Кіріспе

Даму антропологиясы – даму зерттеуінің көп салалы саласына антропологиялық көзқарастарды қолдануды білдіреді. Оның басты нысаны – халықаралық даму және халықаралық көмек. Антропологияның осы саласында "даму" термині әлемнің белгілі бір аймағында, әсіресе кедейленіп, бұрын отарланған өңірлерде экономикалық, техникалық, саяси және/немесе әлеуметтік жағдайды өзгертуге тырысатын түрлі субъектілердің (мысалы, мекемелер, бизнес, мемлекеттер немесе тәуелсіз еріктілер) жасаған әлеуметтік іс-қимылдарын көрсетеді. Даму антропологтары ең осал топтардың экономикалық жағдайын жақсартуға және кедейлікті жоюға бағытталған батыстық жобаларды құратын және басқаратын жобалар мен институттарды сынап, сонымен бірге оларға үлес қосуға ұмтылады. Кейбір теоретиктер дамуды зерттеу нысаны ретіндегі "даму антропологиясы" мен қолданбалы практика ретіндегі "даму антропологиясын" ажыратады, бірақ бұл ерекшелік қазірде ескірген деп есептеледі. Өңірдегі зерттеулер арқылы антрополог белгілі бір жерде болған және болып жатқан дамудың әртүрлі іс-қимылдарын сипаттап, талдап, түсіндіре алады. Жергілікті тұрғындарға, қоршаған ортаға, қоғамға және экономикаға тиетін әсерлерді зерттеу қажет.

Тарих

1971 жылы Глин Кокрейн академиялық емес мансапты қызықтыратын мамандар үшін жаңа сала ретінде даму антропологиясын ұсынды. Дамуға көмектесудің күрделілігі артып келе жатқанын ескере отырып, Кокрейн түлектердің өзін салааралық ортада жұмыс істеуге дайындау қажеттігін айтты. 1973 жылы Кокрейн Дүниежүзілік банкке антропологияны қолдану жөнінде ұсынымдар беруге шақырылды, ал оның есебі (әлеуметтік мәселелерді жүйелі түрде қарастыру қажеттігін баса көрсетті) Дүниежүзілік банк тобында осы ғылымның болашақта қолданылуының негізін қалады. Қазіргі таңда Дүниежүзілік банк тобында 90-ға жуық антрополог түрлі лауазымдарда жұмыс істейді. 1974 жылы АҚШ Халықаралық даму агенттігінің (USAID) өкілі Боб Берг пен Кокрейн бірлесіп жұмыс істеді, нәтижесінде USAID жобаларды дайындау шарты ретінде «әлеуметтік тұрақтылықты талдауды» енгізді. Бұл жаңалық 70-тен астам антропологты жұмысқа тартуға мүмкіндік берді. Әлеуметтік тұрақтылықты талдау 40 жылдан бері USAID-тің практикасында қолданылып келеді. USAID 1970-ші жылдары ішкі даму зерттеулері курсын ұйымдастырды, оны бірнеше жүз далалық қызметкер аяқтады. Курста антропологиядан басқа даму экономикасы, аймақтық және ұлттық жоспарлау, институт құру мәселелері де қарастырылды. 1970-ші жылдардың соңында Тайер Скаддер, Майкл Хоровиц және Дэвид Брокенша Нью-Йорк штатының Бингемтон қаласындағы мемлекеттік университетінде Даму антропологиясы институтын құрды. Бұл институт осы ғылым саласының үнемі дамуына зор ықпал етіп келеді. 1980-ші және 1990-шы жылдары даму антропологиясы жеке секторда кеңінен қолданыла бастады. Кәсіпорынның әлеуметтік жауапкершілігі, қайта қоныстандыру, адам құқықтары және шағын кәсіпорындар сияқты мәселелер енді жүйелі әлеуметтік бағалау арқылы инвестициялық бағалаудың ажырамас бөлігі ретінде қарастырылады.

