Кіріспе

Сфакиандар (немесе Sphakians немесе Sfakiots; Σφακιανοί) – Батыс Критте орналасқан Сфакия аймағының тұрғындары. Сфакиандар өздерін шамамен б.з.д. 1100 жылы Критке келген Дорийлердің тікелей ұрпақтары деп есептейді. Сфакия тұрғындары көптеген шетелдік басқыншыларға қарсы тұрған, соның нәтижесінде ғасырлар бойы батыл жауынгерлер ретінде даңққа ие болды.

Сфакиялықтар мен сарацендер

824 жылы сарацин арабтары Критке шапқанда, аралдың көптеген аймақтары, Сфакия да оның ішінде, тиімді араб үкіметінен құтылды. Мұның бір себебі географиялық ерекшеліктері болды: таулардағы бекіністеріне сенімді болған сфакилер биік жерлерден мықты қорғаныс жүргізе алатын, ал жаулап келгендерді жазық жерлерден шабуылдағанда ауыр шығынға ұшырата алатын. Арабтарға бағынудан бас тартып, сфакилер Герусия (“Ақсақалдар кеңесі”) деп аталатын өзін-өзі басқару нысанын құрды; бұл спарталық Герусияның алдынан келген нұсқасы еді, бірақ олардың байланысы бар екені анық емес. Кеңес мүшелері Геронттар (“Ақсақалдар”) немесе Димогеронттар (“Халық ақсақалдары”) деп белгілі болды және олардың барлық қауым мүшелерінің жалпы келісімімен таңдалды (мысалы, қала басшысы). Критті азат етуге жіберілген грек-византиялық әскерлерінің генералы Никифор Фока, Чандакты қоршағанда, оңтүстіктен араб шабуылдарына қарсы тұру үшін көптеген сфаки сарбаздарын тағайындады. Чандакс Фоканың жорығының кілті болды, себебі ол ең мықты араб бекінісі және араб үкіметі кезінде Криттің астанасы еді. Сфакилер генерал Фоканың әскерлерін сәтті қорғап қана қоймай, сонымен қатар 961 жылдың 7 наурызында түскен Чандакс қоршауында оған көмектесті, бұл Критідегі араб үкіметінің аяқталуын білдірді. Генерал Фока сфакилердің үлесіне алғыс айтып, Геронттарға қару-жарақ пен сәнді киімдер сияқты көптеген сыйлықтар берді. Сонымен қатар, генерал сфакилерге өздерінің өзін-өзі басқару нысанын сақтап қалуға және барлық салықтардан босатылуға құқық берді. Бұдан әрі, генерал Фока Византия империясының императоры болғанда, осы жеңілдіктерді қайтадан бекітті.

Византиялық Криттегі бейбітшілік

Криттегі екінші Византия кезеңінің (961–1204) бастапқы кезенінде аралдың өзі қираған халде болды. Көптеген тұрғындары құл сатуға сатылды, экономика тоқырап, үкіметтік әкімшілік құрылым аралда жоқ еді. Византиялықтар болашақ шабуылдардан қорғану үшін аралдағы бекіністерді қайта жаңартуға кірісті. Сонымен қатар, олар аралды өз билеушілерін тағайындайтын бірнеше провинцияға бөліп, жаңа әкімшілік жүйе құрды. Критте мәдени және экономикалық жаңарудың жаңа дәуірі басталды. Әйгілі Никон Метаноит ("Тәубеші") және Әйгілі Иоанн Ксенос ("Шет елдік Иоанн") сияқты миссионерлердің арқасында Криттегі христиандық дін қайта жанданды. Жергілікті халықтың саны артты және император I Алексий Комнен қосымша көмек көрсетті. 1080 жылы император грек-византиялық отбасыларды Критке көшіруге және қоныстандыруға бұйрық берді. I Алексий Комненнің немересі, император II Алексий Комнен, аралды он екі провинцияға бөлетін императорлық жарлық шығарды және оларды басқару үшін Византия империясынан он екі ханзада тағайындады. Әр ханзада архондопулон ("кіші ие"; ағылш. баронмен салыстыруға болады) деп аталды және ол өзінің кеңейтілген отбасымен бірге оған бөлінген аймаққа қоныстанды. Осы оқиғадан Криттегі бірнеше көрнекті аристократиялық отбасы пайда болды, олардың кейбіреулері бүгінгі күнге дейін сақталған. Криттегі архондопулалардың арасында Каллергис, Скордилис, Мелиссини, Варухи, Мусури, Власти, Хортаци және басқа да отбасылар болды. Сфакия аймағы императордың туысы Маринос Скордилиске берілді, ол Критке тоғыз бауырымен бірге келді, олар да өз ұлдары мен отбасыларын алып келді. Скордилис территориясының шекарасы шығыста Аскифудан бастап Кустогеракоға дейін, ал оңтүстік жағалау бойымен Агия Румелиге, Омпросгиалосқа (қазіргі Хора Сфакион) және Франгокастеллоға дейін созылды (Скордилис территориясындағы ең ірі қала Анополи болды және көптеген Сфакиялық отбасылар бүгін түпнұсқа Скордилистердің тікелей ұрпақтары екенін мәлімдейді). Арабтардан Критін азат еткен императордың тікелей ұрпағы Иоанн Фокас он екі архондопуланың ең үлкен мүшесі саналды. Оның иелігі ең ірілерінің бірі болды, ол бүгінгі Ретимно провинциясының көп бөлігін, оңтүстік жағалауға дейін және батысқа қарай Аскифу аңғарына дейін қамтыды, онда Скордилис территориясының шекарасы орналасқан (бірнеше жылдан кейін венециялықтар кезінде отбасының аты Каллергиске өзгертілді және бүгін Фокас Каллергис әулетінің тікелей ұрпақтары екенін мәлімдейтін отбасылар Криттегі ең ірі отбасылық топтардың бірі, соның ішінде Сфакиядан шыққандары да бар).

