Кіріспе

Шотландтық гэль тіліндегі ақын Джон Макдональд, Иэн Лом (шамамен 1624 – шамамен 1710) – шотландтық гэль тілінде соғыс өлеңдерін жазған Кеппох руының Макдональд тайпасынан шыққан кавалер ақыны және Алт а' Чаоринннің таксмены. Иэн Лом король Карл II-нің Шотландияның алғашқы лауреат ақыны етіп тағайындалғаннан өзге, шотландтық гэль әдебиетінің канонындағы берік орынға ие деп ұзақ жылдардан бері есептеледі.

Өмірбаян

Иен Ломның отбасы Кеппох кланының Макдональдтарындағы кіші дворяндықтан (Флайт) шыққан. Шотландияның гэль тілінде, бір кланда бірдей есімді көп адам болуы мүмкін болғандықтан, оларға ерекше белгі немесе ерекшелікке негізделген лақап аттар берілді. "Лом" гэль тілінде "шала" немесе "жалаңаш" (lom a., салыстырмалы түрі luime, жалаң, шала, қырқылған, кесілген) деген мағынаны білдіреді, бұл оның шала болғанын көрсетеді. Алайда, гэль тілінде бұл тілді өте тікелей білдіреді, бұл идиома ағылшын тілінде "жаңа бет" терминімен салыстырылуы мүмкін (бірақ қазір көбінесе жалғаншыларға қолданылады). Ол сондай-ақ Айен Маннтах деп те белгілі, бұл "Сөйлеу қиындығы бар Жохан" деп аударылады, мүмкін сөйлеу кемшілігі болғандықтан. Оның отбасы қазіргі Лагган тоғанының жанындағы Алт а’ Чаоринн жерінде жер иеленген. Жергілікті ауызша дәстүр бойынша, жолдың жанындағы қираған үй Иен Ломның үйі болған. Оның туған және қайтыс болған күндері белгісіз, бірақ ол 1645 жылғы Инверлохи шайқасына ересек адам ретінде қатысқан және осы шайқас туралы ән жазғанын, сондай-ақ 1707 жылғы Одақ шартына қатысқанын білеміз. Бұл оның 1620 жылдардың басында (немесе одан ертерек) туғанын және 18 ғасырдың басында қайтыс болғанын көрсетеді. Оның өмірі туралы біздің білетін аз-маз мәліметтердің көбі замандастарының пікірлерінен және оның поэзиясынан белгілі. Ол жас кезінде Испаниядағы Вальядолидтегі Корольдік шотланд колледжіне оқыған және кейбір қателіктері немесе салқындығы үшін шығарылған деген дәстүр бар. Кейбіреулер "Лом" сөзінің шаш кесумен байланысты болуы мүмкін деп санайды. Ол біршама денсаулығына мүгедек болған, бір замандасы оны "арпалы жүріп" (яғни, ақсап) деп сипаттаған. Алайда, бұл Иен Ломның Лохаберден Силь Чуменге (қазір Форт-Август деп аталады) Монтрозға Аргилдің Инверлохиға келгені туралы ескерту үшін, содан кейін Кавалерия армиясын Глен-Тюретке және қарлы төбелер арқылы Глен-Ройға бастап, 2 ақпанда Инверлохиде Аргилге күтпеген шабуыл жасаған дәстүрге қайшы келеді. Монтроздың өз ұлы осы қиын шерудің салдарынан бір айдан кейін қайтыс болды. Иен Лом Лох Тейсайд (Sròn a’ Chlachain) көліндегі шайқаста өз ағасын қасақана өлтірген деген сенім бар, сол шайқаста олардың әкесі де қаза тапты. Содан кейін ол қылыш көтеруден бас тартты. Ол Инверлохидегі Аласдер Мак Колла ұсынған қылышты "Сіздер соғысып, мен айтып беремін" (Cathaichibh sibhse 's innse mise) деп әдепті түрде бас тартты. Оның ұзақ баяндамалық соғыс поэмасы Là Inbhir Lochaidh ("Инверлохи күні") шотландтық гэль әдебиетінің ұлы қазыналарының бірі саналады және шайқасқа қатысты маңызды тарихи дереккөз болып табылады. Оның сал болуы Инверлохи шайқасында ағашқа көтерілуіне кедергі болмады. Кейіннен оның басшысының батылдығын сынағаны үшін ол ағашта басшысының және тайпа мүшелерінің іс-әрекеттерін жақсырақ көру үшін көтерілгенін айтты. Егер ол өлтірілу қаупіне ұшыраса, олардың жеңісі туралы өлең жазатын кім болар еді? Оның ерте жасынан-ақ белгілі болған тез және өткір әзіл-қалжыңдары туралы көптеген әңгімелер айтылады. Ол күшті құмарлықтарға толы адам болды, олардың ешқайсысы Кэмпбелл кланына деген жеккөрушілігінен асып түспеді, бұл Là Inbhir Lochaidh ("Инверлохи күні") кітабынан көрінеді. Уиг ақын Роберт Бернс Шотландияның алғашқы лауреат ақыны болды деп жиі айтылады. Шын мәнінде, король Карл II Иен Ломды алғашқы лауреат деп атады, ал шотландтық гэль тіліндегі ұлттық ақын Аласдер мак Махистер Аласдер ("Александр, Рев. Александр") кейінірек 1745 жылғы Якобит көтерілісі кезінде принц-регент Чарльз Эдвард Стюарттың поэзия сыйлығының лауреаты болып тағайындалды. 1688 жылы Стюарттар әулеті құлатылғаннан кейін, Якобит көтерілісі Стюарттарды тұрақты қалпына келтіре алмады, Уигтердің бір партиялық мемлекетінің жақтастары, мысалы лорд Маколей, екі ақынды да ұзақ уақыт бойы Британ аралдарының күмәнсіз ресми тарихы деп саналғаннан жазып тастады. Екі ақынның да беделін олардың сол кезде де орталық үкімет шабуылға алған тіл - гэль тілінде жазғаны одан әрі төмендетті. Иен Лом 1663 жылы Кеппохты өлтіргендерді сотқа тарту үшін дерлік жалғыз өзі жауапты болды. Домналл Глас II (Сұр Дональд II) қайтыс болғанда, оның мұрагері Аласдер билік жүргізуге тым жас еді. Кланға мұрагердің ағасы Аласдейр Буид (Сары шашы бар Александр) жас бас және оның ағасы Рагналл Римдегі білімнен қайтып келгенге дейін регент ретінде басшылық етті. Олардың құрметіне банкет өткізілді, онда екі жігіт те 7 адамнан тұратын өлім отрядымен (Александр Макдональд, Инверлэрдің Кеппоч Таксмені және оның алты ұлы) сарай төңкерісі кезінде өлтірілді. Кейін олар басқа Таксмендердің қолдауымен Кеппочтың басшылығын өздеріне иеленді. Иверлэрлік Александр Макдональд өз қарындасына тұрмысқа шыққан болса да, Иен Лом Глангерри кланынан әділеттік сұрады, бірақ ол назарсыз қалды және ештеңеге қол жеткізе алмады. Сондықтан ол эмиграцияға қашуға мәжбүр болды және Слейт кланының Макдональдтарынан қырғынды қорғауға рұхсат сұрады. 1665 жылы Иен Ломға от пен қылыш хаттары берілді. Кінәлілер Инверлэр маңындағы үйдің ішінде таңқалды, онда Иен Лом ауызша дәстүр бойынша жеке өзі жеті кісіні қылышпен кесіп тастады, олардың өзі Кеппох мұрагерлерін өлтіру үшін қолданған қылыштарымен. Иен Лом содан кейін Глангерри басшысына барлық жеті бас көрсетті, бұрынғы бас тартуына қатысты жаза ретінде. Ол Лох Ойх жағасында тоқтады және бас суды Тобар нан Кеанн (Бас қайнарлысы) деген жерде жуды, онда кейіннен ескерткіш орнатылды. Ол оқиғаны Murt na Ceapaich ("Кеппох қырғыны") поэмасында суреттеді. Бард 1689 жылы Килликранки шайқасында болды деп есептеледі, онда ол орта жастағы болды. Оған қатысты екі поэма бар, бірақ олардың бірі оның ұлы жазған болуы мүмкін деген болжам бар. Килликранкидің гэль тіліндегі аты Cath Raon Ruairidh Висконт Дюндидің кеудешесінің астында емес, сол көзінен атылғанын көрсетеді. Иен Лом Вильгельм Оранскийді "қарызға алынған король" деп еске алды және Мария патшайымды әкесіне адал болмағаны үшін айыптады. Гленко шайқасы да гэль тіліндегі өлеңдерде Murt Ghlinne Comhann арқылы айқын айыпталды. Иен Ломның оның Макдональд туыстарының өз үйлерінде қонақтармен жасаған өлтіруі сияқты мінез-құлық кодексін бұзуға қатысты жазасы Кэмпбелл кланының толығымен айырылуы болуы керек еді, MacGregor кланы сияқты, ал олардың жерлері Дональд кланына берілуі керек еді. Òran an Aghaidh an Aonaidh ("Одаққа қарсы ән") кітабында ол 1707 жылғы Одақ актісіне дауыс берген шотланд аристократиясының мүшелерін айыптады. Бұл оның соңғы туындысы саналады және оның өлімі одан кейін болды деп есептеледі.