Дамуды сынға алу

Батыс дамуына сын 1980-жылдардың соңында маңызды мақсатқа айналды, өйткені ауыр экономикалық дағдарыстың салдарынан Латын Америкасы, Африка және бұрынғы отарлық әлемнің басқа бөліктеріндегі елдер мен секторларда ауру, кедейлік және аштық тудырды. Бұл елдер мен секторлар Батыстың ірі құрылымдық реттеу даму жобаларының назарында болды. Осы даму жобаларының көпшілігі сәтсіз аяқталғанына және 2-ші дүниежүзілік соғыстан кейінгі 40 жыл бойы АҚШ пен Еуропаның қаржыландыруына қарамастан, ғалымдар дамудың Батыс пост-индустриалды елдердің Батыс емес қоғамдарға араласуының басты жолы екенін біледі. Дамуға сын-тегеуріс еріктілер мен саясаткерлердің қаражаты мен жақсы ниеттерін ескере отырып, даму жобаларының көпшілігі неге (1) экономикалық күш пен ресурстарды қоғамның ең кедей секторларына көмектесетіндей етіп қайта бөлуге және (2) елде тұрақты экономикалық өсімді қамтамасыз етуге жалғасатынын анықтауға тырысады. Даму жобаларын зерттейтін антропологтар АҚШ-тың Халықаралық даму агенттігі (USAID) және Дүниежүзілік банк сияқты екіжақты несие берушілерден келетін Батыс даму жобаларының негізгі құрылымын сынға алды. Олар көбінесе көмек мекемелерінің ішінде емес, Батыс емес әлемдегі даму нысандарының тұрғысынан жұмыс істейтіндіктен, антропологтар мұндай жобаларға тап болғанда проблемаларды көруге ерекше мүмкіндік алады. Антропологтар 2-ші дүниежүзілік соғыстан кейін кеңінен таралған дамуға байланысты Батыс емес көмек нысандарының қалай шеттетілгені туралы, әсіресе мұндай жобалар кедейлікті жоюға бағытталған шешімдерді батыстық капиталистік модельдер түрінде шектейтіндігі туралы алаңдаушылық білдіреді, бұл шаруашылықтарды игеру мен жоюға қолдау көрсетеді немесе, одан да күдікті, Батыс пост-индустриалды елдер мен бұрынғы отарлық субъектілер арасындағы теңсіздікті қалыпқа келтіреді. Кейбіреулер дамудың антропологиялық сынының модернизацияны және жергілікті мәдениетті жоюға қарсылықты білдіретінін айтады, бірақ бұл тым қарапайым және көптеген ғылыми еңбектерге қатысты емес. Шын мәнінде, кедей аймақтарда жұмыс істейтін көптеген антропологтар зерттейтін адамдар үшін саясаткерлер сияқты экономикалық көмекке ие болуды қалайды; алайда олар даму араласуларының негізін құрайтын болжамдар мен модельдерге қатысты сақ болады. Антропологтар және басқа да даму жобаларын сынға алатындар Батыс дамуын өзінің Батыс мәдениетінің өнімі ретінде қарастырады, оны көмекке мұқтаж адамдарға жақсырақ көмектесу үшін жетілдіру керек. Сондықтан мәселе нарықтың мәдениетті ығыстыруында емес, Батыс даму мәдениетінің негізгі кемшіліктерінде. Сондықтан сын көбінесе Батыс даму институттарының мәдени бейімділігі мен соқыр нүктелеріне немесе Батыс емес қоғамдарды Батысқа қарағанда кемсіз деп жүйелі түрде бейнелейтін модернизация модельдеріне бағытталған. Батыстық өндіріс тәсілдері мен тарихи процестердің барлық жағдайларда қайталанатынын қате түрде болжайды; немесе Батыстың бұрынғы отарлық қоғамның ресурстарын жоюға бейім болған жүздеген жылдық отарлауын ескермейді. Ең маңыздысы, антропологтар тұрақты даму жобаның құрылуына, басқаруына және шешім қабылдау