Кіріспе

Түрлі юрисдикцияларда некеге қатысты заңдардың қақтығысы. Некеге қатысты заңдардың қақтығысы – түрлі юрисдикцияларда некеге қатысты заңдардың қақтығысы. Әртүрлі мәдениеттен шыққан жұбайлар арасында некеге байланысты мәселелер туындағанда, олардың қарым-қатынасына қай құқықтық жүйе мен нормалар қолданылуы керек деген сұрақтар туындайды, себебі көптеген мүмкін қолданылатын жүйелер бір-бірімен қайшы келуі мүмкін.

Некенің заңдылығы

Неке формасы lex loci celebrationis, яғни неке қиылған немесе өткен жердің заңымен реттеледі және неке рәсімі немесе заңды мойындалу неке қарым-қатынасын және некелік құқықтарды құру үшін тиімді болды ма, жоқ па деген мәселеде шешуші болып саналады (неке жойылдығы қараңыз). Некенің күші тараптардың бір-біріне үйленуге қабілеттілігімен анықталады. Әдетте, әйел немесе ер болып құқыққа ие болу қабілеті тараптардың тұрақты тұратын жерімен реттеледі. Мысалы, 13 жастағы адам Англияда үйленуге қабілетті емес, бірақ Нигерияда (солтүстік мұсылман қауымында) қабілетті. Сол сияқты, Канадада ешбір адам бірнеше жұбайға ие болуға "рұқсат етілмейді".

Lex fori

Lex fori, яғни заңдық дауларды қарауға құзыретті сот, әдетте, жұбайлар отбасылық ошақ етіп белгілеуге тырысқан мемлекет болады. Бұл мемлекет өзінің саясатын қолдану арқылы, аумақтық шекараларында күйеу мен әйел мәртебесін беруге рұқсат етілген қарым-қатынастардың сипатын реттеуде айқын және тікелей мүддеге ие болады. Ол сондай-ақ өз аумағында бірге тұруға ниеттенгендердің мінез-құлқын реттеуге тырысуы мүмкін, бірақ мұндай әрекет жеке өмірге қатысты құқықтарға қайшы келуі мүмкін.

Әдеттегі

Көптеген мемлекеттерде мәдени жағынан бөлек қауымдар өз дәстүрлерін сақтап қалды. Дамушы заманауи мемлекет орталықтандырылған заң жүйесін құрғанда мұндай дәстүрлерді мойындау қажеттігін анықтауға тиіс болды. Мысалы, Оңтүстік Африкада 1998 жылғы «Дәстүрлі некелерді тану туралы» заңы барлық дәстүрлі некелерді, егер олар тіркелген болса, кері күшпен жарамды деп мойындайды. Заңның 2-бабының 3-тармағында, егер адам бірнеше дәстүрлі некеге тұрған болса, онда заң күшіне енгенге дейін жасалған барлық жарамды некелер мойындалады. Сондай-ақ, заң жоғары сот болашақ мүліктік жүйелерді реттейтін жазбаша шартты бекіткен жағдайда, заң күшіне енгеннен кейін жасалған дәстүрлі некелерді де мойындайды (ерлі-зайыптылардың екеуі де өтінішке қосылуы тиіс). Бұл шара маңызды өзгеріс болды, себебі дәстүрлі некелер көбінесе көп әйелділікке бейім немесе оны қамтитын, сондай-ақ қоғамдық тәртіпке қайшы келіп, жаңа заң бойынша мойындалмаған. Мемлекет тануды реттеу үшін ресми заңдар жинағын қабылдаса, ол халықаралық тануды басқару үшін жалпы құрылымды құрады. Егер lex loci celebrationis-те ресми ереже болмаса, сот сарапшылардың куәлігін тыңдай алады, некенің күшінде екендігіне қатысты (favor matrimonii мемлекеттік саясатын қарастырыңыз, ол кез келген некенің жарамдылығына қолдау көрсететін презумпция құрайды), бірақ тараптарға жергілікті заңдарды сақтамауларын, олар әлдеқандай жарамды неке құруға мүмкіндік беретінін түсіндіру қиын болады.

Жалпы құқық

Кейбір штаттарда жалпы құқық негізінде некелесуге заңмен рұқсат беру өте шектеулі. Кейбір жұбайлар, жергілікті рәсімдердің оларға қатысы болмауына немесе жергілікті талаптарды орындауға қарсы күшті көзқарастарға байланысты, некені жай ғана көпшілік алдындағы уәде беру арқылы (per verbis inter praesentes) немесе әдет-ғұрып пен бедел арқылы құруға шешім қабылдайды. Штаттар арасындағы үйлесімділік заң жүйелерін құрметтеуді қажет етеді, сондықтан некелерді тойлау және тіркеу үшін жергілікті жүйесі жоқ штаттарды анықтау өте қиын, ал бір штаттың соты үшін екінші штаттың заңдарына қарсы екі азаматының пікірін қолдау туралы шешімді негіздеу одан да қиын. Дегенмен, басқа штаттар бейресми некелерге заңдық мәртебе беруге рұқсат етеді және мұндай жағдайда халықаралық мойындылыққа кедерес жасайтын ешқандай себеп жоқ.

