Кіріспе
Курдистан еврейлері – Курдистан географиялық аймағынан шыққан мизрахи еврей қауымдастығы, шамамен Иранның солтүстік-батысы, Ирактың солтүстігі, Сирияның солтүстік-шығысы және Түркияның оңтүстік-шығысын қамтиды. Курд еврейлері 1940-1950 жылдардан бастап араб және мұсылман мемлекеттерінен қуылғанға дейін жабық этникалық қауымдастықтар ретінде өмір сүрді. Бұл қауымдастықтың көпшілігі еврей-арамей тілінде сөйлеген. Курд еврейлері яһуди дінін қабылдап, Таяу Шығыстан шыққандықтан, мизрахи еврей тілі діни обрядтарда қолданылады. Көптеген күрд еврейлері, әсіресе Ирактан келгендер, 18 ғасырда сефард еврейлерімен араласып кеткен. Қазіргі таңда Курдистан еврей халқының басым бөлігі Израиль мемлекетінде тұрады, бұл қауымның пайда болуы мұсылман мемлекеттерінен еврейлердің кетуінің немесе кейінгі онжылдықтарда қалғандардың Израилге қоныс аударуының (Алия) тікелей нәтижесі болып табылады (Израильдегі күрд еврейлеріне қараңыз).
The Jews of Kurdistan are the Mizrahi Jewish communities from the geographic region of Kurdistan, roughly covering parts of northwestern Iran, northern Iraq, northeastern Syria and southeastern Turkey. Kurdish Jews lived as closed ethnic communities until they were expelled from Arab and Muslim states from the 1940s–1950s onward. The community largely spoke Judeo Aramaic. As Kurdish Jews natively adhere to Judaism and originate from the Middle East, Mizrahi Hebrew is used for liturgy. Many Kurdish Jews, especially the ones who hail from Iraq, went through a Sephardic Jewish blending during the 18th century. In the present day, the overwhelming majority of Kurdistan's Jewish population resides in the State of Israel, with the community's presence coming as a direct result of either the Jewish exodus from Muslim states or the making of Aliyah by stragglers in the following decades (see Kurdish Jews in Israel).
Орта ғасырлар
Бенджамин Тудела мен Петахия Регенсбургтің естеліктеріне сәйкес, 12-ші ғасырда Күрдістанда шамамен 100 еврей елді мекені және көптеген еврей халқы болған. Бенджамин Тудела сонымен қатар орталық Күрдістаннан шыққан мессиандық көшбасшы Дәуіт Алрой туралы айтады, ол Селжұқ сұлтаны Муқтафиға қарсы көтеріліс ұйымдастырып, еврейлерді Иерусалимге қайтаруды жоспарлаған. Бұл саяхатшылар Күрдістанға жақын орналасқан сауда және рухани орталық болған Мосулдағы жақсы қалыптасқан және бай еврей қауымдастықтары туралы да хабарлайды. Көптеген еврейлер крестшілердің шабуылынан қорқып, Сирия мен Палестинадан Вавилония мен Күрдістанға қашып келген. Мосул еврейлері өз қауымдастықтарын басқаруда белгілі бір дербестік құқығына ие болған.
Осман дәуірі
Мосулда 1590-1670 жылдары өмір сүрген Танаит Асенаф Барзани, Курдистан раввині Самуил Барзанидің қызы болды. Кейін ол Йешивада дәріс берген Амадия (Ирак Курдистанындағы) раввині Якоб Мизрахиге тұрмысқа шықты. Ол Тора, Талмуд, Кабала және еврей заңдарын білуімен танымал болды. Күйеуі ерте қайтыс болғаннан кейін, ол Амадиядағы йешиваның басшысы болды және ақырында Күрдістанның Тораның басты оқытушысы ретінде танылды. Ол танаит (әйел талмудизм ғалымы) деп аталды, мистикамен шұғылданды және Құдайдың құпия есімдерін білген деген қағида бар еді. Асенат өлеңдерімен және еврей тілін жақсы меңгеруімен де белгілі. Ол дәстүрлі ұйқасты метрикалық формада ұзақ азалық және тілек айту өлеңін жазды. Оның өлеңдері әйелдер жазған ерте заманауи еврей мәтіндерінің сирек мысалдарының бірі болып табылады. Күрд еврейлері Иранның Кашан қаласында өмір сүрген, ал 1700-1800 жылдары көптеген еврейлер Түркияға көшіп кеткен. Олар Түркияның ауылдық жерлерінде саудамен айналысты; Газиантеп және Малатия сияқты аймақтарда көптеген еврейлер тұрды. Олар көбінесе жасырын өмір сүрді, бірақ басқа қауымдармен жағымсыз қарым-қатынас жасаған жоқ. Күрд еврейлерінің Израиль еліне көшіп келуі 16 ғасырдың соңында басталды, раввиндік ғалымдар тобы Сафедке, Галилеяға келді, нәтижесінде күрд еврейлер кварталы құрылды. Алайда, Сафедтің гүлдену кезеңі 1660 жылы аймақтағы друздардың билік үшін күресі мен экономикалық құлдыраумен аяқталды.
