Кіріспе

Франсиско Эрнандес де Толедо (шамамен 1515 – 28 қаңтар 1587) – Испания королі Филипп II-нің табиғаттанушысы және сарай дәрігері. Ол Гиппократ, Гален және Авиценнаның жаңартылған қағидаларымен жұмыс істеген испандық Ренессанс дәуірінің алғашқы дәрігерлерінің бірі болды. Франсиско Эрнандес шамамен 1515 жылы Толедо провинциясындағы Ла-Пуэбла-де-Монтальбан қаласында дүниеге келген. Оның ата-анасы мен басқа туыстары туралы ештеңе белгілі емес. Оның бастапқы тегі Фернандо болған, оны 1570 жылы Эрнандоға, ал кейін Эрнандеске өзгерткен, және 1587 жылы қайтыс болғанға дейін осы есімді қолданды. 1530 жылы ол Алькала университетінде медицинаны оқып, 1536 жылы бакалавр дәрежесін алды. Бітіргеннен кейін Эрнандес Толедодағы Макведа герцогының дәрігері қызметін атқарды, содан кейін Севильяда медицинамен айналысты, онда Хуана Диасқа үйленді және Хуан Эрнандес және Мария Сотомайор есімді екі баласы болды. 1556 жылдан 1560 жылға дейін Эрнандес Экстремадурадағы Гуадалупе ауруханасы мен монастырінде дәрігер болып жұмыс істеді, онда ол ботаникалық бақты басқарды және Франсиско Миромен бірге анатомиялық диссекцияларға қатысты. 1560 жылы ол Толедоға көшіп, Санта-Крус ауруханасында қысқа мерзімге дәрігерлік қызмет атқарды. Толедода жүргенде ол Мадридтегі патша сарайына жиі барып, танымал анатомист Андреас Везалиймен танысты. Осы кезеңде Эрнандес Гален мен Гиппократқа түсініктемелер жазып, Плинийдің «Табиғи тарих» еңбегін аударуға кірісті. 1567 жылы Эрнандес Филипп II патшаның жеке дәрігері болды.

Жаңа әлемге ғылыми экспедиция

1570 жылы Эрнандеске Жаңа әлемдегі алғашқы ғылыми экспедицияға, аймақтың дәрілік өсімдіктері мен жануарларын зерттеуге бұйрық берілді. Ол ұлы Хуанмен бірге 7 жыл бойы үлгілерді жинап, жіктеді. Бұл экспедицияда Эрнандес шамамен 3000 түрді жинады. Саяхат барысында ол жергілікті тұрғындармен аудармашылар арқылы сұхбаттасып, Мексикада медициналық зерттеулер жүргізді. Оның суреттерін салуға үш жергілікті суретші – Баптиз Антон, Балтазар Элиас және Педро Васкес көмектесті. 1576 жылы отарлық кезеңде ацтектердің халқы азайған кезде Эрнандес хирург Алонсо Лопес де Хинохосос және дәрігер Хуан де ла Фуэнтемен бірлесіп, Сан-Хосе де Лос Натуралес Корольдік ауруханасында қабір ашу жұмыстарын жүргізді. Эрнандес эпидемияның қорқынышты белгілерін (коколизтли, науатль тілінде «жаза» деген мағынаны білдіреді) клиникалық дәлдікпен сипаттады. Эрнандес еңбегінде Мексикадағы 3000-нан астам өсімдік сипатталған, бұл үлкен жетістік болды, себебі классикалық мәтіндерде өсімдіктердің биологиялық әртүрлілігі соншалықты көп емес еді. Оның Жаңа әлем өсімдіктерінің алғашқы таксономиясын құруға көмектесуге деген құлшынысы еуропалықтарға оларды пайдалануға мүмкіндік берді. Бұрынғы ботаникалық терминология өте шектеулі болғандықтан, ол өсімдіктерді жіктеу кезінде жергілікті атауларды (көбінесе науатль) қолданды. Ол сондай-ақ ағаштар, бұталар мен шөптердің дәстүрлі санаттарының орнына жергілікті атаулардың санаттарын, Ескі әлем өсімдіктерімен салыстыруды немесе осы екеуінің үйлесімін қолданды. Оның еңбектерін аударған басқа да белгілі итальяндық ғалымдар: Питер Мартир, Фернандес де Овьедо, Сиеза де Леон, Франсиско Лопес де Гомара, Агустин де Зарат және Хосе Акоста. 1565-1576 жылдар аралығында қыста король Филипп ІІ-нің көптеген бұйрықтарына байланысты Эрнандес өз еңбегінің көшірмесін жасады. Бұл кейін корольдің өтініші бойынша Эрнандестің мұқият түзетулері мен редакцияларына байланысты «Табиғи тарихтың» екінші нұсқасы деп саналды. Оның қолжазбасының бұл қайта қаралып жазылған нұсқасында Жаңа әлем өсімдіктерін Еуропаға жеткізу үшін 893 беттік мәтін және 2071 беттік өсімдік суреттері бар. Осы нұсқа Escorial кітапханасындағы өртте жойылды. Кейіннен өрттен кейін «Помар» кодексінен бірнеше суреттер табылды, онда науатль және басқа да американдық үнді тілдеріндегі атаулар болды. Эрнандес қосымша салған суреттердің арасында «темекі (Nicotiana tabacum I.), мамей немесе гаитилік заптоте (Lucma domingenis Gaertner), quauhchchioalli немесе сүт ағашы (Rhus terebinthifolia Schlecht және Ham.), tozcuitlapilxochitl немесе cana de cuentas (C. anna indica C.), армадилло (Dasypus novemcuinctus), койот (Canis latrans) және жұмақ құсы (Paradisa apoda)» болды. Алайда, Рекчидің тағайындалуының басты себебі Эрнандестің денсаулығының күрт нашарлауы болды. Плюмиер (1703) оған кейіннен Линей (1753) қабылдаған Hernandia өсімдіктер тұқымын арнады.