Кіріспе
Әйелдерде бала көтеру қабілетінің төмендеуі немесе жоқтығы.
Әйелдердің сүйексіздігі – әйелдердегі сүйексіздік. Шамамен 48 миллион әйелге әсер етеді. Сүйексіздіктің себептері көп, оның ішінде тамақтану, аурулар және жатырдың басқа да патологиялық өзгерістері бар. Сүйексіздік әлемнің түкпір-түкпіріндегі әйелдерге әсер етеді, және оған байланысты мәдени және әлеуметтік айыптаулар әртүрлі болып келеді.
Себеп
Әйелдердің сүйексіздігінің себептері немесе факторларын негізінен тума немесе генетикалық, немесе орналасқан жері бойынша жіктеуге болады. Әйелдердің сүйексіздігіне себеп болатын факторларды тума немесе генетикалық деп жіктеуге болады, бірақ әйелдердің сүйексіздігі көбінесе табиғат пен ортаның әсерінен туындайды. Сонымен қатар, әйелдердің сүйексіздігіне әкелуі мүмкін кез келген тәуекел факторының (мысалы, төменде айтылған темекі шегу) болуы міндетті түрде сүйексіздікті тудырмайды, тіпті әйел сүйексіз болса да, сүйексіздікті нақты бір тәуекел факторына жаба алмайсыз, тіпті ол фактор болған (немесе болған жағдайда).
Сатып алынған
Американдық репродуктивті медицина қоғамының (ASRM) мәліметінше, жас, темекі шегу, жыныстық жолмен жұғатын инфекциялар, артық салмақ немесе кем салмақ барлық дерлік көбелекке әсер етеді. Жалпы алғанда, қабылданған факторлар генетикалық мутацияға негізделмеген кез келген факторды қамтиды, соның ішінде ұрықтың даму кезеңінде зиянды заттарға ұрықтың ішінде толуы, бұл көп жылдар өткен соң ересек жаста сүексіздік ретінде көрінуі мүмкін.
Жасы
Әйелдің құнарлылығына оның жасы әсер етеді. Қыз баланың алғашқы менструациясының (менархияның) орташа жасы 12-13 (АҚШ-та 12,5 жыл, Канадада 12,72, Ұлыбританияда 12,9) құрайды, бірақ менархиядан кейінгі қыздарда циклдердің шамамен 80% -ы менархиядан кейінгі бірінші жылы, 50% -ы үшінші жылы және 10% -ы алтыншы жылы овуляциясыз болады. Әйелдің бала тудыру қабілеті 20-ге дейін, ортасымен бірге жоғары жаста шарықталады, содан кейін төмендеу басталады, ал 35 жастан кейін бұл төмендеу үдеп сіңіреді. Дегенмен, белгілі бір жастан кейін әйелдің жүкті болу мүмкіндігін бағалау туралы нақты мәліметтер жоқ, зерттеулер әртүрлі нәтижелер көрсетеді. Егде жастағы жұбайлардың сәтті жүкті болу мүмкіндігі әйелдің жалпы денсаулығы және ер адамның құнарлылығы сияқты көптеген факторларға байланысты. Менопауза әдетте 44 пен 58 жас аралығында басталады. Аналықты растау үшін ДНК-тестілеу сирек жүргізіледі, бірақ бір ірі зерттеуде 12 549 африкалық және Таяу Шығыс елдерінен келген иммигрант аналардың арасында ДНК-тестілеумен расталғанда, бар болғаны екі ананың жасы елуден асқан, ең үлкен ананың жасы 52,1 (ал ең кішкентай ананың жасы 10,7) болған.
Темекі шегу
Темекі шегу жұмыртқалық безге зиян келтіреді, ал зақымдану деңгейі әйелдің темекі шегу мөлшеріне және темекі тұтқын ортада болу уақытына байланысты. Сигареттегі никотин және басқа да зиянды химиялық заттар организмнің эстроген – фолликулогенез бен овуляцияны реттейтін гормонды өндіру қабілетіне кедергі келтіреді. Сонымен қатар, темекі шегу фолликулогенез процесіне, ұрықтың тасымалдануына, эндометрийдің қабылдау қабілетіне, эндометрийдің тамыр түзілуіне, жатыр қан ағымына және жатырдың миометрийіне де әсер етеді. Кейбір зақымданулар қайта орнатылмайды, бірақ темекі шегуді тоқтату одан әрі зақымданудың алдын алады. Темекі шегушілер темекі тартпайтын әйелдерге қарағанда 60%-ға көбірек сүйексіздікке ұшырайды. Сондай-ақ, темекі шегетін әйелдерде менопауза шамамен 1-4 жыл ертерек басталады.
