Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Кало тілі (Иберия) Аралас ибериялық рома тілі
the Caló language spoken by Romani people in Iberia
Mixed Iberian Romani language
Кало (kaˈlo; ; ; kɐˈlɔ) – испан және португал рома этникалық топтарының сөйлейтін тілі. Бұл аралас тіл (рома лингвистикасында парарома тілі деп аталады), роман грамматикасына негізделген және рома қауымдастығының тілдік өзгерісі арқылы рома лексикалық элементтерімен толықтырылған. Бұл тіл иберия ромалары арасында құпия байланыс үшін арго немесе құпия тіл ретінде қолданылады. Каталан, галисиан, португал және испан тілдеріндегі кало түрлері өте жақын, олардың ортақ түбірі бар. Испан калосы немесе испан ромасы бастапқыда цинкало деп аталды. Португал калосы немесе португал ромасы сондай-ақ лузитан романы деген атаумен де белгілі; бұрын ол калао деп аталған, бірақ бұл сөз содан бері жалпы жаргон немесе сленг мағынасын алды, көбінесе теріс коннотациямен (мысалы, baixo calão, "әдепсіз тіл", әдепсіздіктің төменгі деңгейі). Бұл тіл Бразилия, Франция, Венесуэла, Португалия және Колумбияда да қолданылады. Кейбір кало тіркестері қазіргі испан сленгіне (жерга) енген, мысалы camelar (әуес ету, сүйкімділік көрсету), currar (жұмыс істеу, әсіресе жеңіл жұмыс, жыныстық қатынас немесе ұрлық) және dar lache (ұялу, қынжылу).
Caló (kaˈlo; ; ; kɐˈlɔ) is a language spoken by the Spanish and Portuguese Romani ethnic groups. It is a mixed language (referred to as a Para Romani language in Romani linguistics) based on Romance grammar, with an adstratum of Romani lexical items, through language shift by the Romani community. It is said to be used as an argot, or a secret language, for discreet communication amongst Iberian Romani. Catalan, Galician, Portuguese, and Spanish caló are closely related varieties that share a common root. Spanish caló, or Spanish Romani, was originally known as zincaló. Portuguese caló, or Portuguese Romani, also goes by the term lusitano romani; it used to be referred to as calão, but this word has since acquired the general sense of jargon or slang, often with a negative undertone (cf. baixo calão, 'obscene language', lit. low level calão). The language is also spoken in Brazil, France, Venezuela, Portugal and Colombia. Some Caló expressions have been borrowed into modern Spanish jerga (slang), such as camelar (to seduce), currar (to do, especially in the context of grafting, to have sex, or steal) and dar lache (to cringe in shame embarrassment).
Этимология
Кале – Ибериядағы рома халқының өзіндік атауы, ал кало – «калелер сөйлейтін тіл» деген мағынаны білдіреді. Дегенмен, португал және испан тілдерінде сөйлейтін елдерде кале циган және гитан деген сыртқы атаулармен белгілі. Кало және рома тілінің басқа да түрлерінде кало сөзі «қара» немесе «барлық жарықты жұтатын» дегенді білдіреді, сондықтан ол индоарий тілдеріндегі «қара» және/немесе «қарқара» сөздерімен тым ұқсас (мысалы, санскрит тілінде काल kāla – «қара», «қарқара түсті»). Осыдан кало және кале ежелгі сыртқы атаулар ретінде туындаған болуы мүмкін.
Calé is the endonym of the Romani people in Iberia, and caló means 'the language spoken by the calé'. However, the calé are commonly known in Portuguese and Spanish speaking countries by the exonyms ciganos and gitanos. In caló and other varieties of Romani, kalo means 'black' or 'absorbing all light', hence closely resembling words for 'black' and/or 'dark' in Indo Aryan languages (e. g. Sanskrit काल kāla 'black', 'of a dark colour'). Hence caló and calé may have originated as ancient exonyms.
