Кіріспе

Британдық генерал Корнет Чарльз Эварт (1769 – 23 наурыз 1846) – Шотландияның Солтүстік Британдық Драгун әскерінің (көбінесе «Шотландияның сұрлары» деп аталады) әскери қызметшісі, Ватерлоо шайқасында 45-ші Жеңіл пехота полкінің (45e Régiment de Ligne) полк туын қолға түсіргенімен танымал. Ол 1769 жылы Килмарнок маңында дүниеге келген (бірақ соңғы зерттеулер оның, мүмкін, Моффатқа жақын жерде туған болуы мүмкін екенін көрсеткен), және жиырма жасында драгун әскеріне қатарына қосылған. Ол Француз революциялық соғыстарында бірнеше шайқастарға қатысып, қысқа мерзімге тұтқынға алынған, содан кейін полкта сержант болып қызмет еткен. Келесі екі онжылдық бойына ол полктің фехтование шебері болып қызмет еткен, өте құрметті және тәжірибелі әскерге айналған; денелі, 6'4" бойында, «Геркулес күшімен» тең деп сипатталған, ол шебер семсерші және жақсы атқа мінуші болған. Ватерлоо шайқасында ол британдық армияның Ватерлоо науқанында қолға түскен екі императорлық тудың біреуін басып алған. Ватерлоодан кейін ол ең кіші офицер шені – энсин болып тағайындалып, 1821 жылы отставкаға шыққан.

Қатысу

Ватерлоо шайқасында шотландтық сұрлар Уэллингтонның резервінде сақталған ауыр атты әскер бригадасының құрамына кірді. Бұл бригадаға 1-ші (патшалық) драгун полкі, 2-ші (патшалық Солтүстік британдық) драгун және 6-шы (Иннискиллинг) драгун полктері кірді. Жауынгерлік шегіністе генерал Томас Пиктонның 5-дивизиясы одақтас әскерлерінің сол жағында, голланд-бельгиялық 2-дивизияның артында резервте орналасты. 5-дивизияның құрамында Пиреней соғысының тәжірибелі ардагерлері, соның ішінде 92-ші жаяу полкі (Гордон жоғарытаушылары) болды. Қатты атыс алмасудан кейін бельгиялықтар өздері орналасқан биіктіктің арт жағына шегінуге мәжбүр болды, ал 5-дивизия биіктіктің үстіне жылжып, шепті ұстап тұрды. Атыс алмасу жалғасқаннан кейін, 5-дивизияның тұруы бекемделген соң, француз колонналарын тарату үшін дивизия шабуылға шығуы шешілді. Резервте сақталған атты әскер алға жылжытылып, жаяу әскер қатарынан өтіп, шайқасқа кірісті. Осы сәтте Гордон жоғарытаушылары француздың 45-ші полкінің 1-ші батальонымен атысқа түсті, ол олардан шамамен отыз метрдей алшақта орналасқан еді. Сұрлар жаяу әскерді жылдам және күтпеген жерден басып өтіп, екі шеп арасындағы қысқа қашықтықты жүріп өтті және қорғаныс шебін құрып жатқан француз жаяу әскерінің ортасына жетті. Соңынан туған шатасуда 45-ші полк ұйымдасқан күйін жойды, ал олармен бірге болған туды сержант Эварт бірнеше француз әскерімен болған қақтығыста тартып алды. Оны қайта тартып алуға жол бермеу үшін, оны қауіпті жерге жеткізуге бұйрық берілді. Ол солай істеді, бірақ трофейді Брюссельге алып кетуге дейін біраз уақыт шайқас алаңына қарап тұрды. Бригада айтарлықтай шығынға ұшырамаса да, олар дезорганизацияланғандықтан француз артиллериясына шабуыл жасауға жіберілді. Француз атты әскерінің шабуылына ұшырап, олар ауыр шығынға ұшырады және шайқаста қатысуын тоқтатты.