Жыныстық жолмен берілетін инфекциялар
Жыныстық жолмен жұғатын инфекциялар - сүйексіздіктің (тұқымсыздықтың) басты себебі. Олар көбінесе аз белгілі, тіпті белгілері мүлдем байқалмайтын болуы мүмкін, бұл уақытында дұрыс ем алмау қаупін тудырады, соның салдарынан фертильділік төмендеуі мүмкін. Бұл тек негізгі жыныс мүшелеріне ғана емес, қатысты. Денедегі майдың артық болуы эстрогеннің көп өндірілуіне себеп болады, соның салдарынан организм, шалақтандырылғандай (контрацепция қолданғандай) әрекет ете бастайды, жүкті болу мүмкіндігін төмендетеді. АҚШ-та жүргізілген зерттеу көрсеткендей, сүйексіз әйелдердің шамамен 20%-ы бұрын немесе қазір тамақтану тәртібін бұзумен күресіп жатыр, бұл көрсеткіш жалпы өмір бойында кездесетін жағдайлардан бес есе жоғары. 2010 жылғы шолу бойынша, артық салмақты және семіз әйелдердің фертильділігі төмендеген, оларға жасалған фертильділік емдеуінің сәтті болу ықтималдығы азайған, ал жүктіліктері көбірек асқынулармен және жоғары шығындармен байланысты. Фертильділік күтіміне жататын 1000 әйелден тұратын гипотетикалық топтарда зерттеуде қалыпты салмақтағы әйелдер арасында шамамен 800 тірі туған бала, ал артық салмақты және семіз анауляциялық (овуляциясы жоқ) әйелдер арасында 690 тірі туған бала тіркелді. Овуляция кезеңіндегі әйелдер арасында қалыпты салмақтағы әйелдерде шамамен 700, артық салмақтағы әйелдерде 550, ал семіз әйелдерде 530 тірі туған бала тіркелді. Анауляциялық (овуляциясы жоқ) артық салмақты және семіз әйелдердегі бір тірі туған балаға шаққандағы шығын, қалыпты салмақтағы әйелдерге қарағанда сәйкесінше 54% және 100% жоғары болды, ал овуляция кезеңіндегі әйелдерде бұл көрсеткіш сәйкесінше 44% және 70% құрады.
Сәулелену
Радиацияға ұшырау жиілігіне, күшіне және әсер ету мерзіміне байланысты жоғары деңгейде сүексіздік қаупі бар. Радиотерапия сүексіздікке себеп болатыны хабарланған. Жұмыртқалықтарға сіңірілген радиация мөлшері оның сүексіз болуын анықтайды. Жоғары дозалар жұмыртқалық жасушалардың бір бөлігін немесе барлығын жоюы мүмкін, соның салдарынан сүексіздік немесе ерте климакс пайда болуы мүмкін.
Химиотерапия
Химиотерапия бала тумау қаупін жоғарылатады. Прокарбазин және циклофосфамид, ифосфамид, бусулфан, мельфалан, хлорамбуцил және хлорметин сияқты басқа алкилдейтін препараттар бала тумау қаупі жоғары химиотерапияларға жатады. Дoxорубицин және цисплатин мен карбоплатин сияқты платина аналогтары орташа қауіпті препараттерге жатады. Бұл жоғалту міндетті түрде химиотерапиялық препараттардың тікелей әсері болуы мүмкін емес, бірақ зақымдалған дамитын фолликулаларды алмастыру үшін өсудің басталу қарқынының артуына байланысты болуы мүмкін. Әйелдер химиотерапияға дейін фертильділікті сақтаудың бірнеше әдісін таңдауға болады, оның ішінде жұмыртқалық тінінің, ооциттердің немесе эмбриондардың криоконсервациясы.