Көтерілістер (1212 1283)

Критте Венеция билігі кезінде (1204–1669), аралдың грек халқы кем дегенде жиырма жеті рет көтеріліс ұйымдастырды (басқа кішігірім жергілікті көтерілістерді есептемегенде), әсіресе Венеция билігінің алғашқы онжылдықтарында Византиямен қайта бірігуді жақтады. Осы төңкерістердің кейбіреулері жылдар бойы созылып, ақырында венециялықтар тарапынан зор қатыгездікпен басылды. Көптеген төңкерістер "Лефка Ори" (немесе "Ақ таулар") аймағынан бастау алды, ол Сфакияның бекінісі болды. Көтерілісшілердің көпшілігін Архондопулойлар әулетінің мүшелері, әсіресе Скордилис және Фокас/Каллергис әулеттерінің өкілдері басқарды. 1207 мен 1365 жылдар аралығында он төрттен астам көтеріліс болды. 1212 жылы венециялықтардың қоныстануына қарсы болған алғашқы көтерілісті Агиостефаниттер немесе Аргиропули бастады, бірақ Венеция оны тез басып тастады. 1217 жылы тағы бір көтеріліс болды, оның себебі абыройлы Скордилис пен венециялық кастелян арасындағы ұрланған жылқыларға байланысты жеке дау болды. Көтеріліс жылдам тарады, бірақ жаңа герцог пен көтерілісшілер арасында келісімге қол қойылды. 1230 жылы Ретимно аймағында Скордилис, Мелисени және Драконтопули әулеттерінің жиналуы нәтижесінде тағы бір ірі көтеріліс болды. Көтеріліс алты жылға созылды, содан кейін Венеция көтерілісті тоқтату үшін көптеген жерлер мен гарнизондарды берді. Осыдан бастап Венеция Криттің бақылауын толыққанды қолға алды. Келесі онжылдықтарда, 1212 жылдан бастап, венециялықтар Критті жақсырақ бақылау үшін Венециядан көптеген ақсүйек отбасыларын қоныстандыра бастады. Чандакс Кандия (қазіргі Ираклион) деп аталды және Кандия герцогының резиденциясына айналды. Герцог Венеция тарапынан екі жылдық мерзімге тағайындалды және арал "Regno di Candia" немесе "Крит Корольдігі" деп белгілі болды. 1252 жылы Ханья ежелгі Кидония қаласының орнында венециялықтар тарапынан салынды және Крит алты провинцияға (секстерия) бөлінді. Ақырында, алты провинция төрт округке бірікті, бірақ Сфакия әрқашан Венецияның тікелей бақылауынан тыс қалды, олар Омпросгиалос (қазіргі Хора Сфакион) қаласындағы қамалға шағын гарнизонды ғана орналастырды. Венециялықтар сирек қамал қабырғасының сыртында көрінетін. 1273 жылы Хортаци ағайындылары Георгиос пен Феодор Криттің барлық архонттары қолдаған үлкен көтеріліске жетекшілік етті, бірақ бір ерекшелік болды. Көтеріліс алты жылға созылды және венециялықтар үшін ауыр шығындарға әкелді. Алайда, крит ақсүйегі Алексиос Каллергис венециялықтардың уәделеріне алданып, оларды қолдады. Венецияның Хортаци ағайындыларына қарсы шабуылы шешуші болды және 1279 жылы көтеріліс толыққанды басылды. Венециялықтар Алексиос Каллергиске берген уәделерін орындамады және, өкінішке орай, крит көтерілісшілеріне қатыгездікпен қарады. Нәтижесінде Каллергис 1283 жылы венециялықтарға қарсы ең ірі және ең қиратушы көтерілістердің бірін бастады. Он алты жылдық соғыстан кейін, венециялықтар мен Каллергис көтеріліске аяқ қою туралы екі жақтан да көптеген жеңілдіктермен құпия келіссөздер жүргізді. Венециялықтардың аралас некелерге рұқсат беруі (ондай "артықшылық" сфакийлер мен криттіктерді венециялықтарға жақсы қарай алмады) және грек епископтығын құру шартымен, Каллергис Венецияға адал болуға ант берді.

