Кастилия азамат соғысы шайқасы

Кіріспе

Кастилиялық азамат соғысының шайқасы

Петрді қолдаған кастилиялықтар
Англия Корольдігі
Аквитания Герцогтығы
Майорка Корольдігі
Наварра Корольдігі
Басқалары
Элиталық еуропалық жалдамалы әскерлер
| жауынгер2 = Генриді қолдаған кастилиялықтар
Франция Корольдігі
Арагон Тажы

| басшы1 =
Кастилияның Петрі
Эдуард, Қара Принц
Жан де Грайи
Гастон де Фуа
Жон Гонт
Жон Чандос
Жан I д’Арманьяк
Майорканың IV Джеймсі
| басшы2 =
Трастамараның Генриі
Бертран дю Гесклен
Рибагорцаның Альфонсосы
Кастилияның Теллосы
| күш1 = Барлығы: 10 000-нан астам. Тағы бір дерек көзі – Жан Фруассардың англофилиясымен танымал, деректері бұл шайқаста тым сенімді емес, өйткені ол сол кезде Испанияда болмаған. Фруассардың мәліметінше, кастилиялық-француз армиясы 76 000 адамнан тұрған. Кейбір британдық тарихшылар бұл санды 86 000 адамға дейін көтерген. Фруассардың мәліметінше, англо-кастиль армиясы 24 000 адамнан тұрған.

Бұрынғы кездесулер

Наурыз айында Генрих өзінің үлкен кемшіліктеріне қарамастан партизандық тактиканы қолданып, Қара ханзада әскеріне қарсы сәтті күресті. Кастилиялық әскерлер жеңіл қарулануларының арқасында үлкен шабуыл күшіне және жоғары жылдамдыққа ие болды, бұл оларды Петрдің ауыр қаруланған, баяу әскерінен – негізінен ауыр жаяу әскер мен атты әскерден – айырмашылығы, осы типтегі әрекеттерге өте қолайлы етті. Ол тәжірибелі әскер болды, Англияға қарсы Францияда үлкен отряд командирі ретінде шайқасқан және Қара ханзаданың зор әскерін жеңудің ең тиімді әскери стратегиясы – Кастилияның қиын жерімен, аштықпен және ұсақ шайқастармен оны әлсірету екенін білді. Бұл Франция королі мен Бертран дю Гесклиннің де ұсынысы болды. Жеңіл атты әскер Кастилия әскери жүйесінде ежелгі дәстүр саналды және маврлармен жиі болатын ұсақ шайқастарға арналған, бірақ сол кездегі басқа еуропалық әскерлер бұл идеядан бас тарған болатын. 1367 жылдың наурыз айының үшінші аптасындағы Арьенез шайқасында (баск тілінде Инглесменди шайқасы, ағылшын тауының шайқасы) Генрих әскерінің авангарды – Дон Телло бастаған женеттер (кастилиялық жеңіл атты әскер), сондай-ақ Арноль д’Одрехем, Пьер ле Бег де Виллен және Хуан Рамирес де Ареллано бастаған арагондық және француз рыцарлары Қара ханзада әскерінің бір бөлігін талқандады. Генрихтің авангарды Қара ханзада әскерінің алғы шебін ұсақ шайқастар арқылы жеңіп, содан кейін өздерінің базасына қайтып келді. Жолда олар Аквитанияның сенашары сэр Томас Фелтон басқаратын 200 қарулы әскер мен садақшылардан тұратын Қара ханзада әскерінің барлау отрядымен кездесті. Көптеген шығынға ұшырағаннан кейін, Уэльс принцінің отряды Инглесменди тауында бекінді, онда ағылшын ұзын садақшылары кастилиялық жеңіл атты әскерге қарсы тұрды. Француз және арагондық әскерлер аттан түсіп, жаяу әскер ретінде шабуылдап, оларды жеңді. Онда Поитудың сенашары және үлкен отрядтардың капитаны сэр Уильям Фелтон, сондай-ақ көптеген басқалар – Томас Фелтон, үлкен отрядтардың капитаны, Ричард Таунтон, сэр Хью Гастингс, әскери лорд Джон Невилл, үлкен отрядтардың капитаны Агорис және Гаскониялық жалдамалы әскер капитаны Гейлар Вигье (немесе Бегер) қаза тапты. Бұрын жеңілмейтін саналған Қара ханзада әскері алғашқы жеңіліске ұшырады. Олардың шығыны үлкен әскермен салыстырғанда үлкен болмаса да, әскерлердің рухы құлдырады. Қара ханзада Виториядан Бургосқа – өзінің мақсатына – қарай әскерін жинады, бірақ Генрих одан бұрын шығып, оның жолын тосқандықтан Петр әскері тағы да шегінуге мәжбүр болды. Наурыз айының соңында Қара ханзада Логроньода Эбро өзенінен өтіп, лагерь құрды. Генрих Нахерилья өзенін бақылау арқылы Бургосқа жол беруді тағы да тоқтатты. Саяси жағдай өзгерді: Петрдің ісіне көбірек адамдар қосылды, оның күші артты, ал оның одақтастары әлсіреп, қақтығыстан қашу Кастилия ақсүйектері тарапынан әлсіздік белгісі ретінде қарастырылды. Амбициялы Генрих үшін уақытқа қарсы күресу қажет болды, ол күштерін алға жылжытып, Нахерилья өзенінің қорғанысын тастап, өзінің жартылай бауырымен бетпе-бет кездесуге дайын болды. Апаттан сақтану үшін, ол Бертран дю Гесклин мен оның басқа да далалық командирлерінің қарсылығына қарамастан, өзен артында шегіну мүмкіндігін жоққа шығарып, ашық жердегі шайқаста Еуропаның ең танымал жалдамалы әскерлеріне қарсы, өзінен көп санды әскермен күресуге мәжбүр болды.