Иммундық тұқымсыздық
Антиспермиялық антиденелер (АСА) шамамен 10–30% сүйсінбеген жұптардың тұқымсыздығының себебі ретінде қарастырылады. АСА өндірісі сперматозоидтардың беткі антигендеріне қарсы бағытталған, бұл сперматозоидтардың қозғалыс белсенділігіне және әйел репродуктивті жолдары арқылы тасымалдануына кедергі келтіре алады, қабілетін және акросомалық реакцияны тежейді, ұрықтандырудың бұзылуына, ену процесіне әсер етеді, сондай-ақ эмбрионның өсуі мен дамуының бұзылуына себеп болады. Әйелдерде антиспермиялық антиденелердің пайда болуына себеп болатын факторлар: қалыпты иммундық реттеу механизмдерінің бұзылуы, инфекция, шырышты қабықтардың бұзылуы, зорлау және қорғанышсыз ауыз немесе анальдық жыныстық қатынас.
Эпидемиология
Әйелдердің сүйексіздігі географиялық орналасуына қарай әртүрлі болады. 2010 жылы әлем бойынша шамамен 48,5 миллион сүйексіз жұбайлар болды, ал 1990 жылдан 2010 жылға дейін әлемнің көп бөлігінде сүйексіздік деңгейі көтерілген жоқ. Сонымен қатар, көптеген қоғамдар әйелді кемінде бір бала туғыза алса ғана құрметтейді, ал жұбайлар бала тудыра алмаса, неке сәтсіз деп есептеледі. Бұл Уганда мен Нигерияда жақсы байқалады, онда бала тудыру және оның әлеуметтік салдарына зор қысым көрсетіледі. Балалар көптеген жағдайларда қаржылық тұрақтылыққа әсер ете алады. Нигерия мен Камерунда жер дауында балалардың саны шешуші рөл атқарады. Сонымен қатар, кейбір Сахара асты елдерінде әйел бала тудырмаса, мұрадан айырылуы мүмкін. Макуа дәстүрінде жүктілік пен бала туу әйел үшін маңызды өмірлік оқиғалар саналады, оған тек жүкті болған және бала туған әйелдер ғана қатыса алады. Көптеген аймақтарда ем алу мүмкіндігі шектеулі болғандықтан, бала тудыру үшін экстремалды және кейде заңсыз әрекеттерге барады. Әйелдер жүкті болу ниетімен басқа ер адамдармен қарым-қатынасқа түсуі мүмкін. Мұндай әрекеттер дәстүрлі емшінің кеңесіне немесе басқа ер адамның "үйлесімді" екенін анықтау мақсатында жасалуы мүмкін. Көп жағдайда күйеуі әйелдің басқа еркекпен жүкті болғанын білмейді және оны хабардар етілмейді.
Психикалық және психологиялық әсері
Көптеген бала көтере алмайтын әйелдер өз жағдайларына байланысты зор стресс пен қоғамдық айыпталуға ұшырайды, бұл олардың психикалық денсаулығына елеулі зиян келтіруі мүмкін. Бала табуға жасалған ұзақ әрекеттердің тудырған стресі мен бала тууға байланысты қоғамдық қысым эмоционалдық күйзеліске алып келіп, психикалық ауруларға себеп болуы мүмкін. Баласыздықпен күресіп жатқан әйелдер жоққа шығару, ашу, қайғы, кінә және депрессия сияқты психологиялық қиындықтарға тап болуы мүмкін. Қоғамдық айыпталу сезімі қатты өкініш пен ашуға ұшыратады, бұл депрессияға және тіпті өмірден қол жұмсауға әкелуі мүмкін.
Қосымша көздер
Равал, Х.; Слейд, П.; Бак, П.; Либерман, Б. Е. (1987 10). "Салдықсыздықтың эмоцияларға, некеге және жыныстық қатынастарға тигізетін әсері". Репродуктивті және нәресте психологиясы журналы. 5 (4): 221–234. Хан, Амбрин Рашид (2019 жылғы наурыз). "Салдықсыздықтың әйелдердің психикалық денсаулығына тигізетін әсері" (PDF). "Үнді психологиясының халықаралық журналы". 7 (1): 804–809. Стернке, Элизабет А.; Абрахамсон, Кэтлин (2015 03 01). "Салдықсыздықпен күресіп жүрген әйелдердің стигма және мүгедектік туралы түсініктері". Сексуалдық қатынас және мүгедектік. 33 (1): 3–17.