Хрисомаллуза төңкерісі (1319)

Венеция билігіне қарсы өткен ірі сфакиялық төңкерістердің бірі 1319 жылғы Хрисомаллуза төңкерісі болды. Сфакиядағы Омпросгиалостағы венециялық гарнизон он бес сарбаз бен бір офицерден тұрды. Бұл әскерлер сфакиялықтарды бақылап отырды, бірақ олар сирек сыртқа шығып, сфакиялықтардың істеріне араласпады. Гарнизонға жауапты венециялық офицер Капулето бір күні ауылдағы құдық жанындағы жас қызға көңіл бөлді. Ол қызға жақындап, оны сүйді. Қыз Капулетоны бетінен ұрды, бірақ ол пышақ шығарып, қыздың алтын түсті шашынан кесіп алды. Қыздың есімі Хриси Скордилис еді, ол Скордилис Архондапула әулетінен шыққан. Оның шашы сары болғандықтан оны "Хризомалуза" (немесе "Алтын шаш") деп те атады. Хрисиге жасалған осы әрекетті естіген туыстары, кінәлі венециялық офицерді және көптеген күзетшілерді дереу өлтірді. Біраз уақыттан кейін Ханьядан венециялық әскерлер келді, ал жергілікті тұрғындар бүкіл аймақта венециялықтармен батыл күресті. Архонда Каллергис араласып, венециялықтармен бейбіт келісімге келгенге дейін төңкеріс бір жылдан астам уақытқа созылды. Бейбіт келісім шартында венециялық әскерлердің аймақтан шығарылуы және жаулық әрекеттерді тоқтату туралы келісімге қол қойылды.

Көтерілістер (13321371)

1332 жылы Маргаритада және 1341 жылы Апокоронаста венециялықтарға қарсы көтерілістер болды. Амари, Сфакия, Месара және аралдың басқа да жерлерінде криттіктер көптеген жаңа жеңістерге қол жеткізді. Венецияның колониясына қатысты қатал салық саясатының салдарынан 1363 жылы криттіктер де, венециялық қоныс аударушылар да көтеріліс жасады. Бұл көтеріліс, Әулие Титус көтерілісі деп белгілі болды, ресми венециялық билікті құлатып, Крит Республикасын жариялады, ол Әулие Титус қорғауында болды – осы аралды он үш ғасыр бұрын христиан дініне енгізген Криттің қасиетті қамқоршысы. 1365 жылы тағы бір көтеріліс болды, оны Венеция басып тастады, соның салдарынан Криттегі өмір қатты қиын болды. Венециялықтар Сфакияның шығысындағы құнарлы жазықтарға қамал салуға шешім қабылдады, онда венециялық ақсүйектер мен олардың мүлкін қорғау үшін күшті әскери күш орналастыруды жоспарлады. Бұл шешім Венециялықтардың Криттің оңтүстік жағалауында пираттардың (олардың кейбіреулері сфакийлер) үздіксіз шабуылдарына байланысты болды. Қамал сонымен қатар венециялықтарды жазықтың солтүстігінде және батысындағы тауларда тұратын, венециялық ақсүйектерді мазалаған сфакийлерден де қорғауға арналған еді. 1371 жылы солдаттар мен құрылысшылары бар венеция флоты құнарлы жазыққа келіп, қамал құрылысын бастады. Алайда, жергілікті сфакийлер өз аумағында қамал салуға қарсы болды. Жақын маңдағы Патсианос елді мекенінен шыққан алты Патсос бауырларының басшылығымен сфакийлер күндіз салынғанды түнде бұзып тастады. Соңында венециялықтар қамал салынып біткенге дейін бүкіл аймақты қоршап тұрған қосымша әскерлерді шақыруға мәжбүр болды. Венециялықтарға қарсы науқандарын жаңартуға дайын болған Патсос бауырлары, өкінішке орай, сатқындыққа ұшырап, тұтқындалып, ақырында қамал орнында дарға асылды. 1374 жылы қамал аяқталды, бірақ сфакийлердің бекінісіне венециялық әскерлер ешқандай қауіп төндірмеді, олар сфакийлерді бақылауға тырысудың орнына, қамалдан пираттарды іздеуді жөн көрді. Қазір бұл қамал Франгокастелло деп аталады.