During March, despite his huge disadvantages, Henry had great success using guerrilla tactics and skirmishing against the army of the Black Prince. Castilian troops had great offensive power and greater mobility thanks to their lighter armament, something that made them ideal for this type of action, unlike the slow and heavily armored army of Peter, composed mainly of heavy infantry and heavy cavalry. He was an experienced soldier, having fought in France as a great company commander against the English and knew that the best military strategy to take on the huge army of the Black Prince, was the wear it down with the harsh Castilian lands, hunger and the skirmishes. These were also the recommendations of the King of France and of Bertrand du Guesclin. The light cavalry was an old tradition in Castilian military systems and was designed for the frequent skirmishes with the Moors, even though the idea had been abandoned by other European armies of that time. In the small Battle of Aríñez (Basque, battle of Inglesmendi, Battle of the English Mount) in the third week of March 1367, a vanguard of Henry's army formed by jinetes (Castilian light cavalry) led by Don Tello and Aragonese and French knights led by Arnoul d'Audrehem, Pierre le Bègue de Villaines and Juan Ramirez de Arellano wiped out a detachment of the Black Prince's army. Henry's vanguard easily defeated groups ahead of the bulk of the army of the Black Prince by skirmishes and then headed back to their base. On their way, they met with an exploration detachment of the Black Prince's army, which was led by the Seneschal of Aquitaine Sir Thomas Felton with 200 men at arms and archers. After suffering many casualties, the detachment of the Prince of Wales entrenched in the mountain of Inglesmendi, where the English longbowmen resisted the Castilian light cavalry. The French and Aragonese soldiers dismounted and attacked as infantry, defeating them. There died, among others, Sir William Felton, Seneschal of Poitou and captain of great companies; many others were captured, Thomas Felton, the captain of great companies, Richard Taunton, Sir Hugh Hastings, the military Lord John Neville, the captain of great companies Aghorises and the Gascon mercenary captain of great companies Gaillard Vighier (or Beguer), among others. The army of the Black Prince that had hitherto been considered invincible, had suffered its first defeat and although their losses were not large in comparison with the large army, the troops began to become demoralized. The Black Prince mobilized his troops to approach Burgos —his goal— from Vitoria, but Henry stepped ahead and blocked his path which forced the army of Peter to retreat again. At the end of March the Black Prince crossed the Ebro at Logroño, where he made a camp. Henry again blocked access to Burgos by controlling the river Najerilla. The political situation was quite different; more people adhered to the cause of Peter that gained strength, while his alliances weakened, because avoiding confrontation was seen as a sign of weakness by the Castilian nobility. Time was playing against the ambitious Henry, who advanced with his forces, leaving behind the protection of the river Najerilla to confront his half brother. To prevent disaster, he had to face the most prominent mercenary troops of Europe, outnumbered, in a battle in the open and with the river in his back cutting his retreat, despite the opposition of Bertránd du Guesclin and the rest of his field commanders.