Мемлекеттік тіркеу

Кейбір елдерде неке тіркелгеннен кейін оны жарамсыз деп жариялау мүмкін емес, себебі оны мемлекет мойындайды. Наполеон кодексінің (Жапония арқылы қабылданған) нұсқасын ұстанатын Тайваньда, әр ел азаматтарының, оның ішінде олардың отбасылық жағдайының орталық тізілімін жүргізеді деп есептеледі. Алайда, егер Тайвань азаматы басқа елде үйленсе, бұл ақпарат тізімге енбеуі мүмкін. 1949 жылы Тайваньға келген мыңдаған ҚХР әскерлері Қытай материгінде әйелдерін қалдырып, жергілікті тайваньдық әйелдерге үйленді. Екі тараптың да деректері алмасылмағандықтан, Тайвань бұғазының екі жағында да көп әйел алуға тыйым салынған болатын, бірақ екінші некелер заңды деп танылды. Бүгінде Тайвань азаматтарымен некеге тұруға ниеттенген шетелдіктер өз елдерінің өкілдіктерінен күйеуі немесе әйелі болмағанын растайтын анықтама ұсынуы керек. (Әрине, шешімді бигамист үшінші елде үйленуі мүмкін.) Орталықтандырылған отбасылық тізімі жоқ елдерде (мысалы, АҚШ) нотариалды куәландырылған мәлімдеме қабылданады.

Шын мәнінде көп әйелді

Ал сот бұл некенің заңдылығын қарастырған кезде, күйеудің бірнеше әйелі болуы мүмкін. Мысалы, Англия заңнамасында 1988 жылғы Иммиграциялық заңның 2-тармағы кейбір көп әйелді әйелдердің тұрақты тұру құқығын пайдалануына тыйым салады, нәтижесінде мұндай әйелдің өтініші Иммиграциялық ережелердің 278-280 тармақтарына сәйкес қарастырылуға тиіс, онда көп жағдайда бір әйелге ғана қоныстану құқығын шектеу туралы ережелер бар. Бірақ, аса дау тудырмайтын жағдайларда, көптеген мемлекеттер көп әйелді некелерді жарамды деп мойындауға дайын, егер тараптар мұндай қарым-қатынасқа түсуге құқылы болса және осы неке рәсімдері той өткен жердің заңнамасына сәйкес дұрыс орындалса.

Бір жынысты некелер

Қытайлық неке туралы түсінік бойынша, неке – әртүрлі тегі бар одақтардың мұрагерлік желілерін және мүліктік құндылықтарды арттыру мақсатымен құрылған қарым-қатынас ретінде қарастырылады. Қазіргі заманда бір жынысты адамдардың некелерін қамтамасыз ететін алғашқы заң 2001 жылы Нидерландыда қабылданды. 2022 жылғы мәліметтер бойынша, бір жынысты некелер келесі елдерде заңды түрде мойындалады (жалпыұлттық деңгейде немесе кейбір аймақтарында): Аргентина, Австралия, Австрия, Бельгия, Бразилия, Канада, Чили, Колумбия, Коста-Рика, Дания, Эквадор, Финляндия, Франция, Германия, Исландия, Ирландия, Люксембург, Мальта, Мексика, Нидерланды, Жаңа Зеландия, Норвегия, Португалия, Словения, Оңтүстік Африка, Испания, Швеция, Швейцария, Тайвань, Ұлыбритания, АҚШ және Уругвай. Сауалнамалар көрсеткендей, Америка мен Еуропаның көп бөлігінде бір жынысты некелерді заңдастыруға қолдау артып келеді. Израиль шетелде бір жынысты некелерді мойындайды, бірақ өз территориясында бір жынысты некелерге рұқсат бермейді. Әлемнің бірнеше елінде бір жынысты жұптар азаматтық одақ, тұрмыстық серіктестік немесе тіркелген серіктестік арқылы заңды түрде тіркесе алады. Мұндай одақтардағы немесе серіктестіктердегі жұптар некедегі жұптарға ұқсас, бірақ толыққанды бірдей емес құқықтар мен міндеттерге ие. Транссексуализм мәселесінде, Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сот Гудвинге қарсы Ұлыбритания және I-ге қарсы Ұлыбритания ісі бойынша (2002 жылдың шілдесі) транссексуал адамның некеге тұру құқығын шектеуге негіз жоқ екенін мәлімдеді. Bellinger v Bellinger [2003] UKHL 21, (2003) Times, 11 сәуірдегі ағылшын соттары 1973 жылғы «Некеге қатысты заң» 11(c) тармағында неке мақсатымен жынысты өзгертуді мойындамау, Конвенция құқықтарына қайшы келеді деп шешім шығарды. Бірақ Лордтар палатасы бұл мәселені сотта қарауға лайық деп танымады және оны Парламент қарауына қалдырды. Парламент қазір 2004 жылғы Гендерлік тану туралы заңды қабылдады, бұл заң Еуропа мемлекеттерінің көпшілігіне сәйкес, асырап алушы жыныстық рөлде некеге тұруға рұқсат береді. Австралия, Канада және басқа да мемлекеттерде де осындай құқықтар қарастырылуы мүмкін.