Шлавян мифологиясындағы чёрт – зұлым рух немесе демон. Чернобог пен Мараның ұлы ретінде бейнеленеді, кейде Сатанның қызметшісі. Хош, тұяқ, құйрықпен сипатталады.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Антропоморфты зұлым рух немесе жын славян халық дәстүріндегі мифологиялық жаратылыс.
Anthropomorphic malign spirit or demon in Slavic folk tradition
the mythological creature
А chort (орысша: чёрт, белорус және украин: чорт, серб-хорват čort немесе črt, полякша: czart және czort, чех және словак: čert, словен: črt) – славян халық дәстүріндегі антропоморфты зұлым рух немесе жын. Чорттар көбінесе христиандық шайтанмен бірдей бейнеленеді, мүйіздері, есекқоғалары және жіңішке құйрықтары болады. Славян мифологиясында жалғыз Чорт кейде Чернобог құдайы мен Мара құдайының ұлы ретінде танылады. Украина мифологиясында Чорттар бастапқыда Чернобогтың дін қызметкерлері болған. Халық христиандығында олар шайтанның кішігірім қызметшілері саналады. Орыс тіліндегі "чёрт побери" ("chort poberi") тіркесін қарастырыңыз – "шайтан алсын" деген мағынаны білдіреді (көбінесе ашу немесе ауырсынуды білдіру үшін қолданылады, ағылшын тіліндегі "darn!", "rats!" сияқты), бұл тіркес Шығыс Еуропада қарғыс айтудың қалыпты түрі ретінде жиі қолданылады; "чёрт попутал" ("chort poputal") – "шайтан шатастырды" деген мағынаны білдіреді; "к чертям" ("k chertyam") – "тозаққа" деген мағынаны білдіреді және тағы да басқалар.
A chort (Russian: чёрт, Belarusian and Ukrainian: чорт, Serbo Croatian čort or črt, Polish: czart and czort, Czech and Slovak: čert, Slovene: črt) is an anthropomorphic malign spirit or demon in Slavic folk tradition. Chorts are often depicted identically to Christian devils, with horns, hooves, and a skinny tail. In Slavic mythology, a singular Chort is sometimes identified as a son of the god Chernobog and the goddess Mara. Likewise, in Ukraine mythology, Chorts were originally the priest of Chernobog. In folk Christianity, they are considered lesser minions of Satan. Compare to Russian sayings (curses) "чёрт побери" ("chort poberi") – meaning "be taken by the demon" (often used as an exclamation to express frustration or pain as in English "darn! ", "rats! ", "shit! ", etc. ), the saying is often used as an acceptable version of cursing in Eastern Europe; "чёрт попутал" ("chort poputal") – meaning mixed up by the demon; "к чертям" ("k chertyam") – meaning to hell, and many others.
Этимология
Протославян тіліндегі *čьrtъ сөзінің шығу тегіне қатысты көптеген теориялар бар. Бірі – бұл *ker (кесу, шабу) сөзінен жасалған, есімше түріндегі t-делушісі, ол бір аяғы қысқа болып көзге елестететін шайтаннан туындауы мүмкін. Украина тіліндегі куцый, чех және словак тілдеріндегі куси сияқты сөздер шайтанның ең көп таралған эпитеттерінің бірі болып табылады. Тағы бір гипотеза бойынша, протославян тіліндегі *čьrtъ сөзі *čersti / čьrtǫ (‘сызық салу, жорық жасау’) сөзінен туындаған. Бұл тұжырымдаманы түсіндірудің бір жолы – *čьrtъ-ты адам тағдырын анықтайтын құдайлық суретші ретінде қарастыру. Осы гипотеза бойынша, тағдырдың бастапқы құдайы өлімнің жеткізушісі ретінде қабылданып, кейін христиан дәстүріндегі барлық жамандықтың бейнесімен біріктірілген. Украин тілінде шайтандарды хаспида, дидко, ирод және куцый деп те атайды. Бұл сөздің поляк тіліндегі нұсқасы – czart, ол қара деген мағына беретін герман тіліндегі swart сөзіне сырттай ұқсас.
There are many theories regarding the origins of the Proto Slavic word *čьrtъ. One is that it is a substantivized t participle of *ker (to cut, to chop), which could be derived from a chort imagined as being lame (having one leg shorter). The words like Ukrainian kutsyi and Czech and Slovak kusý are one of chort's most common epithets. According to another hypothesis, Proto Slavic *čьrtъ represents a derivative of *čersti / čьrtǫ ‘to draw a line, furrow’. One way to interpret this derivation is reconstructing *čьrtъ as a supernatural Draughtsman in charge of determining human fate. Under this hypothesis, the original god of destiny came to be perceived as the bringer of death and then syncretised with the embodiment of all evil in the Christian tradition. In Ukrainian, chorts are also known as haspyda, didko, irod, and kutsyi. The Polish version of the word, czart, is superficially similar to the Germanic swart, which means black.