Шайқас

Chandos Herald, 38-бетіне сәйкес, Қара ханзада әскерлері Наварреттен Найераға түнде айналып жол тауып, таңғы жарықта жасырын шабуыл жасап, Генрихтің әскерін (ол шығысқа қарай Наварретке қарап тұрған) солтүстік-шығыстан тосып алды. Генрихтің ду Гесклин басқарған алғы шебі қарсыласу үшін жылдам қимыл жасады, бірақ орынсыз алаңдау мен қорқыныштан басқа қатарлар шашырап, бірнеше кастилиялық атты әскер жауға көшті, одан кейін үлкен топ жаяу әскер де оларға қосылды. Бұл ду Гесклинды қорғаныс позициясынан бас тартып, жағдайды нашарлауға жол бермес үшін, ең жақсы кастилиялық әскерлер мен француз еркін роталарынан құралған алғы шеппен шабуылға түсуге мәжбүр етті. Шабуыл Ланкастер герцогы мен Джон Чандос басқарған Қара ханзаданың алғы шебіндегі ағылшын роталарын кері шегінуге мәжбүрледі. Олар соншалықты жақын болғандықтан, екі тарап та сөрелерін тастап, қылыштар, айбалталар мен қанжарларды қолдана бастады. Осы уақытта оң және сол қанатта орналасқан элиталық гаскондық жалдамалы роталар ду Гесклин басқарған алғы шепті қоршауға кірісті. Дон Теллоның кастилиялық жеңіл атты әскері ду Гесклиннің алғы шебіне жасалатын қанаттық шабуылды тоқтату үшін жаудың қарама-қарсы жағына жақындады, бірақ ағылшын садақшыларының жауып тұрған жебелерінен ауыр қатыгездік көріп, тиісті қорғаныс жабдықтары болмағандықтан қашуға мәжбүр болды. Генрих өзі де гаскондық жалдамалы әскерлерге қарсы шабуыл жасап, ду Гесклин басқарған алғы шепке көмектесуге тырысты, бірақ нәтижесі бірдей болды, өйткені аттар ағылшын садақшыларынан оңай құлады, ал жаяу шайқасу кастилиялық атты әскер үшін ар-ұятсыздық саналды. Элиталық гаскондық жалдамалы әскерлер Генрихтің ду Гесклин басқарған әскерінің алғы шебін қанаттап өткесімен, ол тез жеңіліске ұшырады, ал шайқасқа қатыспаған негізгі бөлігі Генрихтің үгіттеу сөздерін елемей, екі жақтан шабуылға ұшырағандықтан Найера көпіріне асығысқан түрде қашты. Арагондық Хайме IV Майорка атты әскері оларды қуып жетіп, көптегенін өлтірді, өйткені олар үлкен өзен мен тар көпірдің арасында қалды. Генрихтің әскері шайқастың соңғы минуттарында әскерінің жартысынан астам шығынға ұшырады. Кейін Қара ханзаданың әскері Найерада жасырынып отырғандарды тазалап, қаланы тонады және тұрғындарының көпшілігін өлтірді.

According to Chandos Herald, p. 38, the Black Prince troops marched from Navarrete to Nájera taking a roundabout way at night and with the first lights of dawn quietly surprised from behind a hill the army of Henry (who were looking towards Navarrete in the east) from the northeast. The vanguard of Henry directed by du Guesclin maneuvered quickly to confront the enemy, but in the confusion and fear other lines were broken and some Castilian horsemen defected to the enemy followed by a larger group of infantry. This urged du Guesclin to abandon the defensive advantage and to charge with the vanguard composed of the best Castilian troops and the French free companies to prevent the situation from worsening. The charge forced the English companies of the vanguard of the Black Prince led by the Duke of Lancaster and John Chandos to go back. They were so close that both sides dropped their spears and began using swords, axes, and daggers. Meanwhile, the elite mercenary Gascon companies who were in the right and left wings started to flank the vanguard led by du Guesclin. The Castilian light cavalry of Don Tello approached the opposite wing of the enemy to prevent the flanking at the forefront of du Guesclin but had to suffer terrible losses because of the rain of arrows of the English archers as they approached because they did not have the adequate protections and were forced to flee. Henry himself tried to succor the vanguard charging against the Gascon mercenaries several times from a side with similar results as the horses were easily killed by the English archers and fighting on foot was not an option because the Castilian cavalry considered it a humiliation. Once the elite Gascon mercenaries flanked the vanguard of Henry's army commanded by du Guesclin, it was quickly crushed and most of the main body that did not even participate in the battle fled precipitately toward the bridge of Najera as they were being attacked from two fronts, ignoring the harangues of Henry. The Aragonese cavalry of Jaime IV of Majorca chased and killed most of them, as they got trapped in their retreat by the great river and the narrow bridge. Henry's army had to suffer the vast majority of their losses, which must have been a total of more than half of the army, in the last minutes of the battle. Later on the Black Prince's army would finish off those who were hidden in Najera and pillaged the whole town, killing most of the inhabitants.