Қазіргі заман
ХХ ғасырдың басынан бері кейбір күрд еврейлері сионистік қозғалыста белсенділік танытты. Лехидің (Израильдің азаттық күрескерлері) ең танымал мүшелерінің бірі Моше Баразани болды, оның отбасы 1920 жылдардың соңында Ирак Курдистанынан көшіп келіп, Иерусалимде қоныс тапты. Курд еврейлерінің көп бөлігі 1950 жылдардың басында Ирак Курдистанынан күштеп шығарылып, Ирак еврей қауымымен бірге Израильге эвакуацияланды. Иран Курдистанының дерлік барлық күрд еврейлері де сол кезеңде көбінесе Израильге қоныс аударды. Курдтер еврей көршілерінің жоғалуына қайғырып, тіпті олардың синагогтарын сақтап қалғаны хабарланды. "The Times of Israel" 2013 жылдың 30 қыркүйегінде былай деп жазды: "Бүгінде Израильде шамамен 200 000 күрд еврейі бар, олардың шамамен жартысы Иерусалимде тұрады. Сондай-ақ, ел бойынша күрд еврейлері құрған 30-дан астам шаруашылық ауылдары бар". 2015 жылдың 17 қазанында Күрдістан аймақтық үкіметі Шерзад Омар Мамсаниді Діни істер және вақф министрлігінде еврей қауымының өкілі етіп тағайындады, бірақ Израильдегі еврей қауымы Күрдістан аймағында еврейлердің қалмағанын мәлімдегеннен кейін ол қызметтен алынды. Дегенмен, араб елдеріне, оның ішінде Күрдістанға Ханука жиынтықтарын жіберу, онда еврейлердің із қалдығы жасырынып жүргенін көрсетеді.
Тарихнама
Курдистан еврейлерінің тарихы мен тарихнамасының басты мәселелерінің бірі – жазба тарихтың, құжаттар мен тарихи жазбалардың жетіспеушілігі еді. 1930 жылдары неміс еврей этнографы Эрих Брауэр қауымның мүшелерімен сұхбаттасуды бастады. Оның көмекшісі Рафаэль Патай зерттеулерінің нәтижесін еврей тілінде жариялады. "Ехуде Курдитан: мехкар этнография" (Иерусалим, 1940) атты кітап 1990 жылдары ағылшын тіліне аударылды. Израиль ғалымы Мордехай Закен Ph.D. диссертациясы мен кітабында жазба, мұрағаттық және ауызша дереккөздерді пайдаланып, еврейлер мен олардың күрд әмірлері немесе басшылары (Ағалар деп те аталады) арасындағы қарым-қатынастарды іздестіріп, қайта құрды. Ол барлығы 56 күрд еврейімен сұхбаттасып, жүздеген әңгімелер жүргізді, осылайша олардың естеліктерін мәңгілікке жоғалып кетуден сақтап қалды. Ол негізінен алты қаладан (Захко, Акра, Амадия, Дохук, Сулеймания және Шинно/Ушно/Ушновия) және ондаған ауылдан, әсіресе Бахдинан аймағынан келген күрд еврейлерімен сұхбаттасты. Оның зерттеуі еврейлер мен күрд тайпалық қоғамы туралы жаңа тарихи мәліметтер құрайтын жаңа дереккөздерді, есептерді және көркем әңгімелерді ашты. Оның докторлық диссертациясына докторлық комиссия мүшелері пікір білдірді, ал кітабымен бірге ол араб, сорани, курманджи және француз тілдері сияқты бірнеше Таяу Шығыс тілдеріне аударылды.