Тояқтар соғысы (1470)

Тағы бір ірі сфакийлік төңкеріс 1470 жылы болған "Орнитополемос" (немесе "Тауық соғысы") деп аталды. Бұл төңкеріс Венециялықтардың криттіктерге қосымша салық кірісі алу үшін жасаған қысымынан туындады. Жаңа салық енгізіліп, криттік отбасыларының барлығы өздерінің аймағына жауапты венециялыққа ай сайын бір жақсы бағылған тауық беруге міндетті болды. Уақыт өте келе криттік отбасылар көбейе бастады, талап етілген тауықтардың саны артты және аймаққа жауапты венециялыққа қанша тауық беру керек деген пікірталас туды. Кейбір ауылдар тауықтардың орнына жұмыртқа беруді бастады, себебі венециялықтар жұмыртқаларды өздері жарып шығарады деп ойлады. Венециялықтар ауыл тұрғындарына салықты толық төлемегендері үшін, сондай-ақ салық төлеуден бас тартқан сфакийлерге қарсы заңдық шаралар қолданды. Ақырында венециялықтар 10 000-нан астам айыптама жазды. Сфакийлер өз кезегінде венециялық биліктің жемқорлықпен айыпталып, осы туралы баяндама жасады және оны Венецияға жіберу үшін Ханьяға жолдады. Ханья билігі баяндаманы жеткізген сфакийді түрмеге қамады, соның салдарынан сфакийлер төңкеріс жариялап, қалған криттіктерді салық төлеуден бас тартуға шақырды. Төңкеріс үш жылға созылды және соғыс аяқталғаннан кейін венециялықтар бүкіл аралдан салықты алып тастауға және барлық ашық сот ісін тоқтатуға келісті.

Кантанолеон төңкерісі (1527 немесе 1570)