Испан тілі
Көптеген Кало терминдері испан тіліне (әсіресе сленгтер мен күнделікті тілде) қабылданған, көбінесе фламенко лирикасы және қылмыстық жаргон (германья) арқылы. Мысалдар: gachó/gachí ("ер адам/әйел", gadjo/gadji), chaval ("бала", бастапқыда "ұл", сондай-ақ ағылшын тілінде chav), parné ("ақша"), currelar немесе currar ("жұмыс істеу"), fetén ("керемет"), pinreles ("аяқтар"), biruji ("суық"), churumbel ("сәби"), gilí ("ақымақ, ессіз"), chachi ("тамаша, нағыз"), (дебел немесе дебла ("құдай/құдайша"), mengue ("шайтан"), chorar ("ұрлық жасау"), сонымен қатар ағылшын сленгінде to chaw, molar ("ұнату"), piltra ("жатын орын"), acais ("көздер"), chola ("бас"), jeró ("бет"), napia ("мұрын"), muí ("ауыз"), lache ("ұят"), pitingo ("мақтанжаны"), chungo ("жаман, нашар, күдікті"), guripa ("батыл, әскер"), ful ("жалған"), paripé ("әңгіме, сылтау"), juncal ("жіңішке, әдемі"), pure or pureta ("ескі"), sobar ("ұйықтау"), quer or queli ("үй"), garito ("үй, құмар орын"), jalar ("жеу"), cate ("соққы беру"), jiñar ("дәрет жасау, қорқу"), diñar ("беру, өлу"), palmar ("өлу"), chinarse ("көңіл көтеру, ренжу"), langui ("жаңғырық"), chalado or pirado ("ессіз"), pirarse ("кету, жасырыну"), changar ("бұзу"), chivarse ("жамандау, айту"), chivato ("жасырын хабар беруші"), hacerse el longuis ("есте болмағандай көріну"), pringar ("біреуді шатастыру, артық ету"), chingar ("жыныстық қатынас жасау, мазалау"), chinorri ("кішкентай"), najar ("қашу"), privar ("ішу"), mangar ("ұрлық жасау"), nanay ("жоқ, жоқ"), chorizo ("ұры"), achantar ("қорқыту"), pispar ("ұрлау"), birlar ("ұрлау"), achanta la muí ("аузыңды жап"), canguelo or cangueli ("қорқыныш"), cañí ("рома адамы"), calé ("рома адамы"), caló ("Ибериялық Кале тілі"), calas ("ақша"), curda ("мастық"), menda ("өзім"), және galochi ("жүрек"). Кейбір сөздер мағынасы бойынша өзгеріске ұшырады: camelar (этимологиялық тұрғыдан санскрит тіліндегі kāma, "сүйіспеншілік, құштарлық" сөзімен байланысты) испан тілінде "ұсыну, азғыру, мақтау арқылы алдау" деген мағынаны білдіреді (сонымен қатар "сүйіп", "қалау"; бірақ бұл мағына қолданыстан шығып қалған), ал Калода ол querer ("қалау" және "сүйіп") сөздерінің испан тіліндегі мағынасына жақын. Сонымен қатар, camelar және camelo есімдіктері "жалған" немесе "адал" дегенді білдіреді. Кало Мадрид сленгіндегі cheli және quinqui тіліне де әсер еткен көрінеді, бұл этностық жағынан рома емес, Ибериядағы көшпелілердің басқа тобының тілі. Сеговиядағы бір ауылдағы ауыл шаруашылығы техникасын жасаушылар қолданатын gacería да Калодан кейбір сөздерді алған.
Many Caló terms have been borrowed in Spanish (especially as slangisms and colloquialisms), often through flamenco lyrics and criminal jargon (germanía). Examples are gachó/gachí ("man/woman", from gadjo/gadji), chaval ("boy", originally "son", also present in English as chav), parné ("money"), currelar or currar ("to work"), fetén ("excellent"), pinreles ("feet"), biruji ("cold"), churumbel ("baby"), gilí ("silly, stupid"), chachi ("outstanding, genuine"), (un)debel or debla ("god/goddess"), mengue ("demon"), chorar ("to steal"), also present in English slang as to chaw, molar ("to be appealing to someone"), piltra ("bed"), acais ("eyes"), chola ("head"), jeró ("face"), napia ("nose"), muí ("mouth"), lache ("shame"), pitingo ("vain"), chungo ("bad, nasty, dodgy"), guripa ("cheeky, soldier"), ful ("fake"), paripé ("pretence"), juncal ("slender, graceful"), pure or pureta ("old"), sobar ("to sleep"), quer or queli ("house"), garito ("house, gambling den"), jalar ("to eat"), cate ("hit"), jiñar ("to defecate, to fear"), diñar ("to give, to die"), palmar ("to die"), chinarse ("to get upset"), langui ("lame"), chalado or pirado ("crazy"), pirarse ("to leave", "to make oneself scarce"), changar ("to break"), chivarse ("to denounce sb, to squeal"), chivato ("informer"), hacerse el longuis ("to pretend to be absent minded"), pringar ("to get sb mixed up, to overdo"), chingar ("to have sexual relations, to bother"), chinorri ("little"), najar ("to flee"), privar ("drink, to drink"), mangar ("to steal"), nanay ("no way, there isn't"), chorizo ("thief"), achantar ("to intimidate"), pispar ("to nick"), birlar ("to nick"), achanta la muí ("shut your mouth"), canguelo or cangueli ("fear"), cañí ("Romani person"), calé ("Romani person"), caló ("language of the Iberian Kale"), calas ("money"), curda ("drunkenness"), menda ("myself"), and galochi ("heart"). Some words underwent a shift in meaning in the process: camelar (etymologically related to Sanskrit kāma, "love, desire") in colloquial Spanish has the meaning of "to woo, to seduce, to deceive by adulation" (but also "to love", "to want"; although this sense has fallen into disuse), but in Caló it more closely matches the Spanish meanings of querer ("to want" and "to love"). In addition camelar and the noun camelo can also mean either "lie" or "con". Caló also appears to have influenced Madrid slang cheli and quinqui, the language of another Iberian group of travellers who are not ethnically Romani. Gacería, a cant spoken by makers of agricultural equipment in a village of Segovia, also derives some words from Caló.