Джеймс Патэрсонның естеліктері

Джеймс Патерсон – баспагер, редактор және тарихшы. Өмірінің көп бөлігін Айрширде өткізді. 1846 жылы ол және басқа бірнеше адам Чарльз Эвартпен Килмарноктағы «Монумент» мейрамханасында тамақтанып, Айрширдің осы батыры туралы оқиғаны «The Observer» газетінде жариялады. 1794 жылғы 27 қазаннан 8 қарашаға дейін Ниймегенді қоршаудан кейін голланд жері арқылы британ әскерінің шегінуі кезінде Эварт бір күні жол жиегінен келіп жатқан баланың жылағанын естіді. Ол аттан түсіп, қарда жатқан әйел мен баланы көрді. Анасы қайтыс болған еді, бірақ нәресте әлі тірі, өлген анасының кеудесінен сүт ішуде еді. Эварт баланы құтқарып, кешке лагерьге келгенде полковнигімен кездесті, ол бала күтіміне жұмсалатын шығындарды өтеуге уәде берді. Бұл мәселеде көп қиындықтар туды, бірақ ол сәттілікке жетті және баланың 60-шы полктегі сержанты әкесін таба алды. Бірнеше жылдан кейін, қазір майор сержанты және сау ұлының әкесі болған ол Эвартпен кездесті. Ол Эвартқа ақша сыйлық беруге тырысты, бірақ Эварт қатаң түрде бас тартқаннан кейін, сыйлықты күміс сағатқа алмастырды, ол оқиғаның естелік белгісі ретінде қабылданды. Ватерлоо шайқасында Эварт офицермен жекпе-жекке соғысып, оны өлтіруге айналды, бірақ Грейлер полкінің жас прапорщигі французды тұтқын ретінде артқа алып кетуді ұсынды. Ол осы ұсынысқа келіскенде, тапаншаның оқ атылғанын естіп, кері бұрылғанда, прапорщик аттан құлап жатқанын және офицердің өмірін сақтап қалған қаруын ауыстырып жатқанын көрді. Бұл жағдайдан ашуға буған Эварт офицерді кешірім сұрамай өлтірді. Алға жүгіріп, ол француздың «Жеңілмейтін» полкінің бірінің туын ұстаған адамға жақын келді. Ысқырық соғыс болды, ал тудың сабы топыраққа берік жабысқандықтан, ол оны одан әрі қиындықсыз ұстай алды. Айналып қараса, бір мерген оны нысанаға алғанын көрді, жылдамдап шабуылдап, оның кеудесіне найзасын лақтырды. Ол соққыдан қорғану үшін жеткілікті күш жинады, сондықтан найза тек оның қабырғасын сызып өтті. Содан кейін, қылышын көтеріп, қарсыласын жерге құлатты. Туды алып қашып бара жатқанда, тағы бір қауіпті жағдайға тап болды, өйткені ол өлген деп ойлаған француз жаралысы бір шынтағына тіреліп, өтіп бара жатқанда оған оқ атты. Оққа түспей, ол жүлдесін артқа алып кетті. 1816 жылы ол Эдинбургқа жақын Лейттегі Ватерлоо кешкі асына шақырылды, онда сэр Уолтер Скотт оның денсаулығын тілеп, сөз сөйлеуге шақырды. Лейтенант Эварт өзін кешіруді өтінді, өйткені ол Ватерлоо шайқасын қайтадан өткізуге, осындай үлкен жиынға қарағанда көбірек дайын екенін айтты.

Аңыз

Бүркітті қолға түсіру – шотландтық сұрлардың ең құрметті наградаларының бірі және осыны еске алу үшін олардың бас белгісінде бүркіт суреті бейнеленген. Көптеген оқиғалар сияқты, осы қолға түсіру туралы әңгіме жылдар бойына үлкенге айналып, аңызға айналды; көбінесе Грейлер 45-ші полкке шабуыл жасады, ал Гордондар олардың қамшы бауларын ұстап алып, "Шотландия мәңгілік!" деп айқайлап, шайқасқа кірді делінеді. Алайда, қазіргі зерттеулер шабуыл болмағанын, керісінше, жылдам қадаммен (үлкен кавалериялық құрамалар жылдамдық маңызды емес болғанда тәртіпті сақтау үшін жиі қолданатын тәсіл) француздың алға жылжуымен бірге жүргенін көрсетеді. Британ армиясының қалған бөлігі Грейлерді "Құс аулаушылар" деп атады, бұл бүркіт қолға түсіргені үшін әзілдік лақап еді. Уотерлоо наурызында екі француздық бүркіті соғыста қолға түсті, екеуін де осы шайқаста Одақ бригадасы ұстады. Эварт батыр деп жарияланды, құрметке ие болды және елді аралап сөз сөйледі. 1816 жылы ол 5-ші ардагерлік батальонында прапорщик (екінші лейтенант) болып тағайындалды және бұл бөлім 1821 жылы таратылғанда армиядан кетті.

Кейінгі өмірі

Ол Солфордта өмір сүрді, ал соңғы жылдары Манчестердің жанындағы Дэвихулмде тұрды, және енсін шенінің толық жалақысымен зейнетке шықты.

Өлім

1846 жылы Еварт қайтыс болды. Оның денесі Солфордтың Болтон көшесіндегі Жаңа Иерусалим шіркеуінің зиратына жерленді. Оның ескерткішінде "Прапорщик Чарльз Эвартты еске алу үшін, 23 наурыз 1846 жылы 77 жасында дүниеден озған" деп жазылған. Қабір көп жылдар бойы қаланған және ұмытылған, 1930 жылдары жаңадан табылған, ал оның денесі 1938 жылы Корольдік шотландтық сұрлар (сол кездегі атауымен) Эдинбург қасратының эспланадасында қайта жерленді. Бүгінде ол көбінесе Эдинбургтегі оның атымен аталатын «Прапорщик Эварт» пабы арқылы танымал; ол қасра эспланадасының жанында орналасқан, ал оның жерленген жерін ескертетін ескерткіш бар.