Салдары

Ұрыс аяқталғаннан кейін Қара ханзада Генридің өлтірілгені немесе тұтқынға алынғаны туралы сұрады. Жауап отрицательный болған соң, ол гаскон диалектісінде: "Non ay res fait" (ештеңе істелмеді) деді. Дұшпан әскерінің көп бөлігін тұтқындауға немесе өлтіруге және аз шығындарға ұшырағанына қарамастан, бұл шайқастың салдары король Петр үшін, Қара ханзада үшін, Аквитания үшін және Англия үшін апатты болды, себебі олар Генриді – нақты мақсатты жіберіп алды: Генри Кастилия ақсүйектері мен одақтастарына ашық далада керемет дұшпан әскеріне қарсы тұрып, өзінің күшті және батыл басшы екенін дәлелдеді. Ол Пиреней таулары арқылы Францияға қашып, ағасы Петрге қарсы күресін жалғастырды. Ұзақ өтпей, Генримен бірге шайқасқан және Қара ханзаданың жалдамалы әскерлеріне түскен барлық ақсүйектер мен қарулы адамдар құны төлеп, қайтып келіп, Петр Зұлмшыға қарсы тұрды және соғыс аяқталғаннан кейін жомарт сыйлықтар алды. Қара ханзада Петрден осындай әскерді жалдауға кеткен үлкен соманы да, Байоннада келісілген аумақтарды да қайтарып алмады, себебі король Петр әлі де ағасына қарсы соғыста болды немесе ол төлеуге ниеттенбеді (Петр ханзадаға төлеу үшін ақша талап ету арқылы қалаларға хаттар жазды). Осының салдарынан Кастилия королі Петр I мен Уэльс ханзадасының арасындағы қарым-қатынас үзілді, Кастилия мен Англия одағы бұзылды, сондықтан Петр I енді Англияның қолдауына сене алмайтын болды. Бұл саяси және экономикалық апатқа әкелді және Қара ханзада үшін қиын науқаннан кейін астрономиялық шығындарға ұшырады. Бұл оның жарқын әскери мансабының аяқталуына себеп болды және 1376 жылы қайтыс болғанға дейін оны қасіретке толтырды. Король Петр халықаралық аренада оқшауланып, екі жылдан кейін 1369 жылы Монтиел шайқасында ағасының қолынан қаза тапты. Франция Англияның әлсіздігін біліп, тікелей қақтығыстан аулақ болды және Кастилияда Англияға қарсы бір ғасырға созылған маңызды одақтас тапты, соның арқасында король Генрих II Кастилия тағына көтерілді. Англия мен Аквитанияның Франциямен одақтасқан Кастилиядан қорқуы – күшті қарсылас және Атлант мұхитының ең ірі әскери флоты – бес жылдан кейін Ла-Рошель шайқасында аяқталды, онда бүкіл ағылшын флоты жойылды.

After the battle, the Black Prince asked if Henry had been killed or captured. After the negative response, he stated in Gascon dialect: "Non ay res fait" (nothing then is done). Despite capturing or killing most of the rival army and suffering light losses, the consequences of this battle were catastrophic for King Peter, for the Black Prince, for Aquitaine and for England since they missed the real target that was Henry:
Henry proved that he was a strong and courageous leader to the Castilian nobility and his allies by facing the magnificent enemy army in the open field. He also managed to escape across the Pyrenees mountain to France and continued the fight against his brother Peter. Before long all the nobles and men at arms that fought by Henry and were captured by the mercenary armies of the Black Prince would pay their ransom and return to face Peter the Cruel being generously rewarded at the end of the war. The Black Prince did not receive the reimbursement by Peter I of the huge sum of money used to hire such an army nor the territories that had been agreed in Bayonne either because King Peter was still immersed in the war against his brother or because he never meant to pay (Peter wrote letters to the cities demanding money so he could pay the Prince though). Consequently, relations between King Peter I of Castile and the Prince of Wales came to an end, and Castile and England broke their alliance so that Peter I would no longer count on England's support. This resulted in a political and economic disaster and astronomical losses for the Black Prince after a campaign full of hardships. This is what probably ended his brilliant military career embittering him until his death in 1376. King Peter would get isolated internationally and was murdered at the hands of his brother two years later in the Battle of Montiel in 1369. France avoided a direct confrontation against England aware of its weakness and found in Castile an important ally against England that lasted a century after promoting the new and definitive ascent of King Henry II to the Castilian Crown. The fears of England and Aquitaine to France allied with Castile – a powerful adversary and the largest war fleet of the Atlantic – ended up in the Battle of La Rochelle five years later with the entire English fleet destroyed.