1872 жылы лефкадиот жазушысы және тарихшы Замбелиос «Криттік үйлену тойы» атты кітабын жариялағаннан кейін тағы бір сфакийлік төңкеріс крит мифологиясының бір бөлігіне айналды. Тарихи оқиғалардың толыққанды жайлары әлі дәлелденбеген, бірақ оқиғаның көп бөлігін растайтын венециялық құжаттар бар. Дегенмен, некеге ұсыныс кім және неліктен жасағанын құжаттар толыққанды түсіндірмейді. Бұл маңызды көтеріліс Кантанолеон төңкерісі және Крит тойы деп аталды. Төңкерістің басты кейіпкерлері – Георгий Кантанолеон (Согияның солтүстігіндегі шағын Кустогерако ауылынан шыққан), оның ұлы Петрос, Франческо Молино (Ханядан шыққан венециялық дворян) және София (Молиноның қызы) болды. Кантанолеон қазіргі Сфакия ауданының сыртындағы Кустогерако ауылынан болса да, ауылдың өзі Архондопуло Скордилиске тиесілі Сфакия территориясының шекарасында орналасқан еді. Кантанолеон да Скордилис әулетінен тегін шығарған (кейбір деректерде оның нақты тегі Скордилис болған және «Кантанолеон» тегін венециялықтар берген делінеді). 1527 жылға дейін (немесе басқа дереккөздерге сәйкес 1570 жылға дейін) Батыс Критінен көптеген адамдар Акротиридегі Әйіргі Святой Иоанн монастырында жиналып, салықтар мен қатыгездікке наразылық білдіріп, венециялық билеушілерге қарсы көтеріліс жасады және Георгий Кантанолеонды басшы етіп сайлады. Ретимно маңындағы Импрос шатқалында және Ласитидегі Самария шатқалындағы шайқастардан кейін венециялықтар Ханяға шегінді, бұл жаңа крит үкіметіне Батыс Критін еркін басқаруға мүмкіндік берді. Кантанолеон штабын Лефка Ори тауының етегіндегі Месклада, Ханядан оңтүстікке қарай 15 шақырым жерде орнатып, үкіметін құрды, соның ішінде салық салудың қолайлы деңгейін белгіледі. Одан кейінгі оқиғалар туралы әртүрлі пікірлер бар. Замбелиос «Криттік үйлену тойы» кітабында Петрос (Кантанолеонның ұлы) Софияға (Молиноның қызы) ғашық болғанын және Молино Кандия герцогымен бірге барлық төңкерілгендерді тұтқындап, өлтіру үшін сөз байластырғанын жазады. Молиноның жоспары – қызы мен Петрос арасындағы неке, онда шақырылғандар тұтқындалып, көтерілісшілер өлтіріледі. Алайда, венециялық тарихшы Кантанолеон Батыс Критінің асыл венециялық отбасыларымен және криттіктер арасында келісім орнатуға тырысқандығын, ұлының Молиноның қызына үйленуін ұйымдастырды, осылайша Батыс Критін басқару үшін жаңа әулет құруға тырысқандығын мәлімдеді. Екі тарихшы да тойда болған оқиғалар туралы келіседі. Тойға көптеген крит қонақтары шақырылған, дәстүрлі мерекелерде көп мөлшерде шарап ішілді (Замбелиосқа сәйкес, опиум қосылған). Соңында барлық қонақтар Ханя, Ретимно және Кандиядан жасырын келген венециялық әскерлерімен қоршалды. Әскерлер Кантанолеонды және оның ұлы Петросты тұтқындап, отыздан астам крит ақсүйектерімен бірге сол жерде дарға асты. Қалған жүздеген тұтқындар төрт топқа бөлініп, біреуі Ханя қақпасында, біреуі Кустогеракода, біреуі Ханядан Ретимноға баратын жолда және біреуі Месклада (көтерілісшілер үкіметінің штабы) дарға асылды. Бірақ қасірет осымен тоқтаған жоқ, Кустогерако, Мескла және басқа да бірнеше ауылдар қиратылды. Жәбір-зомбылық біраз уақытқа созылды, көптеген крит көшбасшылары мен олардың отбасылары тауларға қашып, ақырында рақымшылық жарияланғанша біраз уақыт сонда қалды.

Сфакиялықтар мен Константинопольдің құлдырауы

1453 жылдың қаңтарында султан Мехмед II Византия империясының астанасы Константинополь қаласын қоршауға алды. Ол қаланың қорғанысын бұзып, оны жаулап алуға немесе тұрғындарын аштыққа ұшыратып бағындыруға шешім қабылдады. Сұлтанның көптеген әскері мен зор флоты болды, ал қоршаудағы Византиялықтар (және олардың христиан одақтастары) жігерсіздікке ұшырап, аралары бөлініп кетті. Византия императорының көмек сұрауына жауап ретінде, Сфакиялық басшы Мануос Калликрат 300 Сфакиялық жауынгер және аралдың басқа аймақтарынан тағы 760 крит шайқасшысын жинады. Сосын басшы бес кемемен (оның үшеуі Сфакия кемелері) жүзіп, қоршаудағы императорға көмекке аттанды. Сфакиялық/крит күштері Османдық блокаданы бұзып, қаланы қорғауда батыл шайқасты. Көптеген крит тұрғындары Византиялықтармен бірге, сондай-ақ аздаған генуэздік және венециялық әріптестерімен бірге қаза тапты. Қала түскен кезде, тірі қалған 170 крит тұрғыны Осман әскерімен қаланың мұнараларының бірінде қоршауға алынып, бас беруден бас тартты. Сұлтан олардың батылдығы мен жауынгерлік шеберлігіне таңсырып, оларға желтағын, қаруларын және жаралыларын алып, Критке қайтуға рұқсат берді. Сол заманғы ақын Византия императорының Осман әскерімен қоршалғанда: «Христиандар, гректер, менің басымды кесіңдер, алыңдар, жақсы криттер, оны Критке жеткізіңдер, крит халқы оны көріп, қайғыға батсын!» деген сөздерін айтқан. Анонимді ақынның бірнеше сөзі Константинопольдің құлауы крит тұрғындарына қатты әсер еткенін көрсетеді. Олар Византиядан келген босқындардың жаңа мекеніне айналып, құлдыраған Византия империясынан қалған бай мұраны сақтауға жауапкер болды.