Каталон тілінде
Испан тілінен гөрі аз дәрежеде Кало терминдері каталан тілінде сленг пен әдеби тіл ретінде бейімделген, олардың көпшілігі испан сленгінен алынған. Мысалдар: halar (немесе; "жеу"), xaval ("ұл"), dinyar(la) ("өлу"), palmar(la) ("өлу"), cangueli ("қорқу"), paio ("рома емес адам"), calés ("ақша"), caló ("Иберия кале тілі"), cangrí ("түрме"), pispar ("ұрлық жасау"), birlar ("ұрлық жасау"), xorar ("ұрлау"), mangar ("ұрлау"), molar ("ұнату"), pringar ("біреуді шатастыру, артық ету"), pirar(se) ("кету, жасырыну"), sobar ("ұйықтау"), privar ("ішу"), cati ("қарапайым адам"), laxe ("ұят"), catipén ("иіс"), xaxi ("керемет, нағыз"), xivar se ("біреуді жала жабу"), xivato ("жалақор"), xinar(se) ("ашулану"), fer el llonguis (әдеби мағынасы "ұзаққа созу" – "аңқау/баяу болуға еліктеу") және potra ("сәттілік").
To a lesser extent than in Spanish, Caló terms have also been adapted into Catalan as slangisms and colloquialisms, most of which were taken adopted from Spanish slang. Examples are halar ( or ; "to eat"), xaval ("boy"), dinyar( la) ("to die"), palmar( la) ("to die"), cangueli ("fear"), paio ("non Romani person"), calés ("money"), caló ("language of the Iberian Kale"), cangrí ("prison"), pispar ("to nick"), birlar ("to nick"), xorar ("to steal"), mangar ("to steal"), molar ("to like"), pringar ("to get sb mixed up, to overdo"), pirar( se) ("to leave, to make oneself scarce"), sobar ("to sleep"), privar ("drink, to drink"), ("pleb"), laxe ("shame"), catipén ("stink"), xaxi ("outstanding, genuine"), xivar se ("to denounce sb, to squeal"), xivato ("informer"), xinar( se) ("to get upset"), fer el llonguis (lit. "Do a long one" fig. "to pretend to be thick/slow") and potra ("luck").
Португал тілі
Кало (Calão) тегінен аз ғана сөздер бар, және олардың көпшілігі испан тілі арқылы келген жанама қарыздар. Португал тілінің көпшілігі немесе барлық сөйлеушілері түсінетін мысалдарға гажо (ˈɡaʒu, "адам, жігіт", негізінен Португалияда), чавало ("ұл, жас жігіт"), хунга ("жаман, нашар, күдікті"), чибар се ("біреуді жамандау, сыбаға беру"), чибо ("хабар беруші"), баке (ˈbaki, ˈbakɨ, әдетте "соққы", бірақ осы мағынада "күрт қуаныш"), пилеке (piˈlɛki, piˈlɛk(ɨ), "мастық"), чуле ("аяқтың жаман иісі"), пирар се ("кету"), пирадо және чаладо ("ессіз") жатады.
There are a small number of words of Caló (Calão) origin and many of those are indirect loans, borrowed via Spanish. The examples generally understood by most or all speakers of Portuguese include gajo (ˈɡaʒu, "man, dude", primarily in Portugal), chavalo ("lad, young boy"), chunga ("bad, nasty, dodgy"), chibar se ("to denounce sb, to squeal"), chibo ("informer"), baque (ˈbaki, ˈbakɨ, generally "impact", but in this sense "sudden happiness"), pileque (piˈlɛki, piˈlɛk(ɨ), "drunkenness"), chulé ("bad smell of feet), pirar se ("to leave"), pirado and chalado ("crazy").
Тілдерді сақтау
Калоға деген қызығушылық пен құрмет артып келеді: "Мадрид автономиялық университетінде Луиза Рохоның жақындағы жұмысына дейін тіл білімі қауымдастығының өзі Кало мен оның әлемінің маңыздылығын және проблемаларын мойындамаған". Оның әлеміне әндер, поэзия және фламенко кіреді. Иберия рома тілі жойылған және Кало тілі де құрып бара жатқандықтан, кейбір адамдар оны қайта жаңғыртуға тырысуда. Испаниялық саясаткер Хуан де Диос Рамирес Хередия Кало сөздерімен толықтырылған Халықаралық рома тілінің түрі – Романо Калоны қолдайды. Оның мақсаты – Кало мен романың тамырларын қайта біріктіру.
There is a growing awareness and appreciation for Caló: " until the recent work by Luisa Rojo, in the Autonomous University of Madrid, not even the linguistics community recognized the significance and problems of Caló and its world." Its world includes songs, poetry and flamenco. As Iberian Romani proper is extinct and as Caló is endangered, some people are trying to revitalise the language. The Spanish politician Juan de Dios Ramírez Heredia promotes Romanò Kalò, a variant of International Romani, enriched by Caló words. His goal is to reunify the Caló and Romani roots.