процестеріне жобаны мақсат еткен адамдардың көбірек қатысуын талап етеді. Антропологтардың дамуға сын-тегеуріс білдіруінің маңызды түрі Артуро Эскобардың "Дамумен кездесу" атты еңбегінде көрінді, онда Батыс дамуы негізінен Батыс емес халықтарды пайдаланды және шығыстық көзқарасты жүзеге асырды делінген (Эдвард Саидті қараңыз). Эскобар халықаралық дамуды Батыс үшін бұрынғы отарларының ресурстарын бақылау құралы ретінде де қарастырады. Эскобар 1945-1960 жылдар аралығында бұрынғы отарлар деколонизация дәуірінен өткенін көрсетті, ал даму жоспары үшінші әлемнің ескі метрополияға тәуелділігін сақтауға көмектесті. Даму жобалары 2-ші дүниежүзілік соғыстан кейін және суық соғыс кезінде өркендеді, олар (1) капиталистік нарықтарды тарату арқылы коммунизмнің таралуын тоқтату және (2) Батыс пен оның өнімдеріне әлемдік тұтынушылық сұранысты құру арқылы Батысқа көбірек өсімді қамтамасыз ету үшін жасалды. Кейбір ғалымдар әртүрлі агенттерді жергілікті халықтың өмірінің кішкентай бір бөлігін ғана қарастырғаны үшін, оның кең ауқымды салдарына талдамайынша айыптайды, ал басқалары тәуелділік теориясы немесе Эскобар сияқты даму жобалары Батыс индустриясы мен корпорацияларына артықшылық беретін негізгі себептерге байланысты сәтсіздікке ұшырайды деп санайды. Эскобардың аргументі тәуелділік теориясының бұрынғы еңбектерін қайталайды және Мишель Фуко және басқа постструктуралистер ұсынған үлкен сынға сәйкес келеді. Джеймс Фергюсонның "Антисаясат машинасы" сияқты жаңа зерттеулер Батыс даму жобаларын қолдайтын идеялар мен институттық құрылымның Батыстың бұрынғы отарлық әлемді бейнелеу тәсіліне байланысты негізгі кемшіліктері бар екенін көрсетеді. Халықаралық даму "антисаясатты" қолданады, бұл ең жақсы ниеттерге қарамастан сәтсіздікке әкеледі. Соңында, зерттеулер даму күш-жігерінің көбінесе мектеп салу сияқты құралдық көмекке назар аудару арқылы өзгерісті деполитизациялауға тырысатынын, бірақ даму сәтсіздігіне әкелген объективті жағдайларды (мысалы, мемлекеттің ауылдық балаларға қатысты қалалық элитаның есебінен немқұрайлылығы) немесе мектеп не оқымайтынын ескермейді. Осы мағынада, халықаралық дамуға сын белгілі бір симптомдарды емдеуге бағытталған, бірақ себептерін жоймайтын, ең жаман жағдайда экономикалық ресурстарды және пайданы Батысқа жүйелі түрде қайта бағыттайтын жобалардың зиянды әсеріне бағытталған.

Дамудағы қолданбалы антропология

Антропологиялық зерттеулер даму жобаларының батыстық көзқарастары мен саяси жағдайын сынап қарастырса, антропологтар даму жобаларын жасау мен іске асыруда көмек көрсететін ұйымдармен кеңесіп, бірге жұмыс істейді. Экономистер жалпы ұлттық өнім, жан басына шаққандағы табыс сияқты жиынтық көрсеткіштерге, сондай-ақ қоғамдағы табыстың таралуы мен экономикалық теңсіздікке назар бөледі. Ал антропологтар осы көрсеткіштердің артындағы сапалық мәліметтерді, мысалы, қатысқан әлеуметтік топтардың ерекшеліктерін және табыс құрамының әлеуметтік маңыздылығын тереңірек талдауға мүмкіндік береді. Сондықтан даму антропологтары көбінесе экономикалық тәсілмен назардан тыс қалған дамудың маңызды сапалық жақтарын бағалаумен айналысады.