, бір көзі соқыр, бір тісі жоқ, жүкті әйелді мінгізіп алып, бір жағында бал, екінші жағында май тасып жүргенін анықтайды. Кейіннен түйесін жоғалтқан саудагермен кездесіп, байқағандарын айтады. Саудагер оларды түйе ұрлығында айыптап, император Берамоға алып барады, ол жаза талап етеді. Берамо олардан, түйені еш көрмегенде қалай осыншалықты дәл сипаттай алатындарыңызды сұрайды. Ханзадалардың жауабынан, олар ұсақ-түйек нәрселерден ақылмен түйенің жай-күйін шешкені анық болады. Жолдың азырақ жасыл жағынан шөп желгендіктен, ханзадалар түйенің екінші көзі соқыр екенін түсінеді. Жолда түйе тісінің мөлшеріндегі шайналған шөптердің болуынан, олардың тіссіз қалған жерге түсіп кеткенін болжайды. Іздерде үш аяқтың ізі ғана көрінеді, төртіншісі сүйреліп барады, бұл жануардың ақсақ екенін көрсетеді. Түйенің бір жағында май, екінші жағында бал тасып жүргенін майға тартылған құмырскалар мен балға тартылған шыбыршықтардың болуынан аңғаруға болады. Әйел туралы сұраққа бір ханзада былай деп жауап береді: «Түйенің үстінде әйел отырғанын болжадым, себебі жануар тізе бүккен жеріне жақын жерде аяқ іздерін байқадым. Жақын маңда несеп іздері болғандықтан, саусағымды ылғалдап, оның иісіне байланысты денелік құштарлық сезіміне ие болдым, бұл мені оның әйел аяғының іздері екеніне көндірді». «Сол әйелдің жүкті болғанын да болжадым, – деді тағы бір ханзада, – себебі жақын жерде әйелдің қол іздерін байқадым, жүкті болғандықтан, несеп тастағанда қолдарымен көтерілгенін көрсетеді». Осы сәтте бір саяхатшы келіп, шөлде адасып жүрген түйені тапқанын хабарлайды. Берамо үш ханзаданың өмірін сақтап, оларға жомарт сыйлықтар сыйлап, кеңесшілері етіп тағайындайды.

Әңгіме жалғасады

Үш ханзаданың тағы да көптеген оқиғалары болады, онда олар өздерінің ептілігін көрсете береді, одан әрі әңгіме ішінде әңгімелер айтылады және бәрі жақсы аяқталады.

Тарих

"Серендиптің үш ханзадасы" ертегісі Сасанид империясын билеген (420–440) парсы патшасы Бахрам V-тің өміріне негізделген. Оның билігі туралы әңгімелер аймақтың эпикалық поэзиясында кездеседі (1010 жылғы Фирдаусидің "Шахнаме", 1197 жылғы Низамидің "Хафт Пайкар", 1302 жылғы Хусраудың "Хашт Бихишт"), олардың бір бөлігі тарихи фактілерге негізделген, ал әшекейлері жүздеген жылдық халық ауыз әдебиетінен, Үндістанның ауызша дәстүрлерінен және "Мың бір түн" кітабынан алынған. Түйе туралы әйгілі оқиғаны есептемегенде, ағылшын тіліне аудармаларын табу өте қиын.

Талмуд нұсқасы

Талмудта рабби Йохананға жатқызылған, бір көзі соқыр түйе туралы аңыздың нұсқасы бар. Бұл, басқа ұлт өкілдері яһудилерге қарағанда әдепсіз және жолға нәжіс тастайды дегенді білдіргенімен, еврей заңнамасында әдептілік және тазалыққа қатысты қатаң талаптар бар екенін, оның ішінде ашық немесе қоғамдық жерде зәр тастауға немесе нәжіс шығаруға қатысты қатаң тыйымдар қарастырылғанын атап өту керек. Рава рабби Йохананның атынан былай дейді: «Бір күні екі еврей құлы жолмен келе жатқанда, олардың артынан келе жатқан қожайыны біреуінің екіншісіне: «Алдымызда түйе бар, менің ойымша, себебі мен бір көзі соқыр, үстінде екі тері қап бар, біреуінде шарап, екіншісінде май, ал оны екі адам басқарып келеді, олардың бірі израильдік, екіншісі – басқа ұлт өкілі» дегенін естіді. Сонда қожайын: «Сендер, бұзықтар! Мұндай әңгімелерді қалай ойлап табасыңдар?» деді. Құл жауап беріп, себебін былай түсіндірді: «Жолдың бір жағындағы шөптер қырқылыпты, шарап оң жаққа тамған, ал май сол жаққа ағып, көрініп тұр. Ал жүргізушілердің бірі жеңілдеу үшін жолдан шығып кеткен, ал екіншісі тіпті жолдан да қозғалмаған». Осыдан кейін қожайын олардың алдынан өтіп, олардың қорытындыларының дұрыстығын тексеру үшін барып, олардың айтқандарының бәрі шын екенін көрді. Содан кейін ол кері қайтып, екі құлдың тапқырлығын мақтап, оларды дереу босатып жіберді». "|Санхедрин, фоль. 104, 2-баған."

Задиг

Вольтердің 1747 жылғы «Задиг» романының үшінші тарауында «Серендиптің үш ханзадасы» повесінің бейімделуі бар, бірақ бұл жолы түйе емес, жылқы мен итке қатысты. Аталмыш Задиг жердегі іздерді байқауы арқасында оларды егжей-тегжейлі сипаттауға қабілетті. Задиг ұрлық жасады деген айыппен сот алдына келгенде, өзін ақтау үшін ешқашан көрмеген екі жануарды сипаттауға мүмкіндік беретін ойлау процесін айтады: «Мен құмда жануардың іздерін көрдім және олардың кішкентай иттікі екенін анықтадым. Іздер арасындағы құмның кішкентай тіктеп тұрған жерлеріндегі ұзын, беткей ойыстар оның сүт бездері төмен салбырап тұрғанын, демек, ол бірнеше күн бұрын балалаған екенін көрсетті». Задигтің детективтік жұмысы зор әсер етті. Кувье 1834 жылы палеонтологияның жаңа ғылымы аясында былай деп жазды: «Бүгін кез келген адам екі бөлінген тірсектің ізін ғана көрсе, оны қалдырған жануардың кепшік жануар екенін қорытындылай алады, және бұл қорытынды физика мен этикадағы кез келген қорытынды сияқты сенімді. Осы із ғана бақылаушыға тістері, жақ сүйегі, омыртқалары, әрбір аяқ сүйегі, жамбасы, иығы және жануардың семіздігі туралы ақпарат береді – бұл Задигтің іздерінен де сенімді дәлел». Эдгар Аллан По, өзінің кезегінде, «Ру-Моргтағы кісі өлтірулер» атты «ой-қиялымен шешілетін әңгіме» деп атаған «Огюст Дюпенді» жаратқанда Задигтен шабыттанған болуы мүмкін, онда «алынған ақпараттың мөлшері қорытындының дұрыстығында емес, байқаудың сапасында». Поның Дюпен туралы әңгімелері қазіргі заманғы детектив жанрының бастауын белгіледі. Эмиль Габориау мен Артур Конан Дойл да Задигтің ықпалында болған болуы мүмкін.