Чех және словак мәдениетінде
Чех және словак халық аңыздарында черт өзінен-өзі жаман кейіпкер емес. Ол көбінесе кейіпкерлерді жандарын бір нәрсеге (ақшаға, билікке, тапсырманы орындауға) сатуға сұраныс жасау арқылы көңіл көтеруге тырысады. Бұл жаман немесе ашкөз кейіпкерлер үшін көбінесе жаман аяқталады, олар пайдасыз сыйлықтарға алданып, содан кейін тозаққа жетуге мәжбүр болады. Кейде черт, егер ол батырға қарсы тіктеп, жеңіліп, жанын қайтарып алса, алдаушыдан алданғанға айналады. Осылайша, черт көбінесе бір күнде қамал қабырғаларын салуға, балық көлдерін немесе тіпті толық өзен жағалауларын қазуға, үлкен тастарды жылжытуға немесе төбелер мен тауларды жасауға алданып, жұмыс істеуге мәжбүр болады. Кейде, әсіресе қазіргі заманғы немесе жаңартылған халық аңыздарында, черттың оң рөліне ерекше назар аударылады. Черт зұлым кейіпкерлерді тозаққа жеткізуге тырысады, көбінесе осы процесте батырларға көмектеседі немесе олармен дос болады және оларға түрлі сиқырлы заттар мен қазыналар сыйлайды. Черттың нағыз бейнесі көбінесе құйрығы, мүйіздері және бір немесе екі қанаты бар, шашы ұзын кішкентай адам болып келеді. Бірақ ол кейіпке енуге шебер және кейіпкерлер оның кім екенін түсінбей тұрып, әдемі түрімен алдауға тырысады. Осы түрінде ол көбінесе әдемі жас жігіт, граф немесе аңшы болып бейнеленеді (мысалы, "Шайтан мен Кейт" ертегісінде). Көбінесе бұл трансформация толық емес (және толық бола алмайды), сондықтан чертті қара, иірім шашта жасырылған кішкентай мүйіздерінен немесе биік етіктердің ішінде жасырылған бір қанаты бар аяғынан тануға болады. Черт – шайтан емес, бірақ олардың ортақ белгілері көп болуы мүмкін. Кейде тозақ черттерге толы болады және оны шайтан (немесе бас шайтан) Люцифер басқарады.
In Czech and Slovak folk tales, čert is not an evil character per se. It is often trying to tease characters in selling their souls in exchange for something (money, power, completion of a task). This often ends badly for evil or greedy characters, who are tricked into getting useless gifts and then are carried into hell. Other times, čert changes roles from trickster to tricked as he loses a bet against a hero, who outsmarts him, winning his soul back. This way, čert is often tricked to build castle walls in a day, dig fish ponds or even whole river banks, move large stones or create hills and mountains. Sometimes, a positive role of čert is further emphasized, namely in modern or modernized folk tales. Čert is trying to bring evil characters to hell, he often helps or befriends heroes in this process and gives them various magical items and treasures. The true form of Čert is often a smallish hairy man with a tail, horns and one or two hoofs. But he is a shapeshifter and he tries to trick characters in his nicer forms, before they even realize what he is. In these forms, he is often represented as pretty young man, count, or huntsman (see The Devil and Kate). Often, this transformation is not (and cannot be) complete, so one can recognize čert by small horns hidden in black curly hair, or a single hoofed leg hidden in high boots. Čert is not the devil, although they might have a lot in common. Sometimes, hell is full of čerts and is ruled by the devil (or archdevil) Lucifer.
Түркі мәдениетінде
Түркі (көбінесе көрші славян) фольклорында оның аты "Çor" (Чор). Анатолияда "Çorabaş" (Чорабаш) деп аталады. Хорлар – исламға дейінгі мәтіндер мен ауызша дәстүрде еске алынатын, адамдардың көрінетін әлемінен тыс өлшемдердегі көрінбейтін әлемде мекендейтін рухани жаратылыстар. Кейінірек ислами джин мен шайтандардың ықпалына түскен халықтық әңгімелерде хорлар оттан жасалған, бірақ сонымен қатар физикалық табиғаты бар, адамдармен және заттармен физикалық байланысқа түсе алады, ал оларға да әсер етуге болады. Адамдар сияқты, хор да жақсы (Ақ çor, сөзбе-сөз "Ақ хор"), жаман (Қара çor, "Қара хор") немесе адамдар сияқты бейтарап түрде игілік жасай алады. Анатолияда осы жаратылыстарды айдаушыны "Çoraman" (Чораман) деп атайды. Чураның екі түрі бар: Орман иесінен тараған Арчура және Үй иесінен тараған Бичура.
In Turkic (usually neighboring Slavic) folklore its name is "Çor" (Chor). In Anatolia known as "Çorabaş" (Chorabash). Chors are spiritual creatures mentioned in the pre Islamic texts and oral tradition who inhabit an unseen world in dimensions beyond the visible universe of humans. Influenced by the later influences of Islamic jinn and devils, folk narratives mentions that the Chors are made of fire, but also physical in nature, being able to interact physically with people and objects and likewise be acted upon. Like human beings, the Chor can also be good (Ak çor, literally "White Chor"), evil (Kara çor, "Black Chor"), or neutrally benevolent like humans. The exorcist is called "Çoraman" (Choraman) in Anatolia. There are two different kinds of Chura: Arçura, that comes from the forest and is married to the Orman iyesi, and Biçura, that comes from the cellar and is married to Ev iyesi.