Ресей империясының көмегімен Осман империясына қарсы

Османдықтардың Криті басып алуы кезінде (1669–1898), әсіресе 18 ғасырдан бастап гректер христиандық Ресейді құтқарушы деп қарады. Ұлы Петр, оңтүстікке қарай, Қара теңізге дейін кеңейту жоспарының бір бөлігі ретінде, Балқанда тұратын христиандардың қорғаушысы ретінде таныстырды. Оның жалпы саясатын, кейбір өзгерістермен, Ұлы Екатерина (1762–1796) Осман түріктеріне қарсы соғыстарында жалғастырды. Ол Византия империясын қайта жаңғырту және немересін император етіп тағайындау арманында болды. Бірінші орыс-түрік соғысы алдында гректерді түріктерге қарсы күреске итермелеу үшін Мореяға және аралдарға орыс агенттерін жіберді. Орыс агенттерінің бірі Даскалояннис есімді адамға жетіп, Анополиден келген сфакианға көтеріліс бастауды тапсырды. Бұл дұрыс кеңес болмады, себебі сфакиандар, тіпті жалпы криттіктер де, мұндай көтеріліске дайын емес еді, олардың дерлік қару-жарағы болған жоқ. Бірақ 1770 жылы граф Алексей Григорович Орлов басқаратын орыс флоты Эгей теңізінде пайда болғанда, Орлов көтерілісін бастап, Даскалояннис және оның криттік ізбасарлары көтерілді. Алайда, орыс-түрік қақтығысы аяқталғаннан кейін криттіктер Ханья, Ретимно және Ираклион қалаларынан келген түрік әскерлеріне қарсы жалғыз қалды. Крит пашасы Даскалояннистің бауыры мен қыздарын тұтқынға алып, оған мейірімділік көрсетуге уәде беріп, Даскалояннистің бағынуын талап етті. Даскалояннис бауыры мен қыздарының босатылуын көру үшін өзіне қол жұмсауға шешім қабылдады. Көтерілістің көптеген басшылары өлтірілді, ал паша Даскалояннисті стратегиялық ақпарат алу үшін алдымен азаптауға бұйрық берді. Әрине, Даскалояннис халқын түріктерге сатудан бас тартты. Паша Сфакианды жүздеген адамдардың алдында тірідей терісін сызып тастағаннан кейін де Даскалояннис халқына сатқындық жасаған жоқ. 1770 жылғы сәтсіз көтеріліс де, Даскалояннистің өлімі де бекер кетпеді, себебі екі оқиға да барлық криттіктердің ұлттық сезімдерін оятты. Криттіктер мен аңызға толы сфакиандардың көтерілістері 1898 жылы тәуелсіз Крит мемлекетінің құрылуына үлкен үлес қосты, бұл 1912 жылы Криттің Грекиямен бірігуіне жол ашты.

Сфакия диалектісі

Сфакия диалектісі басқа крит диалектілеріне ұқсас, бірақ сонымен қатар едәуір өзгеше. Көптеген басқа крит диалектілері сияқты, , , және алдыңғы дауыстылар алдындағы , , және дауыстары , , және болады. Дегенмен, Сфакия диалектісіндегі ерекшелік – ол ⟨λ⟩ әрпін қалай өңдейді. ⟨λ⟩ әрпі, , немесе дауыстарының алдында жанама дауыс болады. Алайда, , , немесе дауыстарының алдында ол жуан дауысқа айналады, бұл ағылшын тіліндегі "r" дыбысына ұқсас. Мысалы, "θάλασσα" (thalassa, "теңіз" деген мағынада) Сфакиялықтар тарапынан деп айтылады, бірақ "πουλί" (pouli, "құс" деген мағынада) деп айтылады, бұл стандартты грек тіліне жақын. Бұл ерекшелік Криттен тыс жерде, Эгей теңізіндегі кейбір ауылдарды қоспағанда, кездеспейді, оның ішінде Киладиядағы Наксос аралындағы Апирантос ауылы да бар. Шындығында, Сфакиялықтар жүздеген жылдар бұрын, әдетте Осман империясы Константинопольді басып алғаннан кейін, Сфакиялықтардың бір тобы Криті қуырып, Наксостағы Апирантосқа келгенін сендіреді. Сфакия мен Апирантостың мәдениеттері көптеген айқын ұқсастықтарға ие, оның ішінде жоғарыда аталған диалекттік ерекшелік те бар.