Отбасы

Иен Ломның қарындасы Кеппох кісі өлтіру ісінің бас ұйымдастырушысы, Инверлэрлік Александр Макдональдқа үйленгенімен, бард оның жесір қалғаннан кейін де қарындасымен жақсы қарым-қатынаста болған секілді. У. Т. Килгур оның екінші рет үйленбегенін айтса, басқалары оның ұлы болғанын, және ол өзі де жақсы ақын болған, оны Глен-Спеандағы Жоғары көпірдегі шайқаста Бохунтиннің Домналл Донн (Қоңыр шашы бар Дональд) өлтіргенін айтады. Домналл Донн – Кеппох кісі өлтірушілерімен туысқандық байланысы бар ақын. Дәл осы себепті, айтуынша, атақты мал ұрлығымен аты шыққан Домналл Донн Инвернесте өлім жазасын күтіп отырғанда, Іан Лом, зор ықпалға ие адам болғандықтан, оған көмектесуге тырыспады.

Жерлеу

Жергілікті ауыз әдебиеті бойынша, Иан Лом Ройбридждің шығысында, Аттл а' Чаоринндегі үйіне жақын, Чиль Чорилл шіркеуінің қорымдығында жатыр деген әңгіме бар. Оның қабірінің нақты орны белгісіз, бірақ Чарльз Фрейзер Маккинтош 19 ғасырдың соңында оған әдемі ескерткіш тас орнатқан.

Шығармашылықта

Иен Лом Нил Мунроның "Лорнның кішкентай соғыстары" романындағы "Джон Сплендид" (1898) шығармасында кейіпкер ретінде бейнеленеді.